ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

O‘zbek tilida metaforik o‘xshatishlarning semantik maydonlari tadqiqi masalalariga doir

Sharasulova Shirin

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

OʻZBEK TILIDA METAFORIK OʻXSHATISHLARNING SEMANTIK
MAYDONLARI TADQIQI MASALALARIGA DOIR

Shirin Sharasulova,
Oriental universiteti Tillar-1 kafedrasi dotsenti, f.f.n.

https://zenodo.org/records/17339475

Annotatsiya. Mazkur maqolada oʻzbek tilidagi soʻz oʻyinlari va metaforalarning
semantik-sintaktik xususiyatlari tahlil qilinadi. Soʻz oʻyinlarining lingvistik va
madaniy qatlamlari, metaforaning mantiqiy-semiyotik mohiyati hamda ularning gap
tuzilmasidagi funksional yuki yoritiladi. Maqolada adabiy matnlardan va ommaviy
nutqdan misollar asosida semantik bogʻliqlik va sintaktik qurilmalarning oʻzaro
munosabati koʻrsatiladi.

Kalit soʻzlar: metafora,, oʻxshatishlar semantika, sintaksis, leksik birlik,
kontekst, ifoda vositasi.

Abstract. This article analyzes the semantic and syntactic features of wordplay
and metaphors in the Uzbek language. It explores the linguistic and cultural layers of
wordplay, the logical-semiotic essence of metaphors, and their functional role in
sentence structure. Based on examples from literary texts and public speech, the article
reveals the interaction between semantic coherence and syntactic constructions.

Keywords: metaphor, wordplay, semantics, syntax, lexical unit, context, means
of expression.

Dunyo tilshunosligida metaforik oʻxshatishlar keng oʻrganilishiga qaramay,
tilning ichki imkoniyatlari va nutqning tuganmas maʼno shakllari yangi tadqiqotlar,
hamda semantik tahlillar talab qilmoqda. Metaforik oʻxshatishlar (metaforalar) — bu
ijodiy yoki adabiy oʻxshatish shakllari boʻlib, ular bir narsani boshqa bir narsa bilan
juda aniq va mazmunli oʻxshatish uchun ishlatiladi. Ushbu metaforalar soʻzlar orqali
tushuncha yoki tasavvurlarni yaratishga yordam beradi. Metaforalar — faqat fikrni
koʻrsatish emas, balki unga hissiy, estetik, va amaliy mazmun berish hamda oʻquvchini
yoki eshituvchini nazarda tutilgan mavzudagi fikrlarga oʻtkazishda yordam beradi.

Metaforaviy koʻpmaʼnolilik maʼlum bir soʻzning bir necha leksik maʼnolarga ega
boʻlishi hodisasi boʻlsa, konversiya maʼlum bir soʻzning hech qanday affiks olmagan
holda boshqa soʻz turkumi vazifasi bilan kelishi hodisasidir. Metaforaviy oʻxshatish
leksik maʼnolarning hosil boʻlishi natijasidir. Leksik maʼnolar esa maʼno koʻchishi
yoʻli bilan ham hosil boʻladi. Mana shu koʻchma maʼno hosil boʻlishining baʼzi
tomonlari esa konversiyaning baʼzi tomonlariga oʻxshab ketadi.

Metafora yoʻli bilan koʻchma maʼno hosil boʻlishining konversiyaga yondosh
holatlari mavjud. nomdoshlanuvchi, yaʼni obʼektlar maʼlum xususiyatiga nisbatan
oʻzaro oʻxshash boʻlgani uchun, birinchisining nomi ikkinchisini ham ifodalaydigan
boʻlib qoladi va yangi maʼnoli soʻz yuzaga kelgan hisoblanadi. Koʻrinib turibdiki,
bunda belgi asosiy oʻrinda turadi. Bu belgi obʼektlarning xususiyati, tashqi koʻrinishi,
vazifasi va hokazolariga nisbatan boʻlishi ham mumkin. Shuning uchun ham baʼzi
tilshunoslar, koʻpincha adabiyotshunoslar metafora bilan konversiyaning belgi

negizida yuzaga kelgan turlarini bir biriga yaqin deb hisoblaydilar. Belgi negizida
yuzaga kelgan konversiyalar konversiyaning ot turkumiga oid soʻzlar adʼektivatsiyasi
turi doirasiga xos boʻladi. Turkiy tillarda narsa yoki voqelikpnpg muhim belgilarini
shu narsa yoki voqelikning nomi bnlan atash faol hodisadir. Mana shu hodisa natijasida
ot turkumiga oid soʻzlar adʼektivatsiyasi bilan metaforani adashtirib yuborish hollari
uchraydi.

