MUAMMO VA YECHIMLAR
“Interyer-dizayn” soha terminlarida ijtimoiy qadriyatlarning ifodalanishi
Xolmurotova Gulnora
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti o‘qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqola interyer-dizayn terminologiyasida ijtimoiy
qadriyatlarning ifodalanishini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Maqolada bir nechta
terminlarni lingvistik tahlil qilish orqali bu terminlarning semantik va aksiologik
jihatlari, ularning jamiyatda qanday qadriyatlarni aks ettirishi ko‘rib chiqilgan. Ushbu
maqola interyer-dizayn tilining ijtimoiy qadriyatlar bilan bevosita bog‘liqligini
ko‘rsatib beradi.
Kalit so‘zlar: interyer-dizayn, ijtimoiy qadriyatlar, semantika, aksiologiya,
dizayn terminlari.
Annotation: This article is dedicated to analyzing the reflection of social values
in interior design terminology. Through linguistic analysis of several terms, the article
examines the semantic and axiological aspects of such terms and how they reflect
societal values. This study demonstrates the direct connection between the language of
interior design and social values.
Keywords: interior design, social values, semantics, axiology, design terms.
Kirish
Interyer-dizayn sohasida ishlatiladigan terminlar jamiyatning estetik, madaniy va
ijtimoiy qadriyatlarini ifodalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu terminlar
nafaqat dizayn va san’atga oid tushunchalarni ifodalash, balki muayyan davr yoki
madaniyatning qadriyatlarini, afzalliklarini va ideal me’yorlarini aks ettiradi. Ushbu
maqolada interyer-dizayn terminologiyasi misolida ijtimoiy qadriyatlarning aks etishi
tahlil qilinadi va bu sohadagi semantik o‘zgarishlar ko‘rib chiqiladi.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya
Dastavval, tilshunoslikda “interyer-dizayn” sohasiga oid terminlar tadqiqi bir
qator xorijlik va mahalliy olimlar (C. Alexander, C.A. Jencks, A.S. Grinev, A.Z.
Abduraxmanova, M.M. Bekmurodov, N.Sh. Saloydinova va boshqalar)ning
arxitektura va qurilish terminlarini o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy izlanishlarida
uchragan.
A.S. Grinevning “Ingliz va rus arxitektura terminologiyasining qiyosiy tahlili” [6]
asari me’morchilik terminologiyasining qiyosiy rasmiy-strukturaviy tahliliga,
D.Z.Gaynutdinovaning “Arxitektura va qurilish subtilining atama-metaforasi: tizimlistrukturaviy va kognitiv-diskursiv yondashuvlar” [7] tadqiqoti arxitektura va qurilish
atama-metaforalarining tizimli-strukturaviy va kognitiv xususiyatlarini o‘rgangan.
Tahlil va natijalar
Ijtimoiy qadriyatlar insonlarning hayotiy ko‘rsatmalari va me’yorlari sifatida har
qanday jamiyatning asosi hisoblanadi. Ushbu qadriyatlar interyer-dizayn sohasiga ham
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Quyida fikrimiz dalili sifatida “interyer-dizayn” atamalarida
MUAMMO VA YECHIMLAR
ijtimoiy qadriyatlarning ifodalanishiga misollar va ularning lingvistik tahlillarini
havola qilmoqchimiz:
Minimalizm – soddalik, ortiqcha narsalardan voz kechish, hayotni
yengillashtirish. Bugungi jamiyatda ortiqcha iste’molga qarshi tendensiya va hayotda
tartibga intilish minimalizm bilan bog‘liq qadriyatlarni aks ettiradi. “Minimalizm”
so‘zi lotincha minimum (eng kam) so‘zidan kelib chiqqan [1; 169]. Bu atama o‘z ichiga
semantik jihatdan kamlik, ixchamlik tushunchalarini oladi va insonlar orasida sodda
turmush tarzini targ‘ib qiladi. Masalan: minimalistik interyer, minimal mebel
yechimlari, minimalistik rang palitrasi va sh.k. Nutqda “minimalizm” ma’nosini
ifodalovchi frazeologik birliklarni ham uchratish mumkin: “Kam – bu ko‘p”. “Kam –
bu ko‘p” frazeologik birikmasi minimalizm falsafasining asosini ifodalaydi. Unda kam
resurs yoki elementlar yordamida katta ta’sir ko‘rsatish g‘oyasi yotadi. Bu frazeologik
birlik ijtimoiy qadriyat sifatida oddiylik va soddalikni aks ettiradi, bu hozirgi davrda
ortiqcha narsalardan voz kechish va hayotni soddalashtirish tamoyilini qo‘llabquvvatlaydi.
