ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Mahmud Zamaxshariyning “Asosu-l-balog‘a” lug‘ati xususiyatlari

Rustamiy Salima

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

BIRINCHI KENGASH.
TILSHUNOSLIKNING DOLZARB MASALALARI

MAHMUD ZAMAXSHARIYNING “ASOSU-L-BALOGʻA” LUGʻATI
XUSUSIYATLARI

Salima Rustamiy,
Oriental universiteti Tillar-1 kafedrasi professori,

filologiya fanlari doktori
https://zenodo.org/records/17339397

Annotatsiya. Maqolada Mahmud Zamaxshariyning “Asosu-l-balogʻa” asarida
qoʻllangan tilshunoslik va balogʻat ilmiga doir ayrim jihatlar tahlil qilingan.

Kalit soʻzlar: omonim, sinonim, balogʻat, ishtiqoq, majoz.

Abstract. The article analyzes some aspects of linguistics and the science of
balagah used in the work of Mahmud Zamakhshari “Asas al-balagah”.

Keywords: homonym, synonym, science of balagah, derivation, metaphor.

Oʻzining beqiyos ilmi va maʼrifati bilan dunyoga tanilgan mashhur olim
Abulqosim Mahmud bin Umar bin Ahmad Zamaxshariy (1075-1144) “Al-mufassal fin-nahv”, “Muqaddamatu-l-adab”, “Asosu-l-balogʻa”, “Ad-durru-d-doiru-l-muntahab
min kinoya va istiora va tashbihati-l-arab”, “Risola fi-l-majoz va-l-istiora” kabi asarlari
bilan arab tilshunosligi va balogʻat ilmi rivojiga munosib hissa qoʻshgan olimlardan
hisoblanadi.

Maʼlumki, Mahmud Zamaxshariy oʻzining “Asosu-l-balogʻa” asari bilan arab
lugʻatshunosligini yangi bosqichga koʻtardi. Olim lugʻatni tuzishda va soʻzlarni
izohlashda oʻziga xos yoʻl tutdi. Makur asar arabcha soʻzlarning izohli lugʻatidir. Bu
asar oʻzining lugʻatlik jihati bilan arab tilshunosligi va soʻzlarning majoziy maʼnolariga
oʻrin berilgani bilan balogʻat ilmiga dahldor manba hisoblanadi.

Asar haqida tadqiqotchilardan biri doktor Fozil Solih Samaroiy shunday deydi:
“Asosu-l-balogʻa” boshqa lugʻatlardan ajralib turadi. Undan avval ham, keyin ham
lugʻatshunoslik ilmida bunday uslubda lugʻat tuzilmagan. Bu lugʻat soʻzlarning
joylashtirilish tartibiga koʻra ajralib turadi, boshqa lugʻatlar uning oʻrnini bosa
olmaydi. Agar boshqa lugʻatlar kuchini yoʻqotsa ham, “Asosu-l-balogʻa” oʻz kuchida
qolsa kerak” [4:147]. Bu lugʻat haqida adib Jurji Zaydon shunday fikr bildiradi: “Bu
lugʻat arab uslubiyati boʻyicha oʻxshashi yoʻq lugʻatdir, chunki u soʻzlarni ularning
asl va majoziy maʼnolariga koʻra qoʻllanish usullarini koʻrsatadi, bu uning afzal
jihatlaridandir” [4:147]. Yana bir olim Toha Roviy bu lugʻatga quyidagicha taʼrif
beradi: “U oʻz bobida tuzilgan lugʻatlarning eng yaxshisidir, unda soʻzlarning haqiqiy
maʼnosidan majoziy maʼnosi ajratib koʻrsatiladi. Sen undan foydalanishing kerak,
chunki u eng asl manbadir” [4:147].

