MUAMMO VA YECHIMLAR
Ingliz va oʻzbek tilida media matnni idrok etish
Raimjanova Nilufar
Oriental Universiteti
G‘arb tillari kafedrasi katta oʻqituvchisi
Annotatsiya: Mazkur maqolada media matnning mohiyati, ingliz va o‘zbek tilida
media matnni idrok etish masalalari, ommaviy axborot vositalarida uning ahamiyati,
lingvistik jihatlari hamda ushbu masala yuzasidan olimlarning fikrlari muhokamaga
tortiladi.
Kalit so‘zlar: Media matn, lingvistika, OAV, metod, tarjima, mafkura.
Abstract: This article discusses the essence of the media text, the issues of
understanding the media text in English and Uzbek, its importance in mass media,
linguistic aspects, and the opinions of scientists on this issue.
Keywords: Media text, linguistics, mass media, method, translation, ideology.
Kirish
Axborot jamiyati sharoitida ommaviy axborot vositalarining roli va vazifalari
aniqlanadi. O‘zbek va xorijiy olimlarning aksariyati ommaviy axborot vositalari
bevosita yoki bilvosita, ochiq yoki yashirin shaklda barcha ijtimoiy-siyosiy
jarayonlarga ta’sir qiladi, deb hisoblashadi. Jamoatchilik fikrini shakllantirish, ma’lum
mafkuraviy zamin yaratish, muayyan qadriyatlar tizimini targ‘ib qilish, til me’yorining
harakati, milliy madaniyat holati – bularning barchasi mass media bilan chambarchas
bog‘liq. Ommaviy axborot vositalarining asosiy funksiyalariga quyidagilar kiradi:
1) axborot, 2) ko‘ngilochar, 3) ma’rifiy, 4) reklama va 5) mafkuraviy.
Adabiyotlar tahlili
Ommaviy muloqotda media – ommaviy axborot vositalari ma’lumotlarni
yetkazish, saqlash uchun foydalaniladigan aloqa vositalari hisoblanadi. Bu atama
bosma axborot vositalari, nashriyot, fotografiya, kino, radio eshittirish, raqamli media
va reklama kabi ommaviy axborot vositalari kommunikatsiyalari sanoatining tarkibiy
qismlarini anglatadi. Bunday ommaviy axborot vositalari matnlari tilshunoslikning
yaqinda paydo bo‘lgan sohasi, metalingvistikaning asosiy, muhim predmeti
hisoblanadi. Metalingvistika – bu ommaviy axborot vositalari tilidan foydalanishni
lingvistik o‘rganishdir. Media tilini o‘rganishga yangi tizimli yondashuv sifatida
metalingvistikaning asosiy jihati, media matn bugungi kunda til mavjudligining eng
keng tarqalgan shakllaridan biri deb talqin qilishdir [1]. U media sohasidagi tilning
amalini yoki bosma, audiovizual, raqamli va tarmoqli ommaviy axborot vositalari
tomonidan taqdim etilgan zamonaviy ommaviy kommunikatsiyalarni o‘rganadi.
Tadqiqot metodologiyasi
“Ommaviy axborot vositalari tili” tushunchasining shakllanishi ham mass-media
sohasida tilning ishlashi muammolariga qiziqishning umumiy kuchayishi, ham media
nutqining barqaror tekstologik xususiyatlarini aniqlash bilan bog‘liq. Olimlarning
fikricha, ommaviy axborot vositalarining zamonaviy nutqdan foydalanishga, til
MUAMMO VA YECHIMLAR
jarayonlarining tezligi va tartibga solinishiga ta’siri juda katta va ehtiyotkorlik bilan va
tizimli o‘rganishni talab qiladi. “Zamonaviy dunyoda tildan foydalanishning asosiy
xususiyati - bu muloqotning ommaviyligi, ya’ni muloqot qiluvchi odamlar sonining
misli ko‘rilmagan kengayishi va nafaqat bir tilli jamoa doirasida, balki ko‘p millatli
mamlakat ichida va jahonshumul miqyosda turli tillarda so‘zlashuvchilarning muloqot
shakllarining murakkablashishidir. Ommaviy axborot vositalaridan nutq aktining
umumiy strategiyasini o‘zgartirmasdan (biror narsa haqida xabar berish yoki biror
narsaga ishontirish) foydalanish “ma’ruzachi” vazifasini ancha murakkablashtiradi,
chunki hozir uning “adresati” bir kishi emas, millionlab o‘quvchilar, tomoshabinlar,
tinglovchilardir. Muloqot aktida qancha odam ishtirok etsa, muloqot shakli shunchalik
universal, umumiy bo‘lishi kerak. So‘ngi yillarda ommaviy muloqot sohasida tilning
faoliyati bilan bog‘liq umumiy nazariy masalalarni ko‘rib chiqish bilan bir qatorda,
turli ommaviy axborot vositalarida: bosma, radio va televideniyeda nutq qo‘llanilishini
tahlil qilishga bag‘ishlangan maxsus tadqiqotlar soni ko‘paymoqda. Binobarin,
“gazeta tili”, “radio tili”, “English in the media” so‘z birikmalari zamonaviy ilmiy
ongda “ommaviy axborot vositalari tili” tushunchaning yanada mustahkamlanishiga
hissa qo‘shgan holda tobora ko‘proq ilmiy va lingvistik foydalanishning bir qismiga
aylanib bormoqda.