Ekologik dizayn (eko-dizayn) – atrof-muhitni muhofaza qilish, barqarorlik, tabiat
bilan uyg‘unlikda yashash. Bu qadriyatlar ijtimoiy mas’uliyat va ekologik
barqarorlikka intilishni ifodalaydi. “Ekologik dizayn” atamasi yunoncha oikos (uy) va
logia (o‘rganish) so‘zlaridan olingan bo‘lib, tabiatga mos dizayn amaliyotlarini
anglatadi [4; 247]. Atama morfologik jihatdan “eko” prefiksi orqali ekologik
tamoyillarni aks ettiradi. Masalan: “ekologik toza interyer”; “ekologik barqaror
dizayn” va h.k. “Ekologik dizayn” ma’nosini ifodalovchi frazeologik birliklarni ham
uchratish mumkin: “Tabiat bilan hamohang”; “Yashil iz qoldirish” va b. “Tabiat bilan
hamohang” iborasi ekologik dizaynning asosiy maqsadini ifodalaydi: inson yashash
muhiti va tabiat o‘rtasida muvozanat yaratish. “Yashil iz qoldirish” frazeologik
birikmasi esa atrof-muhitga zarar yetkazmaslik tamoyilini anglatadi. Bu frazeologik
birliklar ekologiyaga bo‘lgan e’tibor va barqarorlikni aks ettiruvchi zamonaviy
qadriyatlarni ifodalaydi.
Loft – shahar hayoti, ijodkorlik va erkinlik. Loft dizayn uslubi zamonaviy
urbanistik qadriyatlarni, jumladan, ijodiy erkinlik va sanoat makonlaridan
foydalanishni ifodalaydi. Ingliz tilidan olingan “loft” so‘zi aslida yuqori qavat yoki
cherdak degan ma’noni anglatadi. Semantik jihatdan sanoat inshootlarini yashash
joyiga aylantirish orqali ijodiy va erkin yashash madaniyatini aks ettiradi. Masalan: loft
uslubidagi xona; sanoat loft dizayni; ochiq loft makoni va b. “Loft” ma’nosidagi
quyidagi frazeologik birliklarga duch kelish mumkin: ochiq makonda yashash; sanoat
ruhini his qilish. “Ochiq makonda yashash” iborasi loft uslubining asosiy xususiyatini,
ya’ni katta va bo‘sh joylarni ifodalaydi. “Sanoat ruhini his qilish” esa sanoat
binolaridan ilhomlangan estetikani aks ettiradi. Bu frazeologik birliklar jamiyatda
ijodiy hayot tarzini qadrlash tamoyillarini ko‘rsatadi.
Comfort (shinamlik) – farovonlik, xavfsizlik, tinchlik. Oila va shaxsiy hayotning
himoyalanganligini ta’minlashga bo‘lgan ijtimoiy qadriyatni ifodalaydi. Inglizcha
comfort so‘zi lotincha confortare (mustahkamlash) so‘zidan olingan. Semantik
jihatdan jismoniy va ruhiy qulaylikka urg‘u beradi, bu esa insoniy ehtiyojlarga mos
MUAMMO VA YECHIMLAR
keladi: maksimal comfort; comfort xona; comfort mebel; comfort joy. Comfort ma’nosi
qatnashgan frazeologik birliklarga quyidagilarni misol qilish mumkin: “Uyga
o‘xshagan shinamlik”; “To‘rt devor orasidagi farovonlik” va b. “Uyga o‘xshagan
shinamlik” iborasi qulay va shinam muhitni yaratish maqsadini ifodalaydi. “To‘rt
devor orasidagi farovonlik” esa yashash joyidagi tinchlik va farovonlikni ta’kidlaydi.
Bu frazeologik birliklar zamonaviy jamiyatda shinamlik, xavfsizlik va qulaylikka
bo‘lgan talablarni [2; 103] aks ettiradi.
Hi-tech – texnologiyalarga ishonch, futurizm va amaliyotga urg‘u.