Metaforik oʻxshatishlarning tilda juda faol qoʻllanadi va fikrni aniqlashtirish,
mazmunni yorqinlashtirish vazifalarini yuklagan boʻladi, tilshunoslikda oʻxshatish va
metaforik birliklarning juda koʻp turlari mavjud: shulardan, baʼzilarini koʻrib
chiqamiz.

Tabiiy metaforalar: bu metaforalar tabiat xodisalari va tabiiy jarayonlarga oid
leksik birliklar va semantik qatlamlar doirasidagi oʻxshatishlarda vujudga keladi.
Masalan, «Uning koʻzi yoshli bulutga oʻxshardi». Yoki «Qalbi oʻlgan, choʻl kabi
boʻldi». Shaxsga oid metaforalar: bu metaforalar inson va shaxsiyat masalalarini
oydinlashtirish, uni tasvirlash va taqqoslash maqsadidagi oʻxshatishlarda namoyon
boʻladi. Masalan, «Uning oʻzi oltin, yuragi esa temirdan». «Unga kamida yakkayulduz boʻlishga urinish ham kerak». Shu bilan birga, ahamiyatli voqealarga tegishli
metaforalar: bu metaforalar biror holatni tasvirlvshda boshqa hammaga maʼlum
voqeaga taqqoslash yoki oʻxshatish orqali kechadi. Masalan, «Inson hayoti olamning
kengligini izlashga oʻxshaydi».«Uning soʻzlari yoshlikni toʻkilgan damlar kabi, darhol
soʻndi».

Metaforalar oʻzgacha fikr, hislar va hodisalarni tushuntirishda qoʻllaniladi. Ular
matnga jonlanish va xissiy taʼsir qoʻshishda muhim ahamiyatga ega. Insonga xos
xususiyatlarga oid (metafora) oʻxshatishlar — bu odamlarning yaqin, ichki, shaxsiy
xissiyotlari, his-tuygʻularini yoki holatlarini qandaydir yaqin va oʻrganilgan obʼektlar
yoki tabiiyat hodisalariga oʻxshatishni anglatadi. Bu turdagi metaforalar koʻpincha
insonning ruxiy holatini yoki xususiyatlarini tushuntirish uchun ishlatiladi. Ularning
maqsadi — insonlarning ichki olamini, ularning hissiyotlarini va boshqa shaxsiy
xususiyatlarini oʻzgacha, amaliy va tasviriy tarzda ifodalash.

Masalan, insonning qalbi, hissiy holati, jahli yoki orzu-istaklari bilan bogʻliq
metaforalar keltirish mumkin. Inson ruhiyati va qalbini tasvirlovchi metaforalar
quyidagilarni misol qilishimiz mumkin: Qalbida oʻlmagan yoshlik. Bu metafora
insonning yosh va energiyaga toʻla qalbini tasvirlaydi. Yoshligining choʻli. Bu
metafora odamning ichki dunyosida hech qanday hayotiy harakat va rivojlanish
yoʻqligini anglatishi mumkin. Bu insoniy qalbning har doim yangi imkoniyatlar va har
qanday shart-sharoitda ilhom olishga intilishini anglatadi.

Tilda inson hissiyotlarini tasvirlashda masalan, jahl, achchiq va eng qaygʻuli
holatlar insonga xos sifatlarni va holatni ifodalash uchun ham metaforalardan
foydalaniladi. Masalan, Yuragiga oʻrnashgan yomonlik: Bu metafora insonning ichki
dunyosidagi norozilik yoki yomonlikni ifodalaydi. Qalbida yongan olov: Bu metafora,
odamning tashabbusga, yangilikka, hissiy mayda-tavrichlarga boʻlgan taʼsirini
ifodalaydi. Insonning orzulari va intilishlari: Qalbi osmonga intiladi. Bu metafora
insonning intilishlarini va orzularini anglatadi, ular yuqori maqsadlarga erishishga
intilishadi. Qalbi yuksaklikka intilmoq: Bu metafora hayotdagi katta maqsadlarga
erishish uchun harakatlanish jarayonini ifodalaydi. Shaxsni jismoniy va ishlash

xususiyatlariga oʻxshatishlar: Qalblaridagi yoshlik sozi. Bu metafora insonning
yoshligi, harakatchanligi va faolligini ifodalaydi. Yuragi kulishdan toʻxtadi: Bu
metafora insonning kulish va tuygʻularini toʻxtatish qobiliyatini ifodalaydi.

Metaforik oʻxshatishlar, yaʼni metaforalar, tilni boyitishda muhim rol oʻynaydi.
Ular nafaqat tilning estetik jihatlarini oshiradi, balki fikrni ifodalash va his-tuygʻularni
etkazishda ham katta ahamiyatga ega. Keling, metaforik oʻxshatishlarning tilni
boyitishdagi ahamiyati va rolini koʻrib chiqaylik.