Media lingvistikaning uslubiy apparati ommaviy axborot vositalari matnlari
o‘rganilgan ko‘plab sohalarning yutuqlarini birlashtiradi: diskurs tahlil, kontent tahlil,
kognitiv lingvistika, shuningdek, ingliz akademik an’analarda ma’lum bo‘lgan
nisbatan yangi yo‘nalish “critical linguistics”. Diskurs konsepsiyasi va uning asosida
ishlab chiqilgan diskursiv tahlil usuli nafaqat matnning tashqi formal xususiyatlariga,
balki uni ishlab chiqarish va aktuallashtirishga hamroh bo‘lgan bir qator
ekstralingvistik omillarga e’tibor qaratishga imkon beradi. Kognitiv tilshunoslik
doirasida ommaviy axborot vositalari matnlarini o‘rganishning asosiy vazifasi turli xil
til jarayonlarini axborotni tahlili qilishning kognitiv usullari bilan bog‘lashdir. Axborot
makonining ma’lum bir barqaror media mavzularida ifodalangan va media oqimining
madaniyatga xos xususiyatlarini aks ettiruvchi tematik tashkil etilishi katta ahamiyatga
ega. “Mantiqiy tilshunoslik” yo‘nalishining izdoshlari til belgilari va ularni
aktuallashtirish yo‘llari betaraf emasligidan kelib chiqib, ommaviy axborot vositalari
matnlarining izohlash xususiyatlarini o‘rganishga alohida e’tibor qaratadilar.
Media matnning markaziy konsepsiyasi barqaror tizim parametrlari bilan
qo‘llab-quvvatlanadi, bu esa mediada amal qiluvchi barcha matnlarni mahsuldorligi,
og‘zaki va o‘ziga xos xususiyatlari bo‘yicha tasniflash imkonini beradi. Ushbu tizim
quyidagi parametrlarni o‘z ichiga oladi:
1. Mualliflik (matn jismoniy shaxs yoki jamoa tomonidan ishlab chiqarilishi
mumkin.)
2. Ishlab chiqarish turi (og‘zaki va yozma)
3. Taqdimot turi (og‘zaki va yozma)
4. Uzatish uchun foydalaniladigan media kanal: bosma va elektron ommaviy
axborot vositalari, internet.
5. Funksional tip yoki matn janri: yangiliklar, sharh va tahlil, reklama.
MUAMMO VA YECHIMLAR
6. Dolzarb bog‘liqlik (siyosat, biznes, madaniyat, ta’lim, sport va kundalik
axborot oqimining mazmunan tuzilishini tashkil etuvchi ommaviy axborot
vositalarining boshqa universal mavzulari).
Natijalar
Ommaviy axborot vositalari matnlariga funksional uslublar nazariyasi nuqtai
nazaridan katta e’tibor berilmoqda. Bir tomondan, mass -media tili ma’lum bir birlikka,
yaxlitlikka, barqaror tematik tuzilishga, shaklga ega bo‘lib, bu ommaviy
kommunikatsiya sohasida nutqning qo‘llanilishining o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib
chiqadi, boshqa tomondan mavzuning universalligini, matnli ommaviy axborot
vositalarining nutqdan foydalanishning barcha boshqa sohalari bilan o‘zaro aloqasi
ma’nosida ochiqligi va harakatchanligini aks ettiruvchi yetarli darajada funksional va
stilistik rang-baranglik bilan tavsiflanadi. Akademik V.V. Vinogradov til va nutq
uslublari haqidagi ta’limga asoslangan tilning funksional va stilistik farqlanishi
tushunchasidan kelib chiqib, muallif o‘rganilayotgan media matnlarning to‘rt turini
“xabar-ta’sir” shkalasi bo‘yicha quyidagicha tartibga soladi:
1. Yangiliklar - tilning asosiy funksiyalaridan biri - muloqotni va ommaviy
kommunikatsiyaning asosiy funksiyalaridan biri - axborotni eng to‘liq amalga
oshiradigan matnlar.
