ҚАРЛУҚ КАЛИМАСИНИНГ ВАСФИ IX-XIII АСР
АРАБИЙ ВА ФОРСИЙ МАНБАЛАРИДА
Наим Одинаев,
Тожикистон давлат педагогика университети аспиранти,
Тожикистон Республикаси, Душанбе
odinaevnaim760@gmail.com
https://zenodo.org/records/17339433
Аннотация. Қарлуқ калимасининг васфи мелодий IX-XIII аср таърихи,
географи ва адабий манбаъларда ва унинг маъноси борасида кӯплаб
маълумотлар келтирилган. Қарлуқлар мазкур манбаъларда ушбу шакллар
Харлухия, ,خرلخيهХазлухия ,خزلخيهХарлухӣ ,خرلخيХазлуҷ ,خزلجХарлуҷ ,خرلج
Харлух ,خرلخХаллух ,خلخХалаҷ ,خلجХурлух ,خرلوخХурлуғ ,خورلوغХурсуғ ,خورسوغ
Қорсуқ ,قارسوقҚарлух ,قرلخҚарлуқ ,قرلقҚорлуқ ,قارلقАл-Қорғулия ва Ал-
Қорлуғия القارلغية و القارغليةбилан зикр қилинган. Қарлуқлар бугунга қадар ӯз
номларини йӯқатмаганлар. Халлух яъни Қарлуқ маъносини луғавий ва
истилоҳий васфи чиройли, хушбӯй ва чиройли ҳусну ҷамол дейилган.
Калит сӯзлар: Қарлуқ, ӯзбек, манбаъ, арабий, форсий, тарих, адабиёт,
география, қабила.
Abstarct. In historical, geographical and literary sources of the IXth-XIIIth
centuries extensive information is provided about the term “Karluk” and its meaning.
In the sources, the Karluks are mentioned in the forms, Khаrlukhiya ,خرلخيه
Khаzlukhiya ,خزلخيهKhаrlukhi ,خرلخيKhаzluj ,خزلجKhаrluj ,خرلجKhаrlukh ,خرلخ
Khаllukh ,خلخKhаlaj ,خلجKhurlukh ,خرلوخKhurlug ,خورلوغKhursug ,خورسوغQorsuq
,قارسوقQаrlukh ,قرلخQаrluq ,قرلقQorluq ,قارلقAL-Qorguliya and AL-Qorlugiya
.القارلغية و القارغليةThe Karluks hare not lost their self designation fo this day. Lexical
and etymological data indicate thet “Khallukh” thet is “Karluk” was described as
beautiful fragrant and pleasand.
Keywords: Кarluk, uzbek, sources, arabic, persian, hitori, literature, geography,
tribe (family).
Ер юзида яшаб юрган инсонлар кӯплаб миллатлару қабилаларга бӯлинган,
улар қаторида турк миллатлари ичида Қарлуқлар ӯз номларини сақлаб келиб, бу
ном билан бугунга қадар Қарлуқ деб аталади. Қарлуқлар ӯз номлари билан бир
неча шаклда тарихи манбаларда ва бугунги илмий китобларда ҳам Қарлуқ
калимасини йӯқатмадилар.
Ӯрта асрларда тарихий, адибий ва географ олимлари томонидан IX-XIII
асрларда арабий ва форсий тилларда ёзилган манбаларда туркнажод қавмлардан
бири бӯлган Қарлуқлар тӯғрисида кӯплаб маълумотлар келтирилган. Қарлуқ
сӯзининг зикри мазкур манбаларга кӯра бирнеча шаклда келтирилган.
Тарихий ва географ манбаларида араб тили ёзувчилардан бӯлган Ибни
Хурдодбеҳ Қарлуқ сӯзини Халлух خلَخ[11:31] ва Халаҷ خلج[11:28] деб ёзган.
Қудома ибни Ҷаъфар эса Харлухия خرلخيه[18:362] ва Яъқуби ҳам Харлухия,
خرلخيه[31:71] ё Хазлухия خزلخيه[32:216] ва Ибни Фақеҳда Харлухия َخرلُخيه[13:329]
бӯса, шу каби Масъудининг асарида бу вожа икки шаклда Хазлуҷ خزلجва Харлуҷ
خرلج[20:302] келтирилган. Ва Истахрининг асарида қарлуқ сӯзи беш шаклда
Хазлуҷ ,خزلجХарлух ,خرلخХаллух ,خلخХалаҷ خلج[14:11] ва Хурлух خرلوخ[14:196]
зикр қилинган.
