ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Tarixiy geografiya fanini o‘qitishda hajnomalarning o‘rni (Qori Rahmatulloh Vozehning “G‘aroyib al-xabar fi ajoyibul safar” asari misolida)

Idiyev Akbar Avaz o‘g‘li

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

MUAMMO VA YECHIMLAR

Tarixiy geografiya fanini o‘qitishda hajnomalarning o‘rni (Qori Rahmatulloh
Vozehning “G‘aroyib al-xabar fi ajoyibul safar” asari misolida)

Idiyev Akbar
O‘zR FA Abu Rayhon Beruniy nomidagi

Sharqshunoslik instituti

Annotatsiya: Tarixiy geografiya fani insoniyatning turli davrlardagi joylashuvi,
madaniyati va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini o‘rganadi. Bu fan, tarix va
geografiyaning o‘zaro bog‘lanishi orqali mamlakatlar va xalqlar tarixini chuqurroq
tushunishga yordam beradi. O‘z navbatida, hajnomalar (haj safarlari tavsiflari) bu fanni
o‘qitishda muhim manbalardan biri hisoblanadi. Ular nafaqat tarixiy-geografik
ma'lumotlar, balki o‘sha davr madaniyati, ijtimoiy tuzilmasi va iqtisodiy sharoitlarini
ham yoritadi. Ushbu maqolada hajnomalarning tarixiy geografiya fanidagi o‘rni va
ulardan ta’lim jarayonida qanday foydalanish mumkinligi haqida tahlil qilinadi.

Kalit so‘zlar: Tarixiy geografiya, hajnoma, Qori Rahmatulloh Vozeh, “G‘aroyib
al-xabar fi ajoyibul safar”, haj, Yaqin Sharq, Arabiston y.o., Markaziy Osiyo.

Hajnomalar haqida umumiy ma’lumot
Haj safarlari islom dunyosida muhim voqealardan biri bo‘lib, musulmon olimlari
va sayohatchilari tomonidan ko‘plab hajnomalar yozilgan. Ushbu hajnomalar haj
safarlarining tafsilotlarini, o‘tgan hududlar, shaharlarda bo‘lgan madaniy hodisalar,
iqlim sharoitlari va yo‘nalishlar haqida keng ma'lumot beradi. Masalan, Ibn Jubayr Ibn
Battuta kabi musulmon olamining mashhur sayyohlari keying davrda mahalliy
sayyohlardan Muhammad Solih Oxund Toshkandiy, Qori Rahmatulloh Vozeh,
Sulaymonxo’ja Nodim kabi mashhur sayohatchilar o‘z safarlari davomida o‘zlari
tashrif buyurgan joylar haqida batafsil yozganlar, bu esa tarixiy geografiya uchun
qimmatli manbalardir.
Tarixiy geografiya fanida hajnomalardan foydalanish imkoniyatlari
1. Hududlar va shaharlar tavsifi: Hajnomalarda geografik joylarning tavsiflari
ko‘plab uchraydi. Ushbu ma'lumotlar orqali o‘quvchilar qadimiy davrlardagi
shaharlarga sayohat qilgan sayohatchilarning ko‘zlari bilan qarash imkoniga ega
bo‘ladilar. Masalan, Ibn Battuta haj safarida turli hududlarning geografik joylashuvi,
tabiati va aholisining kundalik hayotini tasvirlagan. Bu esa o‘sha davrdagi shaharlar va
hududlar haqida keng bilim olish imkonini beradi.
2. Yo‘llar va savdo yo‘llarini o‘rganish: Haj safarlari turli mamlakatlardan
o‘tib, ko‘plab xalqaro savdo yo‘llarini ham o‘z ichiga olgan. Bu esa hajnomalar orqali
qadimiy savdo yo‘llarini o‘rganishga yordam beradi. Masalan, Samarqand, Buxoro,
Bag‘dod kabi shaharlardan o‘tgan haj yo‘llari nafaqat diniy, balki savdo-sotiqni ham
yoritadi.
3. Iqlim va tabiiy sharoitlarni tadqiq etish: Hajnomalar qaysi faslda, qanday
tabiiy sharoitlarda haj safarlari amalga oshirilganligini ko‘rsatib beradi. Ular orqali

MUAMMO VA YECHIMLAR

o‘sha davrdagi iqlim o‘zgarishlari, suv resurslari va qishloq xo‘jaligi holati haqida
ma'lumot olish mumkin.

4. Madaniy aloqalar va xalqlarning turmush tarzi: Hajnomalar orqali turli
millatlar va xalqlarning madaniy aloqalari, diniy an'analari, ijtimoiy hayoti haqida bilib
olish mumkin. Bu esa o‘sha davrning madaniy geografiyasini o‘rganishda katta
yordam beradi.