2. Axborot-tahliliy matnlar, sharhlar fikr bildirish va baholash orqali ta’sir
komponentini kuchaytirish bilan xabar funksiyasini amalga oshirishni birlashtiradi.
3. Asosiy ommaviy axborot vositalari tomonidan taqdim etilgan tematik
bog‘langan materiallarning keng diapazonini o‘z ichiga olgan guruh matnlari uning
badiiy-estetik versiyasida ta’sirning yanada oshishi bilan tavsiflanadi. Ushbu matnlar
guruhini belgilash uchun inglizcha feature atamasidan foydalanish mahalliy
jurnalistika leksikonida semantik konturlari inglizcha Feature so‘zining media
ma’nosiga to‘liq mos keladigan ekvivalent atama yo‘qligi bilan bog‘liq: “a special
article in a newspaper or a magazine about a particular subject, usually not the news;
or a part of a television or radio broadcast that deals with a particular subject”.
4. Reklama matnlari xabar-ta’sir qilish shkalasida ta’sir qutbiga eng yaqin
joylashgan bo‘lib, o‘zida ta’sir funksiyasini lingvostilistik ifoda vositalarining boy
arsenalidan foydalangan holda amalga oshiriluvchi til funksiyasi sifatida ifodalanadi
va ta’sir qilish funksiyasini birlashtiradi, ta’sir funksiyasini u yoki bu ommaviy axborot
vositalariga xos bo‘lgan maxsus media texnologiyalari orqali amalga oshiriluvchi
ommaviy kommunikatsiya funksiyasi sifatida foydalaniladi.
Xulosa
Alohida ommaviy axborot vositalarida yangiliklar tilidagi ma’lum farqlarga
qaramay (masalan, radio va televideniyeda xabar berish uslubi so‘zlashuv uslubiga
yaqinroq ekanligi ta’kidlangan), aksariyat tadqiqotchilar yangiliklar matnining til
xususiyatlarini shakllantirishda matbuot bosma so‘zning yetakchi rolini e’tirof etadilar.
Aniq materiallarni - ingliz tilidagi matbuot, radio va televideniyedagi yangiliklar
matnlarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, ayrim ommaviy axborot vositalarining
texnik va shakl imkoniyatlari bilan shartlangan anchagina sezilarli stilistik farqlar
MUAMMO VA YECHIMLAR
bilan, yangiliklar matnining barcha asosiy xususiyatlari sintagmatiklik darajada
saqlanib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Curran J., Seaton J. Rower. Britaniyada matbuot va radioeshittirish. London,
2010 yil.
2. Boboeva M.Kh. Translation problems of phrasal verbs from English into Uzbek
// Global science and innovations International scientific practical journal. – Nursultan, 2020. – № 3. – C. 113-115 (ISSN:2664-2271).
3. Dobrosklonskaya T. G. Media tilshunosligi: media tilini o‘rganishdagi yangi
paradigma // 21-asrda ommaviy axborot vositalarining tili va nutqi / ed. M. N.
Volodina. M., 2011. 63 – 72-betlar.
4. Vinogradov V.V. Stilistika muammolari. M., 2011. 320 b.
5. Berdimurodovich, Xo‘jayorov Malik (2022-04-30) “Ommaviy axborot
vositalari lingvistikasi va uning zamonaviy ommaviy axborot vositalari tilidagi o‘rni”’
Amaliy fanlar va muhandislik texnologiyalari tadqiqotlari bo‘yicha xalqaro jurnal. 10
(4): 2142-2145.
6. “Media lingvistika” Syurix amaliy fanlar universiteti. 2020-yil.
7. Murodkhodjaeva, F. (2022). Cognitive-semantic analysis of words and word
combinations and their expression in translated texts. Asian Journal of Research in
Social Sciences and Humanities, 12(7), 55-58.
8. T. Dobrosklonskaya. Media tilshunosligi: OAVda tilni o‘rganish nazariyasi va
uslublari. “Medialingvistika”. 2014 2(5)