Estetik Goʻzallik ifodalovchi oʻxshatishlar metaforik shakllarni oʻzida
mujassamlashtiradi. Metaforalar tilga estetik goʻzallik qoʻshadi. Ular oddiy soʻzlar va
iboralarni yanada qiziqarli va chiroyli qiladi. Masalan, "Uning kulgisi - quyosh"
deganda, kulgining yorqinligi va iliqligini ifodalash orqali oʻquvchining tasavvurini
kengaytiradi. His-tuygʻularni ifodalashda metaforik oʻxshatishlar inson histuygʻularini aniq va kuchli tarzda ifodalash imkonini beradi. Ular orqali muayyan histuygʻularni, masalan, sevgi, qaygʻu yoki quvonchni yanada chuqurroq va taʼsirli tarzda
ifodalash mumkin. Masalan, "Hayot - bu yoʻl" iborasi orqali hayotning murakkabligi
va qiyinchiliklari haqida chuqur fikrlar beriladi. Fikrni kengaytirishni aks ettiruvchi
metaforalar fikrni kengaytiradi va yangi maʼnolarni ochadi. Ular orqali bir narsaning
boshqa bir narsaga oʻxshashliklari koʻrsatiladi, bu esa oʻquvchilarga yoki
tinglovchilarga yangi tushunchalarni anglashda yordam beradi. Masalan, "Vaqt - bu
qush" iborasi vaqtning tez oʻtishini va uning qadrini anglashga yordam beradi.
Madaniy va tarixiy kontekst ifodalovchi metaforalar koʻpincha madaniyat va tarix
bilan bogʻliq boʻladi. Ular xalqning qadriyatlari, anʼanalari va dunyoqarashi haqida
maʼlumot beradi. Bu orqali tilning boyligi va xilma-xilligi yanada oshadi. Oʻzbek
tilidagi koʻplab metaforalar xalqning tabiati va madaniyatini aks ettiradi. Yaratilish va
ijodkorlik tasvirlochi metaforik oʻxshatishlar ijodiy fikrlashni ragʻbatlantiradi. Ular
yozuvchi yoki shoirga yangi tasvirlar yaratishda yordam beradi, bu esa adabiyot va
sanʼatda yangiliklar kiritishga olib keladi. Metaforalar yordamida yangi tasviriy
obrazlar va gʻoyalar paydo boʻladi. Kommunikatsiya samaradorligi koʻrsatuvchi
metaforalar kommunikatsiya jarayonini samarali qiladi. Ular murakkab gʻoyalarni
osonroq va tushunarli tarzda ifodalashga yordam beradi. Bu, ayniqsa, muayyan
mavzularni muhokama qilishda yoki tushunish qiyin boʻlgan fikrlarni etkazishda
muhimdir. Metaforik oʻxshtishlar, yaʼni metaforalar, til va adabiyotda muhim rol
oʻynaydi. Ular orqali muayyan tushunchalar, his-tuygʻular yoki tasvirlar boshqa bir
narsaga oʻxshatiladi. Oʻzbek tilida ham koʻplab metaforik oʻxshtishlar mavjud. Keling,
bir nechta misollar va ularning semantik tahlillarini koʻrib chiqaylik.

Misollar: "Hayot - bu yoʻl" Tahlil: Bu metaforada hayot yoʻl sifatida tasvirlanadi.
Yoʻlning oʻzida qiyinchiliklar, burilishlar va toʻsiqlar mavjud. Bu orqali hayotning
murakkabligi va har bir insonning oʻz yoʻlini topishidagi qiyinchiliklar ifodalanadi.
"Uning koʻzlari dengiz" Tahlil: Bu yerda koʻzlar dengizga oʻxshatilgan. Dengizning
chuqurligi va goʻzalligi koʻzlarning his-tuygʻularini, sirli va chuqur hislarni ifodalaydi.
Bu metafora sevgi yoki his-tuygʻularning chuqurligini anglatishi mumkin. "Uning
soʻzlari - shirin mevalar" Tahlil: Soʻzlar shirin mevalarga oʻxshatilgan. Bu metafora,
soʻzlarning goʻzalligi va taʼsirini, ularning odamlar uchun qanchalik yoqimli va foydali
ekanini ifodalaydi. "Vaqt - bu qush" Tahlil: Vaqt qush sifatida tasvirlangan. Qushning
uchishi, vaqtning tez oʻtishini anglatadi. Bu metafora, vaqtni yoʻqotish yoki uni

qadrlash zarurligini koʻrsatishi mumkin. "Uning kulgisi - quyosh" Tahlil: Kulgining
quyoshga oʻxshatilishi, uning iliqligi, yorqinligi va hayotiy energiyasini ifodalaydi. Bu
metafora, insonning ijobiy energiyasini va boshqalarga taʼsirini aks ettiradi.