O‘quv jarayonida hajnomalardan foydalanish usullari
Hajnomalar tarixiy geografiya darslarida nafaqat nazariy bilim berishda, balki
interaktiv o‘qitish usullarini qo‘llashda ham samarali manba bo‘lib xizmat qilishi
mumkin. O‘quvchilar hajnomalar asosida xaritalar tuzishi, o‘sha davr shaharlarining
madaniy va iqtisodiy rivojlanishlarini tahlil qilishlari mumkin. Bundan tashqari,
hajnomalardan foydalangan holda rolli o‘yinlar, diskussiyalar tashkil etish
o‘quvchilarning bilimini mustahkamlaydi va qiziqishini oshiradi.
Vozehning “G‘aroyib al-xabar fi ajoyibul safar” asari ham hajnomalar orasida
muhim manbalardan biri hisoblanadi va uning tarixiy geografiya fanida o‘rni juda
katta. Ushbu hajnoma, Vozehning haj safaridagi kuzatishlari va tajribalarini o‘z ichiga
olgan bo‘lib, nafaqat diniy, balki o‘sha davrning ijtimoiy, madaniy va geografik
ahvolini aks ettiradi. Quyida "G‘aroyib al-xabar fi ajoyibul safar" hajnomasining
tarixiy geografiya fanidagi ahamiyati va uning o‘quv jarayonida qanday foydalanilishi
mumkinligi haqida fikr yuritamiz.
Vozehning "G‘aroyib al-xabar fi ajoyibul safar" asarining tarixiy
geografiyadagi o‘rni
1. Geografik yo‘llar va joylarning batafsil tavsifi: Vozehning hajnomasi haj
safarida o‘tgan hududlarni batafsil tasvirlab beradi. Safar davomida kesib o‘tilgan
joylarning tavsifi orqali o‘sha davrdagi mintaqalarning geografik ko‘rinishi va yo‘llari
haqida muhim ma'lumotlar olish mumkin. Bu asarda Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo va
Arab yarim orolidagi joylarning geografiyasi, tabiiy resurslari va iqlim sharoitlari
tasvirlangan.
2. Shaharlar va aholi punktlari tavsifi: “G‘aroyib al-xabar fi ajoyibul safar”da
Vozeh tomonidan safar chog‘ida tashrif buyurilgan shaharlar va qishloqlar haqida
batafsil ma'lumotlar keltiriladi. U yerda yashovchi aholi, ularning turmush tarzi,
madaniyati va iqtisodiy faoliyati yoritilgan. Bu ma'lumotlar tarixiy geografiyani
o‘rganishda shaharlarning o‘sha davrdagi rivojlanish darajasi va xalqaro aloqalari
haqida tushunchalar beradi.
3. Madaniyatlararo aloqalar va savdo yo‘llarining tavsifi: Haj safarlari orqali
musulmon dunyosidagi madaniyatlararo aloqalar mustahkamlangan. Vozehning
hajnomasi orqali savdo yo‘llari va xalqaro aloqalar haqida ma'lumotlar olish mumkin.
Haj yo‘li orqali kelgan savdogarlar va ularning faoliyati, bu savdo aloqalarining xalqlar
hayotiga ta'siri, iqtisodiy munosabatlar yoritilgan. Bu ma'lumotlar haj safarining
nafaqat diniy, balki savdo va iqtisodiy ahamiyatini ko‘rsatadi.
4. Ijtimoiy va iqtisodiy holatlar: Vozeh haj safaridagi kuzatishlari orqali o‘sha
davrda turli jamiyatlarning ijtimoiy tuzilmasi, iqtisodiy faoliyati va savdo tizimini
tasvirlab bergan. Bu esa o‘quvchilar uchun turli mintaqalarning ijtimoiy-iqtisodiy

MUAMMO VA YECHIMLAR

rivojlanishini tahlil qilishda qo‘l keladi. Masalan, haj safaridagi karvonlar, ularning
xavfsizligi va savdo munosabatlari haqida berilgan ma'lumotlar orqali o‘sha davrdagi
iqtisodiy tuzilma haqida bilib olish mumkin.

5. Tabiiy hodisalar va iqlim sharoitlari: "G‘aroyib al-xabar fi ajoyibul
safar"da safar davomida uchragan tabiiy hodisalar, iqlim sharoitlari va o‘sha davrda
kuzatilgan iqlim o‘zgarishlari haqida ma'lumotlar keltirilgan. Bu ma'lumotlar asarning
tarixiy geografik jihatdan qadrini oshiradi, chunki ular sayohat yo‘nalishidagi
joylarning iqlimiy xususiyatlarini tahlil qilish imkonini beradi.

