MUAMMO VA YECHIMLAR
Buyuk ajdodlar merosi – kelajak avlod tarbiyasida muhim didaktik manba
Mamanazarov Uchqun
Oriental Universiteti, Uzluksiz ta’lim pedagogikasi
kafedrasi katta o‘qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekistonning boy madaniy merosi, urfodatlari, milliy qadriyatlarini o‘rganishning hozirgi hamda kelajak avlod ta’limtarbiyasidagi ahamiyati haqida so‘z boradi. Shuningdek, yurtimizda yetishib chiqqan
buyuk mutafakkir allomalarimizdan Abu Rayhon Beruniy, al-Xorazmiy, Abu Ali ibn
Sino haqida ma’lumot beriladi. Ularning o‘z davrlarida tinimsiz izlanishlari natijasida
ilm-fan sohasidagi erishgan yutuqlari, ko‘plab zamonaviy fanlarning poydevori bo‘la
olgan asarlari, ta’lim-tarbiya masalalari va turli fanlarni o‘qitish metodikalariga oid
ko‘plab risolalari haqida tushunchaga ega bo‘lish imkonini beradi. Ular qoldirgan boy
meroslarini hozirgi zamon ta’lim tizimida qo‘llashning afzalliklari, yosh avlod
tarbiyasidagi mavjud muammolar hamda bo‘shliqlarni bartaraf etishda buyuk
ajdodlarimizni e’zozlash, ularning asarlari hamda bosib o‘tgan hayot yo‘llarini
o‘rganish naqadar muhim ahamiyat kasb etishi nazarda tutiladi.
Kalit so‘zlar: didaktika, madaniy meros, urf-odat, qadriyat, sivilizatsiya,
xronologiya.
O‘zbekiston o‘zining boy madaniy merosi va tarixiga ega bo‘lib, zamonaviy
ta’lim sohasiga katta hissa qo‘shgan bir qancha allomalarni yetishtirgan. Ularning
qoldirgan boy ilmiy merosi nafaqat O‘zbekiston va unga qo‘shni mintaqalar, balki
jahon miqyosida mashhur bo‘lib, ko‘plab zamonaviy bilimlarning dastlabki nazariy
asosi bo‘lib xizmat qilmoqda.
Buyuk ajdodlarimizning qoldirgan merosi, albatta, kelajak avlodlar tarbiyasida
didaktik manba sifatida katta ahamiyatga ega. Buning bir qancha sabablari bor.
Jumladan, xalqimizning o‘ziga xos madaniy hayoti, tarixi, axloq-odobi, milliy
qadriyatlari va an’analarini asrab-avaylashga o‘rgatish bilan bir qatorda, keng
dunyoqarashni shakllantirib, tanqidiy fikrlash va mulohaza yuritishga undaydi.
O‘zbek xalqi qadimdan o‘zining boy madaniy merosi va go‘zal urf-odatlari bilan
sharq mamlakatlari orasida ajralib turgan. Ajdodlarimizning bebaho merosi ko‘pincha
madaniy o‘ziga xoslikning asosini tashkil qiladi. O‘z xalqining urf-odatlari va
e’tiqodlarini tushunish odamlarga o‘z ildizlari bilan bog‘lanishga va inson tajribasining
xilma-xilligini qadrlashga yordam beradi. Ajdodlarimizning erishgan yutuqlari
yangilik va taraqqiyot uchun ilhom bo‘lib xizmat qiladi. Ularning yutuqlarini o‘rganish
orqali yoshlar ongining bilim chegaralarini kengaytirishga va ularni o‘z ishlarida
mukammallikka intilishga undash mumkin. Ajdodlar tarixini o‘rganish avlodlar
o‘rtasida davomiylik va tegishlilik tuyg‘usini yaratadi. Bu odamlarga kelajak avlodlar
oldidagi mas’uliyat tuyg‘usini rivojlantirib, o‘z hayotlari doirasidan tashqariga
chiqadigan kengroq hikoyaning bir qismi ekanligini tushunishga yordam beradi.