Араб манбаълари қаторида форс тили манбаълариҳам Қарлуқлар тӯғрисида
анча маълумотлар баён қилганлар. Шу ёзувчилардан Мақдиси Халлухи , َخلُخي
[19:4\65] Ибни Ҳавқал Харлухия َخرلُخيهХазлуҷия .خزلجيه[12:196] Берунӣ Харлух
خرلخ[6:95] Гардези Халлух . َخلُخ[7:286-288 ва 8:267] Идриси Харлух خلُخ[15:130 ва
178] Балъами Халух خلُخ[5:2\501] Кайковус Халлухӣ خلُخي[16:104 ва 105] Қазвини
Халлухӣ .خلخي[17:526] Наҷиб Бекрон Халаҷ خلجва Халлух خلَخ[24:73 ва 84] Ёқути
Ҳамави Халлух خلُخ[9:3\23] ва Халуҷ ё Халаҷ خلج[9:2\23] баён қилганлар. Бу
ёзилган калималар ҳамаси бир-бирига яқин тарзда шаклланган.
Мазкур манбаларда Қарлуқ калимасининг шакли ӯзгарса ҳам маъноси
ӯзгармаган. Таърихчилар, географлар ва адабиётшунослар қӯйидаги
калималарни келтирганлар. Муқаддаси Хурлуғ ,خورلوغ[21:1\273] ва Хурсуғ
.خورسوغ[21:2\16] Ҳудуд-ул-олам Қорсуқ ,قارسوقҚарлух قرلخва Халлух خلخ
келтирган,[28:59 ва 29:127] ва Муҳаммад Авфи Бухороӣ Халлух خلَخ[22:2\23, 37
ва 78] ва Қарлуқ ,قرلق[22:1\332] Рашидуддин Фазлуллоҳ Қорлуқ ,قارلق[26:53 ва
54] ва машҳур тарихчи Ибн ал-Асирнинг ёзишича Қарлуғ калимаси араби
шаклида шундай келтирилган: “ ”القارلغية و القارغليةал-Қорғулийя ва ал-Қорлуғийя,
[10:11\82,83 ва 85] яъне Қарлуқлар. Келтирилган Қарлуқ калимаси арабий ва
форсий хаттида шаклларида фарқият бӯлсада, бугунги кунда Қарлуқ калимаси
Қарлуғ, Қорлуқ, Қаллиқ ва Қаллиғ деб аталади.
Форс-Тожик адабиётида Қарлуқлар бирхил шаклда келтирилган,
Абуабдуллоҳ Рудакий Халлухиён ,خلخيان[2:55] Фирдавсий Халлух ,خلخ[1:5\7]
Низоми Ганҷавий Халлух خلخ[25:134] ва Саъдий Халлух خلخ[27:621] каби
шоирларнинг шериятидан иборат бӯлиб, булардан бошқа яна қанча шоирлар
Қарлуқларнинг васфини Халлух деб зикр қилганлар.
Қарлуқ сӯзи луғавий ва истилоҳий маънода шундай келтирилган. Халлух خلَخ
Туркистон шаҳрларидан бири ва ҳусну жамолда бу атрофнинг машҳуридан
бӯганлар, [3:386] бошқа ҷойда Халлух خلَخшаҳр номи бӯлиб яхши ва яхшилар
машҳуридир. Чин шаҳридан мушки билан машҳур ва шеърда муаттар, дилрабо,
чиройли маъносини англатади.[25:474 ва 475] ва бошқа китобда Халлух خلَخ
қадимги Туркистони шаҳр номи бӯлиб ривоятларга кӯра чиройли халқ эдилар ва
яхши мушк у ердан келтириларди.[4:451 ва 30:1\216]
Бу калима ҷамъ шаклида Халлухизод خلَخيزادё Халлухинажод خلَخينجاد
хушрӯй, соҳибҷамол ва соҳибҳусн бӯганлари айтилган.[30:1\458] Муҳаммад
Ҳусайни Бурҳоннинг “Бурҳони Қотеъ” луғатнома асарида Қарлуқ калимаси:
“Халлух خلَخТуркистон шаҳрларининг бири номи бӯлиб яхшилар, яхши мушк у
ердан келтирилган ва хушбӯй маънода ҳам келган”.[23:1\400] Яъне хушбӯй
мушклар асосан қадимги Туркистон шаҳрларидан бири Хутан бӯлиб, мушки
Хутаний дейилган.
