ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Tarjimalarda til va uslub masalalari: tarjimonlar tajribasi va muammolar

Abdullayeva Marxabo

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

TARJIMALARDA TIL VA USLUB MASALALARI: TARJIMONLAR
TAJRIBASI VA MUAMMOLAR

Marxabo Abdullayeva,
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti dotsenti

ORCID: 0000-0001-9868-599X
https://zenodo.org/records/17339962

Annotatsiya. Mazkur maqolada Xolid Xusayniyning “Togʻlar ham sado berdi”
asarining Munira Norova tomonidan amalga oshirilgan tarjimasi misolida badiiy
tarjimada til va uslub masalalari tahlil qilinadi. Avvalo, muallifning oʻziga xos uslubiy
xususiyatlari va ularni tarjimada qay darajada saqlash mumkinligi masalasi ilmiy
nuqtai nazardan yoritiladi. Asarda qoʻllanilgan metaforalar, xalqona iboralar,
intertekstual unsurlar, milliy kolorit va madaniy realiyalarni oʻzbek tiliga koʻchirishda
tarjimon duch kelgan qiyinchiliklar hamda ularning yechim yoʻllari tahlil etiladi.
Maqolada tarjimonning ijodiy yondashuvi, muallif matnining ruhini va obrazlarning
individual nutqiy xususiyatlarini saqlab qolishdagi izlanishlari alohida koʻrsatib
beriladi. Tadqiqot natijalari oʻzbek tarjimachiligida badiiy asarlarning yuqori darajada
tarjima qilinishida tarjimonning til sezgirligi va uslubiy mahorati muhim omil
ekanligini tasdiqlaydi.

Kalit soʻzlar: Xolid Xusayniy, “Togʻlar ham sado beradi”, tarjima nazariyasi,
lingvistik ekvivalentlik, milliy kolorit, madaniy realiyalar, tarjimon tajribasi, ijodiy
jarayon.

Abstract. This article analyzes the issues of language and style in literary
translation using the example of the translation of Khalid Husseiniʼs "And the
Mountains Echoed" by Munira Norova. First of all, the authorʼs specific stylistic
features and the extent to which they can be preserved in translation are discussed from
a scientific point of view. The difficulties encountered by the translator in transferring
the metaphors, folk expressions, intertextual elements, national color and cultural
realities used in the work into the Uzbek language and their solutions are analyzed. The
article highlights the translatorʼs creative approach, his efforts to preserve the spirit of
the authorʼs text and the individual speech characteristics of the images. The results of
the study confirm that the translatorʼs linguistic sensitivity and stylistic skills are an
important factor in the high-quality translation of literary works in Uzbek translation.

Keywords: Khalid Husseini, "And the Mountains Echoed", translation theory,
linguistic equivalence, national color, cultural realities, translatorʼs experience,
creative process.

Kirish. Tarjima nazariyasi va amaliyoti bugungi globallashuv davrida adabiymadaniy aloqalarning eng muhim koʻpriklaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, badiiy
tarjima sohasida til va uslub masalalari tarjimon oldiga oʻta masʼuliyatli vazifalarni
qoʻyadi. Har bir badiiy asar muallifning oʻziga xos dunyoqarashi, individual uslubi,
madaniy-tarixiy manzarasi bilan ajralib turadi. Shunday ekan, tarjimon faqatgina

matnni bir tildan ikkinchisiga koʻchirish emas, balki muallifning uslubiy xususiyatlari
va milliy koloritini ham asrab qolishi lozim.

Xolid Xusayniy asarlari zamonaviy jahon adabiyotida insoniylik, mehr-oqibat,
jamiyatdagi ijtimoiy ziddiyatlar va tarixiy xotiraning badiiy talqini bilan ajralib turadi.
Muallifning “Togʻlar ham sado berdi” romani insoniy munosabatlarning
murakkabligi, oilaviy qadriyatlar va vijdon azobi kabi umuminsoniy mavzularni keng
yoritadi. Asarning badiiy uslubi obrazlilik, lirizm va psixologik tahlilning kuchliligi
bilan alohida ajralib turadi.