Ularning qoldirgan bebaho merosini tahlil qilish tanqidiy fikrlash va mulohaza
MUAMMO VA YECHIMLAR
yuritishga undaydi. O‘tgan avlodlarning qarorlari, xatti-harakatlari va oqibatlarini
o‘rganib, yoshlar sabab va oqibatni, shuningdek, inson xatti-harakatlarining
murakkabligini chuqurroq tushunadilar [1; 23].
Pedagoglar buyuk ajdodlarimiz hayotining madaniy o‘ziga xosligi,
mustahkamligi va ijodiy zukkoligini o‘rganish uchun xalq og‘zaki ijodi, afsonalar,
rivoyatlar, og‘zaki tarix va madaniy artefaktlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Bu
madaniyatlararo tushunish, hamdardlik va madaniy xilma-xillikni qadrlashni
rivojlantiradi.
Abu Rayhon Beruniy astronomiya, matematika, geografiya va antropologiyaga
katta hissa qo‘shgan. Uning asarlarida ta’limning ahamiyati va turli fanlarni o‘qitish
metodikasi haqidagi risolalar mavjud. Al-Beruniy ta’limda empirik kuzatish va
tanqidiy fikrlash zarurligini, bugungi kunda ta’lim amaliyotiga ta’sir qilishda davom
etayotgan tamoyillarni ta’kidladi. Abu Rayhon al-Beruniy (milodiy 973-1048)
matematika, astronomiya, geografiya, tarix, tilshunoslik, antropologiya va
farmakologiya kabi turli sohalarga salmoqli hissa qo‘shgan turkiy olim edi. Uning
asarlari chuqur bilim va idrok bilan haqiqatda qimmatli didaktik manba bo‘lib xizmat
qilishi mumkin.
“Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar”. Bu asarida al-Beruniy turli qadimiy
sivilizatsiyalar tomonidan qo‘llanilgan turli kalendarlar va tanishuv tizimlarini
muhokama qiladi. Undan talabalarga tarixiy kalendarlarning xilma-xilligi va
tarixchilar va arxeologlar tomonidan xronologiyalarni o‘rnatishda qo‘llaniladigan
usullar haqida ma’lumot berish uchun foydalanish mumkin [2; 87].
“Shaharlar koordinatalarini aniqlash”. Bu asarida al-Beruniy astronomik
kuzatishlar yordamida shaharlarning geografik koordinatalarini aniq aniqlash usulini
bayon qiladi. Undan talabalarga astronomiya va kartografiya tamoyillari, shuningdek,
navigatsiya va tadqiqot uchun aniq geografik ma’lumotlarning ahamiyati haqida
ma’lumot berish uchun foydalanish mumkin.
"Shifo kitobi": Al-Beruniyning falsafiy asari metafizika, epistemologiya, axloq
va siyosat kabi keng ko‘lamli mavzularni qamrab oladi. Undan talabalarga islom
falsafasi va uning keyingi falsafiy anʼanalarga taʼsiri haqida maʼlumot berish,
shuningdek, voqelik tabiati va insoniy holatga oid fundamental savollar boʻyicha
munozaralarni ragʻbatlantirish uchun foydalanish mumkin.
Umuman olganda, al-Beruniy asarlari boy bilim manbalari bo‘lib, ulardan
o‘quvchilarning tarix, fan, falsafa va tibbiyot kabi keng ko‘lamli fanlar bo‘yicha
tushunchalarini oshirishda foydalanish mumkin. Uning asarlarini o‘rganish orqali
talabalar islom oltin davrining intellektual yutuqlari haqida tushunchaga ega bo‘lishlari
va islom ulamolarining insoniyat bilimi yuksalishiga qo‘shgan hissalarini qadrlashlari
mumkin [4; 321].
Al-Xorazmiyning eng mashhur asari “Kitob al-Muxtasar fi Hisob al-jabr valmuqobala” (“Toʻldirish va muvozanatlash yoʻli bilan hisoblash toʻgʻrisida toʻliq
kitob”) koʻpincha algebra fanining asosiy matni hisoblanadi. Bu kitobda u chiziqli va
kvadrat tenglamalarni yechishning sistematik usullarini kiritdi. O‘qituvchilar uning
usullaridan talabalarni algebraik tushunchalar bilan tanishtirish, tarixiy kontekstni
MUAMMO VA YECHIMLAR
taqdim etish va algebraik texnikaning rivojlanishini ko‘rsatish uchun foydalanishlari
mumkin [3; 112].