Metaforik oʻxshatishlar semantik tahlil qilinganda, til imkoniyatlarining cheksiz
shakllarini yasalishini kuzatish mumkin. Metaforik oʻxshtishlar orqali ifodalangan
maʼno koʻpincha toʻgʻridan-toʻgʻri emas, balki kontekstga bogʻliq boʻladi. Ular
koʻpincha: Emotsional taʼsir: Metaforalar koʻproq his-tuygʻularni ifodalaydi va
oʻquvchining his-tuygʻularini uygʻotadi. Kengaytirilgan maʼno: Metaforalar
yordamida bir narsaning koʻplab jihatlari, xususan, oʻzaro aloqalari va oʻxshashliklari
koʻrsatiladi. Metaforalar tasviriy tasavvurlarni kuchaytiradi, bu esa metaforik
oʻxshtishlar, yaʼni metaforalar, til va adabiyotda muhim rol oʻynaydi. Ular orqali
muayyan tushunchalar, his-tuygʻular yoki tasvirlar boshqa bir narsaga oʻxshatiladi.
Oʻzbek tilida ham koʻplab metaforik oʻxshtishlar mavjud. Qiyoslash maqsadida bir
nechta misollar va ularning semantik tahlillarini koʻrib chiqimiz lozim. Misollar:
"Uning soʻzlari - shirin mevalar" Tahlil: Soʻzlar shirin mevalarga oʻxshatilgan. Bu
metafora, soʻzlarning goʻzalligi va taʼsirini, ularning odamlar uchun qanchalik yoqimli
va foydali ekanini ifodalaydi. "Uning kulgisi - quyosh" Tahlil: Kulgining quyoshga
oʻxshatilishi, uning iliqligi, yorqinligi va hayotiy energiyasini ifodalaydi. Bu metafora,
insonning ijobiy energiyasini va boshqalarga taʼsirini aks ettiradi.

Metaforik oʻxshtishlar orqali ifodalangan maʼno koʻpincha toʻgʻridan-toʻgʻri
emas, balki kontekstga bogʻliq boʻladi. Ular koʻpincha: Emotsional taʼsir: Metaforalar
koʻproq his-tuygʻularni ifodalaydi va oʻquvchining his-tuygʻularini uygʻotadi.
Kengaytirilgan maʼno: Metaforalar yordamida bir narsaning koʻplab jihatlari, xususan,
oʻzaro aloqalari va oʻxshashliklari koʻrsatiladi Metaforalar tasviriy tasavvurlarni
kuchaytiradi, bu esa oʻquvchining tasavvurini kengaytiradi. Ular oʻzbek xalqining
qadriyatlari, anʼanalari va dunyoqarashi bilan chambarchas bogʻliqdir. Shuningdek,
oʻquvchining tasavvurini kengaytiradi. Metaforik oʻxshtishlar, shuningdek, madaniy
kontekstga ham bogʻliq boʻlishi mumkin. Ular oʻzbek xalqining qadriyatlari, anʼanalari
va dunyoqarashi bilan chambarchas bogʻliqdir.

Xulosa qilib shuni taʼkidlashimiz kerakki, metaforik oʻxshatishlar tilni boyitishda,
fikrni ifodalashda va his-tuygʻularni etkazishda muhim ahamiyatga ega. Ular estetik
goʻzallik, his-tuygʻularni ifodalash, fikrni kengaytirish, madaniy kontekst, ijodkorlik
va kommunikatsiya samaradorligini oshirish kabi koʻplab jihatlarni oʻz ichiga oladi.
Shuning uchun, metaforalar til va adabiyotda muhim vosita sifatida qaraladi

ADABIYOTLAR

1. Lakoff, G., & Johnson, M. Metaphors We Live By. Chicago: University of

Chicago Press. 1980.

2. Kövecses, Z Metaphor: A Practical Introduction. Oxford: Oxford University

Press. 2002.

3. Rasulov, A. Oʻzbek adabiyotida metafora va uning oʻrni. Tashkent:

Oʻzbekiston Milliy Universiteti - 2010.

4. Xudoyberdiyev, A. Oʻzbek tilidagi metaforalar: tahlil va tasnif. Tashkent:

Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi.- 2015.

5. Sh. Sharasulova. Oʻzbek tilida soʻz oʻyinlari va metaforalarlarning semantic

sintaktik tadqiqi masalalari. // @Til va adabiyot.uz. 12-son-2025 y.