Olimlar Zamaxshariy lugʻatdagi soʻz sirasiga undan foydalanishni
osonlashtiradigan yangi tartibni joriy qilgan deb hisoblaydilar. Bu muallifning

soʻzlarni birinchi va undan keyingi oʻzak harflarni eʼtiborga olgan holda arab alifbosi
tartibida joylashtirganidandir. Asarning shu xususiyatidan kelib chiqqan Husayn
Nassor Zamaxshariyni arab lugʻatnavisligida yangi maktab asoschisi deb eʼtirof etadi.
Biroq Zamaxshariy “Asosu-l-balogʻa”ning [2:16] kirish qismida ushbu lugʻat tuzish
uslubi unga qadar ham maʼlum boʻlganini yozadi.

Shuningdek, u lugʻatning undan keyingi olimlar taʼkidlab oʻtgan uchta
xususiyatini koʻrsatadi: asarda tilni buzmaydigan, aksincha goʻzallashtiradigan soʻz va
iboralar tanlangan; ibora va jumlalarni tuzish usullari bilan tanishtirilgan; jumlalarda
soʻzlarning haqiqiy maʼnosi majoziysidan ajratib berilgan.

Lugʻat arab tili alifbosiga muvofiq tarzda yigirma sakkiz bobdan iborat.
Zamaxshariy har bir harf uchun alohida bob ajratadi, bu boblar oʻz navbatida fasllarga
boʻlinadi. Lugʻat maqolasi, asosan, feʼl yoki ismdan boshlanadi. Masalan, feʼldan
boshlangan lugʻat maqolasida shu feʼlning sifatdosh va hosila feʼl shakllari beriladi.
Agar mavjud boʻlsa, berilgan feʼlning sinonimi, omonim yoki antonimlari, feʼlni
jumlada qoʻllash holatlari uchun misollar keltiriladi. Bu misollar oddiy jumlalar,
shuningdek, Qurʼon, hadislar yoki arab sheʼriyatidan olingan boʻlishi mumkin. Maqola
oxirida oʻsha feʼlning majoziy maʼnosi ham misollar bilan keltiriladi.

“Asosu-l-balogʻa”da soʻzlarning morfologik va leksik xususiyatlari koʻrsatilgan.
“Asosu-l-balogʻa”da soʻzlar tasrifi (ismlarning turlanishi, feʼllarning tuslanishi),
oʻzakdosh soʻzlar, soʻzlarning koʻplik shakllari, hosila feʼllar oʻrin olgan boʻlib, bu
soʻzlarning maʼnolari oʻz oʻrnida tartib bilan yoritilgan. Maʼnolarni ifodalashda asl va
majoziy maʼnoni ochib beruvchi va zarur hollarda bu maʼnolarni farqlashga xizmat
qiluvchi bir nechta ibora misol qilingan. Asarda, zarurat boʻlmasa, soʻzning maʼno
beruvchi shakllarini keltirish bilan kifoyalangan. Masalan, “َ‫“ – ” َحصَد‬yigʻmoq, termoq”
maqolasida maʼnoda farq qiluvchi bir nechta soʻz bor, lekin misollar har bir soʻzga
emas, ayrimlariga keltirilgan. Bu maqolada soʻz maʼnosi, jumladan, shunday
ifodalangan:
...)‫: ¸ َحصَدَ الزرع: جزّه فهو حصيد، وجَمْعُه حصائد، وهذا زمان الحصاد: )وآتوا حقه يوم حصاده‬)َ‫) َحصَد‬

[2:192]
Bu yerda "‫ "حصد‬oʻzagidan yasalgan tub feʼl “َ‫ ” َحصَد‬va uning maʼnosini yoritish
uchun “‫“ – ” َحصَدَ الزرع‬ekinni yigʻdi” misoli va maʼnodosh soʻz “ّ‫“ – ”جز‬uzmoq,
termoq”, harakat nomi “‫“ – ”حصيد‬hosil”, koʻplik “‫“ – ”حصائد‬hosillar”, zamonni
bildiruvchi “‫“ – ”حصاد‬terim vaqti” shakllari koʻrsatilgan, oxirgi soʻz uchun misol
tariqasida “al-Anʼam” surasining 141-oyati “‫“ – ”وآتوا حقه يوم حصاده‬Hosil yigʻish kunida
(muhtojlarga) haqqini (ushri va xirojini) beringlar” [1:146] ilova qilingan.
Lugʻatdagi maʼnodosh soʻzlar orqali izohlangan maqolalarga quyidagilarni misol
qilish mumkin:

.[2:504] ‫شرق – شرقت الشمس شروقا: طلعت و أشرقت: أضاءت‬
Yaʼni, (quyosh) chiqdi va koʻtarildi: yoritdi. Bu misolda quyoshga nisbatan “‫”شرق‬
feʼliga “‫ ”طلع‬va “‫ ”أضاء‬feʼllari sinonim qilingan.

.[4:192] ‫متع – َجب ٌَل مات ٌِع : َطويلٌ مرتفع. و نخلة ماتعة‬
Yaʼni, “‫“ – ”متع‬baland boʻlmoq” feʼlidan olingan “ٌ‫ ”ماتع‬soʻziga sinonim “ٌ‫” َطويل‬
berilgan.

.[3:358]ً ‫وهل – رجلٌ وَجِلٌ وَهِلٌ: ف َِزع ٌ, و قد وَهِلتُ وَهَلا ًَشديدا‬

Misoldagi “َ‫“ – ” َوهِل‬qoʻrqmoq” soʻzining masdari “ٌ‫ ” َوهِل‬ning sinonimi “ٌ‫”ف َِزع‬
soʻzidir.

.[3:146] ‫كمد – َرجلٌ كَمِدٌ: َحزين, و به أسفٌ و كَمدٌ, و أكْمَدَهُ الهمُّ: َغم‬
“َ‫“ – ” َكمِد‬hafa boʻlmoq” feʼliga “‫“ – ”رجل كمد‬hafa odam” misol qilingan, uning
sinonimi “ٌ‫ ”حزين‬soʻzidir.
“Asosu-l-balogʻa”da bir qancha soʻzlarning maʼnolarini yoritishda ularning

antonimlaridan ham foydalanilgan. Masalan:
‫نحس – س ُِعدَ فلانٌ على قومه و ن َُحسَ، فهو مسعود و منحوسٌ، و ن ُِحسَ يومه و ن َِحسَ فهو نَحسٌ ون َِحسٌ و‬

.[3:602] ‫منحوسٌ، و هو يوم نَحٍس و نُحوس و مناحسَ، و إنت ََحسَ فلانٌ و إنت ََكسَ، و إنت ََحسَ جَدّه‬
“َ‫“ – ”ن َُحس‬baxtsiz boʻlmoq” feʼliga antonim sifatida “َ‫“ – ” َسعِد‬baxtli boʻlmoq” feʼli
berilgan: “َ‫“ – ”س ُِعدَ فُلانٌ على ق َْومِهِ و ن َُحس‬falonchi oʻz qavmida baxtli boʻldi, baxtsiz boʻldi”
.
Shuningdek, bu misolda boshqa koʻpgina maqolalardagi kabi feʼlning
sifatdoshlari, feʼl masdarining birlik va koʻplik shakllari va hosila boblarni koʻrish
mumkin: “‫“ – ”هو مسعود و منحوس‬u baxtli va baxtsiz”; “‫“ – ”ون ُِحسَ يومه‬uning kuni baxtsiz,
omadsiz boʻldi”; “‫“ – ”هو يوم نَحٍس‬u baxtsiz kun”; “‫ ”نحس“ – ”نُحوس و مناحس‬soʻzinig
koʻpligi “‫ ”نُحوس‬soʻzidir. “‫ ”مناحس‬soʻzi “baxtsizlik, omadsizlik keltiruvchi narsalar ”
maʼnosini anglatadi. “‫“ – ”إنت ََحسَ فلانٌ و إنت ََكسَ، وإنت ََحسَ جَدّه‬falonchi baxtsiz, omadsiz boʻlib,
orqaga ketdi”.
Lugʻatda bir nechta maʼnoga ega boʻlgan shakldosh soʻzlarning har bir maʼnosi
yoritilgan va koʻp hollarda oʻsha maʼnolarga maʼnodosh boʻlgan soʻzlar koʻrsatib
oʻtilgan. Masalan, ‫ شمط‬[2:521] – “sochi oqarmoq” maʼnosini anglatuvchi feʼlni