O‘nlik tizim va hind raqamlari: Al-Xorazmiy hind-arab raqamlar tizimini islom
olamiga tanitishda hal qiluvchi rol o‘ynadi. Uning “Kitob al-jam’a val-tafriq bi-hisob
al-hind” (“Hind hisobi bo‘yicha qo‘shish va ayirish kitobi”) asarida o‘nlik pozitsion
sanoq sistemasi va bu tizim yordamida arifmetik amallar tushuntirilgan. O‘qituvchilar
uning tushuntirishlaridan o‘quvchilarga o‘nlik sanoq sistemasi va uning boshqa sanoq
sistemalariga nisbatan afzalliklarini o‘rgatishlari mumkin.
Al-Xorazmiy trigonometriyaga, xususan, sferik trigonometriyaga katta hissa
qoʻshgan. Uning astronomiyaga oid ishlarida ilg‘or trigonometrik usullar talab
qilinadigan samoviy jismlarning joylashuvi bilan bog‘liq hisob-kitoblar mavjud edi.
Al-Xorazmiy geografiya va kartografiyaga oid "Kitob surat al-Ard" (Yer tasviri)
kitobini ham yozgan. Uning geografik bilimlari o‘z davrini tushunishga asoslangan
bo‘lsa-da, asarlari o‘rta asrlardagi islom geografik bilimlari va xarita tuzish texnikasi
haqida tushuncha beradi. O‘qituvchilar geografiya va xarita yaratish bo‘yicha tarixiy
istiqbollarni o‘rganish uchun uning asarlaridan foydalanishlari mumkin.
"Algoritm" atamasi uning nomining lotincha tarjimasi "Algorithm" dan olingan.
Uning algoritmlarga oid asl ishlari asosan arifmetik va algebraik masalalarga qaratilgan
bo‘lsa-da, o‘shandan beri algoritm tushunchasi sezilarli darajada rivojlandi.
O‘qituvchilar al-Xorazmiyning matematik masalalarni yechishdagi tizimli jarayonlarni
muhokama qilish orqali algoritm tushunchasi bilan tanishishlari va bugungi kunda
algoritmlarning turli sohalarda qo‘llanilishini yoritib berishlari mumkin. Al-Xorazmiy
asarlarini ta’lim dasturlariga kiritish o‘quvchilarga qimmatli tarixiy ma’lumotlarni
beribgina qolmay, balki matematika va ilmiy bilimlarning vaqt o‘tishi bilan
rivojlanishini ta’minlashga yordam beradi. Bundan tashqari, Al-Xorazmiy usullarini
o‘rganish talabalarni o‘zlarining matematik ijodkorliklari va muammolarni hal qilish
qobiliyatlarini o‘rganishga ilhomlantirishi mumkin.
Abu Ali Ibn Sino Avitsenna nomi bilan ham mashhur bo‘lib, tibbiyot, falsafa,
matematika va astronomiya kabi turli sohalarga katta hissa qo‘shgan Movarounnahr
farzandi edi. Uning asarlari ishonchliligi, ravshanligi va doimiy dolzarbligi bilan ajoyib
didaktik manba bo‘lib xizmat qiladi. Quyida Ibn Sinoning asosiy xizmatlari va ulardan
didaktik manba sifatida qanday foydalanish mumkinligi keltirilgan:
Ibn Sinoning eng mashhur asari “Tib qonunlari” (“Al-Qonun fi at-Tibb”) keng
qamrovli tibbiy ensiklopediya boʻlib, bir necha asrlar davomida Yevropa va Islom
olamida standart tibbiy matnga aylangan. O‘qituvchilar o‘quvchilarni o‘rta asr islom
olamida tushunilgan tibbiyot, anatomiya, fiziologiya, patologiya va farmakologiya
tamoyillari bilan tanishtirish uchun avvalgi manbalardan foydalanishlari mumkin. Ibn
Sinoning tibbiy ta’limga tizimli yondashishi, empirik kuzatish va mantiqiy
mulohazalarga urg‘u berishi ham ilmiy metod va dalillarga asoslangan tibbiyot
bo‘yicha munozaralarga turtki berishi mumkin.