Mazkur asarning oʻzbek tiliga Munira Norova tomonidan tarjima qilinishi nafaqat
oʻzbek kitobxonlari uchun yangi adabiy ufqlarni ochdi, balki tarjimashunoslik nuqtai
nazaridan ham muhim tajriba boʻlib xizmat qildi. Chunki bunday asarlarda muallif
uslubini saqlash, madaniy realiyalarni adekvat yetkazish, milliy ruhni toʻgʻri talqin
etish masalalari murakkab ilmiy va amaliy muammolarni yuzaga keltiradi. Shu
jihatdan, maqolada tarjimada til va uslub masalalarining ilmiy-nazariy asoslari, Munira
Norova tarjimasida uchraydigan qiyinchiliklar va ularni bartaraf etish yoʻllari tahlil
qilinadi. Tadqiqot natijalari oʻzbek tarjimachiligida badiiy tarjimaning sifatini oshirish,
tarjimon mahoratini baholash va yangi yondashuvlarni ishlab chiqishda muhim
ahamiyat kasb etadi.

Asosiy qism. Tarjimada asosiy maqsad – matn mazmunini boshqa tilga toʻgʻri
koʻchirish bilan birga muallifning uslubiy xususiyatlarini saqlashdir. Badiiy matnlarda
metaforalar, obrazlar, milliy kolorit va estetik vositalar juda muhim oʻrin tutadi.
Shuning uchun tarjimon lingvistik ekvivalentlikni izlash bilan cheklanib qolmay,
matnning estetik ruhini ham qayta yaratishi kerak.

Xusayniy asarlarida kuchli emotsional ohang, obrazli ifodalar, xalqona iboralar
va milliy madaniy realiyalar keng qoʻllanadi. “Togʻlar ham sado berdi” romanida
qahramonlarning ichki kechinmalari, oilaviy munosabatlar, insoniy orzu va iztiroblar
chuqur psixologik tahlil orqali tasvirlanadi. Bu jihatlar tarjima jarayonida saqlab
qolinsa, kitobxon muallifning ruhiy dunyosiga yaqinlasha oladi.

Munira Norova asarni tarjima qilishda milliy realiyalarni kitobxon uchun
tushunarli shaklda berib, murakkab obrazli iboralarni oʻzbek tiliga mos metaforalar
orqali ifodalagan. Qahramonlarning nutqiy individualligini saqlagan holda oʻzbek
tilining grammatik va uslubiy normalariga moslashtirish orqali tarjimada asarning
psixologik tasvirlaridagi chuqurlikni va xalqona ohangini imkon qadar asrab qolishga
harakat qilgan.

Badiiy tarjimada metaforalarni soʻzma-soʻz tarjima qilish mumkin emasligi,
madaniy realiyalarni tushuntirish yoki moslashtirish zaruriyati, qahramonlarning
nutqiy farqlarini yoʻqotib qoʻymaslik, matnning umumiy estetik taʼsirini saqlash kabi
koʻplab muammolar uchraydi Munira Norova bu muammolarni ijodiy yondashuv,
kompensatsiya va uslubiy moslashtirish orqali hal qilgan. Bu esa tarjimaning
kitobxonga tabiiy va ravon yetib borishini taʼminlagan.

Mazkur tarjima tajribasi shuni koʻrsatadiki, oʻzbek tarjimachiligida badiiy matnni
yuqori sifatda tarjima qilish uchun nafaqat lingvistik bilim, balki estetik sezgi ham
zarur. Munira Norovaning ish uslubi kelajakdagi tarjimonlar uchun metodik namuna
boʻlib xizmat qiladi. Quyidagi misollarning bevosita tarjimasida ingliz tilidagi oʻziga
xos soʻz oʻyini asliyatdagisiga muvofiq tiklangan:

“The mountains echo the cries of the past.”
Oʻzbekcha tarjima: “Togʻlar oʻtmishning nidosini sado beradi.”
Ingliz tilidagi “echo the cries” iborasi bevosita tarjimada “qichqiriqlarni aks
sado qiladi” boʻlishi mumkin edi. Ammo tarjimon “oʻtmishning nidosi” deb
badiiyroq, poetikroq yechim topgan. Bu yerda metaforaning kuchi oʻzbek kitobxoni
uchun tushunarli va ohangdor shaklda ifodalangan.
Munira Norova “oʻtmishning nidosi” deb poetikroq variantni tanlab, ikki narsaga
erishadi: Maʼnoni chuqurlashtiradi – “cry” soʻzining bevosita qichqiriq maʼnosi
yumshatilib, “nido” shaklida umumlashgan, falsafiy ohang kasb etadi: Uslubiy
uygʻunlik yaratadi – romanning umumiy lirizmi va tarixiy xotira mavzusiga mos,
ohangdor va kitobxonga yaqin ifoda paydo boʻladi.
“She covered her head with a chador before leaving the house.” Bevosita
tarjima: “U uydan chiqishdan oldin boshiga roʻmol oʻrab oldi.”
Ingliz matnidagi “chador” atamasi Eron va Afgʻon madaniyatiga xos kiyim turini
bildirib, oʻzbek kitobxoni uchun bu soʻz notanish boʻlishi mumkinligi sababli tarjimon
uni “roʻmol” shaklida berishni tanlagan. Bu yondashuv madaniy moslashtirish
(domestikatsiya) usuli hisoblanib, oʻquvchi uchun tushunarlilikni taʼminlaydi, chunki
“roʻmol” oʻzbek madaniyatida keng qoʻllanadi. Matnning umumiy ruhini saqlaydi,
yaʼni ayolning boshini yopishi faktini toʻliq yetkazadi. Uslubiy izchillikka erishadi,
matn oʻzbek kitobxoni uchun begona boʻlib qolmaydi. Agar tarjimon “chador” soʻzini
oʻz holicha qoldirganida, qoʻshimcha izoh berish zarur boʻlardi. Norova esa matnning
ravon va kitobxon uchun qulay boʻlishini afzal koʻrgan.
“I swear on my motherʼs grave, I will find you again.”
Bevosita tarjima: “Onam qabrini guvoh qilib aytamanki, seni yana topaman.”
Bu jumlada qahramonning his-tuygʻulari kuchli emotsional ohangda ifodalanadi.
Ingliz tilidagi “swear on my motherʼs grave” iborasi bevosita tarjimada ogʻir va sunʼiy
koʻrinishi mumkin edi. Tarjimon “guvoh qilib aytaman” deb oʻzbekcha nutqdagi
tabiiy variantni tanlagan. Natijada qahramonning dramatik ohangi saqlanib qolgan,
jumla esa kitobxonga ishonarli eshitiladi.
“Her silence was heavier than any words she could have spoken.”
Bevosita tarjima: “Uning sukuti aytishi mumkin boʻlgan har qanday soʻzidan ham
ogʻirroq edi.”
Asl jumladagi lirizm – “Her silence was heavier than any words she could have
spoken” – oʻzbek tilida ham ohangdorlik va psixologik ogʻirlikni saqlab qolgan.
Semantik aniqlikda maʼno buzilmagan, “silence” → “sukut”, “heavier” →
“ogʻirroq” kabi ekvivalentlar aniq ishlatilgan. Estetik uygʻunlikda esa tarjima faqat
maʼnoni emas, balki badiiy tasirni ham olib oʻtadi. “Sukut” soʻzining oʻzbek tilida
poetik yuklamasi kuchli, shu sabab u kitobxonni hissiy jihatdan romanga
yaqinlashtiradi. Agar bu jumla soʻzma-soʻz qilinganida, masalan: “Uning jimligi har
qanday soʻzidan ham koʻproq vaznga ega edi”, matn ogʻirroq va gʻalati chiqqan
boʻlardi. Norova esa soddalik va poetiklikni uygʻunlashtirib, asardagi psixologik
dramatizmni tabiiy koʻrinishda oʻzbek tiliga koʻchirgan.
Ushbu tahlillar shuni koʻrsatadiki, Munira Norova tarjima jarayonida faqat
lingvistik ekvivalentlik bilan cheklanmay, balki madaniy moslashtirish, kompensatsiya
va estetik uygʻunlik usullaridan ham keng foydalangan. Shu orqali u Xolid