quyidagicha beradi:
“‫“ – ”رجل أشمط و إمرأة شمطاء‬sochi oqargan kishi va ayol”.
Muallif ushbu soʻzning sinonimi borligi, ammo u qoʻllanmasligini aytib oʻtadi:

ٌ‫لا يقالُ: أشيب, شيباء, شيب‬
Zamaxshariy bu soʻzning “aralashtirmoq” maʼnosi borligini taʼkidlaydi va

misollar keltiradi:
“‫“ – ”إنه لشميط الذنابى: فيها سواد و بياض‬u (qush)ning dumi qora va oq (ranglar) aralash”

yoki “‫“ – ”شمط ماله: خلط حلاله بحرامه‬u pulini aralashtirib yubordi, halol harom bilan
aralashib ketdi”. Keyingi misoldan “‫ ”شمط‬soʻzining bu maʼnosiga “‫”خلط‬
(“aralashtirmoq”) soʻzi maʼnodosh ekani koʻrinadi.

Lugʻatning “‫ ”بذر‬[2:51] maqolasida bu feʼlning “sepmoq, sochmoq” maʼnosidan
tashqari “tarqatmoq” maʼnosi ham mavjud ekani koʻrsatilgan:

“‫“ – ”بذر الحب في الارض‬yerga urugʻ sepdi” misolida “sepmoq” maʼnosida boʻlsa,
“ْ‫“ – ”بَذ ََر الله الخَلْقَ في الارْضِ: فَرق َُهم‬Alloh xalqni yer yuziga tarqatti” va “ُ‫– ” َرجُلٌ ب َِذرٌ: يُب َِذ ُّر مالُه‬
“molini tarqatuvchi odam” misollarida “tarqatmoq” maʼnosini koʻrish mumkin.
Shuningdek, mazkur soʻzning bu maʼnosiga sinonim sifatida “َ‫ ”فَرق‬feʼli ham beriladi.
Bu kabi misollarni koʻplab keltirish mumkin.

“Asosu-l-balogʻa”ning diqqatga sazovor jihatlaridan biri unda soʻzlarning
majoziy maʼnosiga ham eʼtibor qaratilganidir. Maʼlum boʻlganidek, Mahmud
Zamaxshariy bu asarida soʻzning, avval asl, soʻngra majoziy maʼnolarini bayon qiladi.
Masalan: “‫ ”ثقب‬[2:110] oʻzakli maqolani undan yasalgan tub soʻz “‫“ – ”ثَق ََب‬teshmoq,
yormoq” bilan boshlab, “‫“ – ”ثَق ََب الشيء بالمثقب‬biror narsani burgʻi bilan teshdi” tarzida
bu soʻzning asl maʼnosini keltiradi. Soʻngra “‫ ”ثقب‬oʻzagidan “faʼʼala” vaznida yasalgan

feʼl va bu feʼlning sifatdosh shakllarini va ularning asl maʼnolarini “ ‫وثقّب اللآلُ الدر، ود ٌُّر‬
‫“ – ”مثقّب‬durfurush durni teshdi, teshilgan dur” misollari orqali ifodalaydi. Bulardan
soʻng “‫“ – ”ومن المجاز‬majozda” taʼkidi bilan uning “porlamoq, charaqlamoq” kabi
majoziy maʼnosiga “ٌّ‫“ – ”كوكب ثاقب ودري‬charaqlagan yulduz, porlagan dur” misollarini
keltiradi va buni “‫“ – ”شديد الإضاءة والتلألؤ، كأنّه يثقُب الظلمة فينفذ فيها ويدرؤها‬yorugʻlik va
yogʻduning koʻpligi, goʻyo u qorongʻilikni yorib, unga kirib borishi va (zulmatni)
yoʻqotishi kabi” tarzida izohlaydi.