Ibn Sino birinchi navbatda tibbiyot va falsafaga qoʻshgan hissalari bilan mashhur
boʻlsa-da, matematika va astronomiyaga ham katta hissa qoʻshgan. Uning
matematikaga oid asarlari arifmetika, geometriya, algebraga oid risolalarni o‘z ichiga
MUAMMO VA YECHIMLAR
oladi. Pedagoglar Ibn Sinoning matematik asarlaridan parchalar yordamida sonli
hisoblar, geometrik isbotlar va algebraik tenglamalar kabi asosiy matematik
tushunchalar va usullarni o‘rganishlari mumkin. Xuddi shunday Ibn Sinoning
astronomiyaga oid asarlaridan talabalarni osmon mexanikasi, kuzatuv astronomiyasi
va islom astronomik an’analari bilan tanishtirishda foydalanish mumkin.
Ibn Sinoning “Kitob an-najot” (“Najot kitobi”) asarida bayon qilingan axloq falsafasi
ezgulik, baxt-saodat, insonning mamnun yashashi tabiatini o‘rganadi. Ibn Sino asarlarini
ta’lim dasturlariga kiritish nafaqat o‘quvchilarga o‘rta asrlardagi islom ilmi haqida
tushuncha beradi, balki fanlararo izlanish, tanqidiy fikrlash va madaniyatlararo
tushunishni ham rag‘batlantiradi. Talabalar Ibn Sino asarlarini o‘rganish orqali turli tarixiy
davrlar va madaniy sharoitlarda insoniyat erishgan intellektual yutuqlarning boyligi va
rang-barangligini chuqurroq tushunishlari mumkin [5; 89].
Ibn Sinoning falsafa, tibbiyot va ta’lim sohalariga qo‘shgan hissasi butun islom
olamiga doimiy ta’sir ko‘rsatdi. Uning “Tib qonunlari” nomli tibbiy ensiklopediyasi
asrlar davomida standart tibbiy darslik bo‘lib qoldi va butun Islom oltin asri va undan
keyingi davrda tibbiy ta’lim va amaliyotga ta’sir ko‘rsatdi.
Xulosa qilib aytganda buyuk ajdodlar merosini o‘rganish insoniyat oldida turgan
doimiy savollar, ko‘p yillik muammolar va dolzarb muammolar yuzasidan tanqidiy
izlanish, fikr yuritish va muloqotga undaydi. Umuman olganda, buyuk ajdodlar merosi
tarbiyaviy tajribani boyitib, intellektual qiziqishni rivojlantiruvchi, insoniyat tarixi,
madaniyati va bilimlarining o‘zaro bog‘liqligini chuqurroq anglashga undaydigan
qimmatli didaktik manba bo‘lib xizmat qiladi. Biz buyuk ajdodlarimiz merosi tadqiqi
bilan shug‘ullanib, zamonaviy muammolarni hal qilish va porloq kelajakni
shakllantirish yo‘lida o‘tmishdan ilhom oladigan bilimli, mulohazakor va mas’uliyatli
komil inson bo‘lib yetishmog‘imiz darkor.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Abdullaev, A. Zamonaviy dunyoda O‘zbekiston madaniy merosini asrash //
“O‘zbek madaniyatshunosligi” jurnali, 5-jild.
2. Nazarov, B. Madaniy ta’limni o‘quv dasturiga integratsiyalash: O‘zbekiston
misoli // International Journal of Education Studies, 10-jild, 2-son.
3. Karimov, R. O‘zbekistonda meros ta’limi uchun raqamli platformalardan
foydalanish. Madaniy merosni asrash bo‘yicha xalqaro konferensiya materiallari.
4. Ismoilov, N. Madaniy merosni yoshlarga yetkazishdagi muammolar va
imkoniyatlar // Madaniy merosni boshqarish jurnali, 12-jild, 4-son.
5. Yusupov, T. Madaniy merosni asrab-avaylashda jamoatchilik ishtiroki:
O‘zbekistondan tushunchalar // Jamiyat taraqqiyoti jurnali, 15-jild, 2-son.