Texnologiyalar va ilm-fan orqali hayotni yaxshilashga intilish jamiyatning zamonaviy
qadriyatlarini aks ettiradi [5; 219]. “Hi-tech” qisqartmasi ingliz tilidagi high technology
(yuqori texnologiya) so‘zlaridan kelib chiqqan. Semantik jihatdan texnologik yutuqlar
va innovatsion echimlarni aks ettiradi. Masalan: “Hi-tech interyer”; “Hi-tech uy”; “Hitech mebel”. Hi-tech ma’nosidagi frazeologik birliklar: “Kelajak interyeri”;
“Texnologiyaga asoslangan yashash tarz”. “Kelajak interyeri” iborasi Hi-tech
uslubidagi zamonaviy va texnologik innovatsiyalar bilan boyitilgan interyerlarni
ifodalaydi. “Texnologiyaga asoslangan yashash tarz” esa texnologiyalar yordamida uy
sharoitlarini boshqarish tamoyillarini aks ettiradi. Bu frazeologik birliklar zamonaviy
jamiyatda texnologiya va innovatsiyaga bo‘lgan katta e’tiborni ko‘rsatadi.
Yuqoridagi frazeologik birliklar interyer-dizayn atamalarining ijtimoiy
qadriyatlar bilan bog‘liqligini ko‘rsatib beradi. Ular orqali biz jamiyatdagi texnologik
taraqqiyot, ekologik mas’uliyat, soddalik va qulaylik kabi zamonaviy tendensiyalarni
kuzatishimiz mumkin. Har bir frazeologik birikma jamiyatning o‘ziga xos ehtiyojlari
va qadriyatlarini aks ettiradi [3; 109], bu esa interyer-dizayn tilining qanday o‘zgarib
borayotganligini ko‘rsatadi.
Xulosa
Interyer-dizayn terminlari nafaqat estetik va funksional maqsadlarni ifodalaydi,
balki ular jamiyatdagi ijtimoiy qadriyatlar va madaniy o‘zgarishlarning aks-sadosidir.
Minimalizm, ekologik dizayn, loft, comfort va Hi-tech kabi atamalar zamonaviy
jamiyatda oddiylik, ekologik mas’uliyat, texnologiyalarga moslashish va qulaylik kabi
qadriyatlarni yoritib beradi. Har bir atama o‘ziga xos semantik va aksiologik yuk bilan
to‘ldirilgan bo‘lib, ular jamiyatning rivojlanishi va ehtiyojlariga mos tarzda
shakllanadi.
Lug‘aviy va frazeologik birliklar orqali interyer-dizayn sohasida insonlar hayot
tarzidagi o‘zgarishlar, texnologik rivojlanishlar va ekologik masalalar kabi global
tendensiyalarni kuzatish mumkin. Bu terminlar jamiyatdagi muhim qadriyatlarni,
jumladan, barqarorlik, shinamlik, xavfsizlik, qulaylik va estetik uyg‘unlikni aks
ettiradi. Shunday qilib, interyer-dizayn tili jamiyatning madaniy va ijtimoiy
ma’lumotlarini uzatishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi va kelajakda bu tilning
yanada boyib borishi kutiladi.
MUAMMO VA YECHIMLAR
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Crystal, D. (2010). The Cambridge Encyclopedia of Language (3rd ed.). – UK:
Cambridge University Press. – 524 p.
2. Eco, U. (1997). The Search for the Perfect Language. Oxford, UK &
Cambridge, USA: Wiley-Blackwell. – 400 p.
3. Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. – Chicago:
University of Chicago Press. – 308 p.
4. Oxford English Dictionary (OED). By John Simpson, Edmund Weiner. – Oxford
University Press, 2004. https://archive.org/details/oxfordenglishdic0000unse_a3t6
5. The Penguin Dictionary of Design and Designers. Ed. Simon Jervis. – UK:
Penguin Books, 1984. – 533 p.
6. Гринев А.С. Сопоставительный анализ английской и русской
архитектурной терминологии: На материале тематического поля "Теория и
история архитектуры": авт. дис. ... канд. филол. наук. – Москва, 2004. – 20 с.
7. Гайнутдинова Д.З. Термин-метафора архитектурно–строительного
подъязыка: системно–структурный и когнитивно-дискурсивный подходы: дис. ...
канд. фил. наук. – Белгород, 2012. – 191 с.