Maʼjoz maʼnoli soʻzlarga koʻplab misollar keltirish mumkin, jumladan, “‫”سجن‬
[2:440] – “qamamoq” feʼli:

“‫”سجن لسانه، و أسجن لسانك. و فى الحديث " ليس شئ أحق بطول من لسان" و سجن الهم: أضمره‬
Bu yerda “‫“ – ”سجن لسانه، و أسجن لسانك‬tilini tiydi, tilingni tiy”, yaʼni “tiymoq”

maʼnosiga “‫“ – ”ليس شيء أحق بطول سجن من لسان‬tilni tiyishdan ortiq qaxramonlikka loyiq
boʻladigan narsa yoʻq” hadisi misol qilinadi.

Mahmud Zamaxshariy lugʻatning “‫ ”شمس‬[2:521] – maqolasida bu feʼlning
“yorugʻ boʻlmoq” maʼnosidan tashqari birov dushmanlik qilganda qoʻllanadigan
majoziy maʼnosi ham borligini “‫“ – ”شمس لى فلأن‬falonchi menga dushmanlik qildi”
misolida, shu oʻzakdan yasalgan “‫ ”شموس‬soʻzi esa “‫ – ”رجل شموس الأخلاق‬oʻjar, qaysar
xulqli odamga nisbatan ham aytilishini taʼkidlaydi.

Shuningdek, “َ‫ ” َجعُد‬feʼli aslida “sochning jingalak boʻlishi” maʼnosiga ega ekanini
koʻrsatib shunday deydi:

.[2:141] ‫جعد – َشعْرٌ جَعْدٌ و قَد َْجعُد َُجعُودة, و رَجُلٌ جَعْدُ الشعر و قومٌ جِعادٌ, و شعره تجْعيدا‬
(Yaʼni: jingalak soch; jingalak boʻldi; jingalak; jingalak sochli kishi; jingalak
sochli qavm; uning sochi jingalak qilingan).
Soʻngra “‫ ”جعد‬soʻzi “‫ ”الاصابع‬yoki “‫ ”البنان‬bilan birga “baxil” majoziy maʼnoni
anglatishini taʼkidlaydi: .‫ومن المجاز: .... رجل جعد الأصابع و جعد البنان: للبخيل‬
“Asosu-l-balogʻa” asarida soʻz maʼnolarining sinonim, antonim va omonimlar
orqali yoritilishi, ularning majoziy maʼnolariga ham eʼtibor berilgani hamda
foydalanish uchun qulay boʻlgan alifbo tartibida joylashtirilgani, misollarning asl
manbalardan tanlangani asar muallifi boʻlgan Mahmud Zamaxshariyning yuksak ilmiy
salohiyati va nozik dididan darak beradi va asarning arab tilshunosligi va balogʻat ilmi
rivojida tutgan yuqori mavqeini belgilaydi.

ADABIYOTLAR
1. Abdulaziz Mansur. Qurʼoni Karim maʼnolarining tarjimasi. –T.: Toshkent
islom universiteti, 2001.
1998 .‫ أبو القاسم محمود بن عمرو بن أحمد، الزمخشري. أساس البلاغة. الجزء الأول. بيروت-لبنان‬.2

(https://ia600904.us.archive.org/10/items/FP76215/assb1.pdf).
1998 .‫ أبو القاسم محمود بن عمرو بن أحمد، الزمخشري. أساس البلاغة. الجزء الثاني. بيروت-لبنان‬.3

(https://ia800904.us.archive.org/10/items/FP76215/assb2.pdf).
.1970 .‫ فاضل صالح السمرائي. الدراسات النحوية و اللغوية عند الزمخشري. بغداد‬.4