Қарлуқ миллатлари бугунги кунда Ӯзбекистон, Тожикистон, Қирғизистон,
Қозоқистон, Туркманистон, Афғонистон, Эрон, Туркия ва бошқа мамлакатларда
яшайдилар. Бу борада мазкур давлатларда Қарлуқлар тӯғрисида китоблар ёзилиб
ва ёзилмоқда. Қарлуқлар Ӯзбекистон тарихида катта ӯринга эга бӯлиб, Қарлуқ
номини сақлаб келганлар.
АДАБИЁТЛАР:
1. Абулқосим Фирдавсӣ. Шоҳнома. Таҳияи матн ва луғоту тавзеҳот, К.
Айнӣ ва З. Аҳрорӣ. Муҳаррир, Мубашшир Акбарзод. Душанбе “Адиб”, 2008. 10
ҷилд. 480 саҳифа.
2. Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ. Девон. Таҳия тасҳеҳ ва сарсухану ҳавошии,
Қодири Рустам.. Олмотӣ, 2007. С, 55.
3. Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ. Ашъор. Таҳияву тадвини матн бо муқаддима ва
луғоту тавзеҳот, Расул Ҳодизода ва Алии Муҳаммадии Хуросонӣ. Душанбе
“Адиб”, 2007. 480 саҳифа.
4. Амир Хусрави Деҳлавӣ. Ғазалиёт. Таҳия ва тадвини матн,
Муҳаммадвафо Бақоев. Муқаддима ва луғоту тавзеҳот, Алии Муҳаммадии
Хуросонӣ. Душанбе “Адиб”, 2014. 480 саҳифа.
5. Балъамӣ Абуалӣ. «Таърихи Табарӣ». тавзеҳоти М Умаров ва Ф Бобоев.
Душанбе, 2001 м. Ҷ, 2. 1636 саҳифа.
6. Берунӣ Абурайҳон. Ал-Ҷамоҳир фи маърифат ул-Ҷавоҳир.
ISLAMICBOOK.WS. 2010 м. С, 95.
7. Гардезӣ Абусаъид. Зайн-ул-ахбор. Баргардон Қодири Рустам. Душанбе
“Бухоро”, -2014. 416 саҳифа.
8. Гардезӣ Абусаъид. Зайн-ул-ахбор. Бо кушиши Абдулҳай Ҳабибӣ.
Теҳрон, 1347 ҳ ш.
9. Ёқути Ҳамавӣ. Муъҷам-ул-булдон. Лубнон-Берут,1993. Ҷ, 2. ва Ҷ, 3.
10. Ибн ал-Асир. Ал-камил фит-таърих. Дор ус-Содир, Лубнон-Берут, 1979
м\1399 ҳ,қ. Ҷилд, 11.
11. Ибни Хурдодбеҳ Абулқосим Убайдуллоҳ. “Ал-Масолик вал-Мамолик”.
Лийдан-Брил, 1306 ҳ,қ.
12. Ибни Ҳавқал. Сафарномаи ибни Ҳавқал. Тарҷума ва тавзеҳ, Ҷаъфар
Шиор. Теҳрон, 1366 ҳ,ш.
13. Ибни Фақеҳ. Мухтасар ал-Булдон. Лейдон-Брил, 1302 ҳ қ, 1885 м. С, 329.
14. Истахрӣ Абуисҳоқ. Масолик ва мамолик. Тарҷумаи форсӣ, Эраҷи
Афшор. Теҳрон, 1340 ҳ,ш.
15. Идрисӣ Абуабдуллоҳ. Нузҳат ул-муштоқ фил ихтироқ ал-офоқ.