“G‘aroyib al-xabar fi ajoyibul safar” asarini ta’lim jarayonida qo‘llash
Vozehning hajnomasi tarixiy geografiya fanini o‘rganishda qimmatli manba
sifatida foydalanilishi mumkin. O‘quvchilarga o‘sha davrdagi yo‘llar, ijtimoiyiqtisodiy sharoitlar va madaniyatlararo aloqalar haqida aniq va batafsil tasavvur beradi.
Bu hajnomani o‘qitishning bir necha usullari mavjud:
1. Xaritalar asosida o‘qitish: O‘quvchilar Vozehning safar yo‘llarini o‘rganib,
qadimiy xaritalar tuzishlari mumkin. Bu jarayonda “G‘aroyib al-xabar fi ajoyibul
safar”dagi geografik tavsiflar asosida tarixiy hududlarning hozirgi ko‘rinishlari bilan
taqqoslash o‘quvchilarning bilimini mustahkamlaydi.
2. Munosabat va diskussiyalar tashkil etish: O‘quvchilar Vozehning
kuzatishlari asosida o‘sha davrdagi savdo-sotiq, ijtimoiy tuzilma va madaniy
munosabatlar haqida bahslashishlari mumkin. Bu esa o‘quvchilarda mavzuni chuqur
tahlil qilish ko‘nikmasini rivojlantiradi.
3. Interaktiv loyihalar va rolli o‘yinlar: Hajnomani o‘qitishda interaktiv
usullarni qo‘llash orqali o‘quvchilar o‘z bilimlarini yanada faol o‘rganishlari mumkin.
Masalan, Vozehning hajnomasiga asoslanib, haj safarini sahnalashtirish, karvonlarning
yo‘lga chiqishini tasvirlash orqali o‘quvchilar tarixiy voqealarga qiziqishi ortadi.

Xulosa
Hajnomalar tarixiy geografiya fanini o‘qitishda o‘ziga xos o‘rin tutadi. Ular
qadimiy davrlar haqida chuqur va keng ko‘lamli ma'lumot beradi. Hajnomalar orqali
o‘quvchilar nafaqat geografik bilimlarini oshiradi, balki tarixiy voqealar,
madaniyatlararo aloqalar va iqtisodiy sharoitlarni ham o‘rganish imkoniga ega
bo‘ladilar. Shu sababli, hajnomalardan o‘quv jarayonida faol foydalanish nafaqat
nazariy bilimni, balki amaliy o‘quv ko‘nikmalarini rivojlantirishga ham xizmat qiladi.
Vozehning "G‘aroyib al-xabar fi ajoyibul safar" hajnomasining tarixiy
geografiya fanidagi o‘rni juda katta, chunki bu asar o‘sha davrning geografik, ijtimoiy
va iqtisodiy hayotini yoritishda muhim manba hisoblanadi. Tarixiy geografiya fani
o‘qituvchilari bu hajnomadan foydalanib, o‘quvchilarga qadimiy hududlar, shaharlar
va xalqaro savdo yo‘llari haqida batafsil ma'lumot bera oladilar. Shu tariqa, “G‘aroyib
al-xabar fi ajoyibul safar” nafaqat tarixiy bilimlarni kengaytiradi, balki geografiya
fanini o‘rganishda ham samarali manba sifatida xizmat qiladi.

MUAMMO VA YECHIMLAR

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Ибн Джубайр. Путешествие просвещенного писателя, добродетельного,
проницательного Абу-л-Хусайна Мухаммада ибн Ахмада ибн Джубайра ал-
Кинани ал-Андалуси ал-Баланси / Пер. с араб., вступ. ст. и примеч. Л. А.
Семёновой; Отв. ред. С. Х. Кямилев; Институт востоковедения АН СССР. –
Москва: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1984. – 296 с.
2. Ибрагимов Н. Ибн Баттута и его путешествия по Средней Азии /
Нематулла Ибрагимов. – Москва: Наука (Главная редакция восточной
литературы), 1988. — 128 с.
3. Muhammad Solih Oxund Toshkandiy. Hajnoma. O’z FAShI №12057
4. Qori Rahmatulloh Buxoriy. G‘aroyib al-xabar fi ajoyibul safar. O‘z FAShI
№2106
5. Karimov F. K., Oʻzbek adabiyoti tarixi, 3-kitob, T., 1987; Qayyumov P.,
Tazkirai Qayyumiy, 2-daftar. – Toshkent, 1998.