Китобхонаи электронии забони арабӣ бидуни макон ва санаи нашр. С, 130.
16. Кайковус Унсурулмаоли. Тарҷума ва тавзеҳ, М. Шарофова ва М.
Муллоаҳмад. Қобуснома. Душанбе, 2016. 248 саҳифа.
17. Қазвинӣ Закариё. Осор-ул-билод ва ахбор-ул-ибод. Тарҷума ва тавзеҳи
Абдушукур Ғафуров. Хуҷанд “Хуросон”, 2018. 684 саҳифа.
18. Қудома ибни Ҷаъфар. Китоб ал-Хироҷ ва синоат-ул-китобаҳ. Лийдан-
Брил, 1306 ҳ,қ.
19. Мақдисӣ Мутаҳҳар ибни Тоҳир. Тарҷумаи, Муҳаммад Ризо Шафиъӣ.
Китоб ул-Бадиъ ват-таърих (Офариниш ва таърих). Теҳрон, 1374 ҳ,ш.
20. Масъудӣ Абуҳасан Алӣ ибни Ҳусайн. Муруҷ уз-Заҳаб ва Маодин ул-
Ҷавҳар. Мутарҷим, А Поянда. Теҳрон, 1382 ҳ,ш. Ҷилди, 1.
21. Муқаддасӣ Абуабдуллоҳ. Аҳсан ут-Тақосим фи Маърифат ул-Ақолим.
Лийдан-Брил, 1906 м. 2 ҷилд.
22. Муҳаммад Авфии Бухороӣ. “Лубоб ул-Албоб”. Брил-Лийдан, 1906 м,
1324 ҳ,қ. Ҷилд 1, ва Ҷилд 2.
23. Муҳаммад Ҳусайни Бурҳон. Бурҳони Қотеъ (луғат). Таҳияи матн, Амон
Нуров. Душанбе “Адиб”, 1993 м. Ҷ, 1. С, 400.
24. Наҷиб Бекрон. Ҷаҳоннома. Бо кӯшиши Дуктур Муҳаммад Амин Риёҳӣ.
Бо ду муқаддима ва панҷ феҳрист. Теҳрон, 1342 ҳиҷрӣ шамсӣ.
25. Низоми Ганҷавӣ. Хамса. Махзан ул-асрор, Хусраву Ширин. Баргардон,
пешгуфтор ва таҳияи З. Аҳрорӣ, А. М. Хуросонӣ ва М. Акбарзод. Душанбе
“Адиб”, 2012. 480 саҳифа.
26. Рашидуддин Фазлуллоҳ. Ҷоме-ут-таворих. Тасҳеҳ ва ҳошияи Муҳаммад
Равшан ва Мустафо Мусавӣ. Теҳрон, 1373ҳ,ш. Ҷилди, 1.
27. Саъдии Шерозӣ. Мавоиз, қасида шумораи 5. Ганҷури Румизӣ-Барномаи
Электронӣ. Саъдӣ Шерозӣ. Девони Саъдӣ. Маркази таҳқиқоти роёнаи қоимаи
Исфаҳон. Саҳ, 621.
28. Ҳудуд ул-Олам мин-ал-Машриқ илал-Мағриб. Таҳияи матни кирилӣтоҷикӣ. Абдуҷамол Ҳасанов. Душанбе “Бухоро”-2014. 588 саҳифа.
29. Ҳудуд ул-Олам мин-ал-Машриқ илал-Мағриб. Бо муқаддимаи Бартолд,
ҳавошии Минорский, тарҷумаи Мир Ҳусайншоҳ. Кобул, 1342 ҳ,ш.
30. Фарҳанги забони тоҷикӣ. Ш. Шукуров, А. Капранов, Р. Ҳошими, А.
Маъсумӣ. Масква, 1969. Ҷ, 1.
31. Яъқубӣ Аҳмад ибни Возеҳ. Ал-Булдон. Тарҷумаи Иброҳим Ояти.
Теҳрон, 1342 ҳ,ш.
32. Яъқубӣ Аҳмад ибни Возеҳ. Ал-Булдон. Ҳошия Амин Занновӣ. Берут-
Лубнон, 1422 ҳ,қ. 2002 м.