Xusayniyning “Togʻlar ham sado berdi” romanini oʻzbek kitobxonlari uchun tabiiy,
ravon va badiiy taʼsirchan matn sifatida taqdim etishga erishgan.

Xulosa. Xolid Xusayniyning “Togʻlar ham sado berdi” romani Munira Norova
tarjimasida oʻzbek kitobxonlari uchun yangi adabiy ufqlarni ochib berdi. Asarning
murakkab kompozitsiyasi, psixologik teranligi va lirizmi tarjima jarayonida til va
uslubiy jihatdan chuqur yondashuvni talab qildi. Tarjimon asarning mazmuniy
qatlamlarini saqlab qolish bilan birga, uning badiiy-estetik ohangini ham oʻzbek tilida
tabiiy tarzda qayta yaratishga erishdi.

Tahlillar shuni koʻrsatadiki, tarjima jarayonida uchraydigan asosiy muammolar –
metafora va timsollarni koʻchirish, madaniy realiyalarni moslashtirish,
qahramonlarning nutqiy individualligini asrab qolish va lirizmdagi psixologik
tasvirlarni yetkazishdan iboratdir. Munira Norova bu muammolarni ijodiy yondashuv,
kompensatsiya va domestikatsiya kabi usullar orqali samarali hal qildi. Natijada,
oʻzbek tilidagi tarjima nafaqat oʻquvchi uchun ravon va tushunarli boʻldi, balki
asarning estetik kuchini ham saqlab qoldi.

Ilmiy-nazariy nuqtai nazardan qaralganda, mazkur tarjima tajribasi badiiy
tarjimada til va uslub uygʻunligi naqadar muhim ekanini tasdiqlaydi. Badiiy matnni
soʻzma-soʻz tarjima qilish mumkin emasligi, balki uning ruhiy-estetik mazmunini
qayta yaratish lozimligi Norova tarjimasi misolida yaqqol namoyon boʻladi. Shu bilan
birga, oʻzbek tarjimachiligida bunday asarlar tarjimasi kelajak avlod tarjimonlari
uchun metodik manba boʻlib xizmat qiladi.

Xulosa qilib aytganda, Munira Norovaning “Togʻlar ham sado berdi” tarjimasi
oʻzbek tarjimashunosligida badiiy tarjimaning eng muhim tamoyillarini – semantik
aniqlik, estetik uygʻunlik va madaniy moslashtirishni birlashtirgan ibratli tajriba
sifatida qadrlanishi lozim. Ushbu tajriba tarjimonlik sanʼatining nafaqat lingvistik,
balki ijodiy va estetik jihatlarini ham yuksak darajada namoyon etadi.

ADABIYOTLAR
1. Salomov Gʻ. Tarjima nazariyasi asoslari. Toshkent: Oʻqituvchi. - 1983.
2. Хусайни Х. Togʻlar ham sado berdi. Tarjimon: Munira Norova. – Toshkent:
Sharq, 2014. – 320 b.
3. And the Mountains Echoed Q&A with Khaled Hosseini Archived November
2, 2013, at the Wayback Machine page 2, khaledhosseinifoundation.org
4. Nida E.A. Toward a Science of Translating. – Leiden: E.J. Brill, 1964. – 331
p.
5. Venuti L. The Translatorʼs Invisibility: A History of Translation. – London &
New York: Routledge, 1995. – 353 p.
6. Gʻafurov I. Tarjima nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Fan, 2010. – 245 b.
7. Abdullayeva, Marxabo. "DUNYONING ISHLARI INGLIZ TILIDA (Mark
Riss tarjimasi tahlili)." Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences 5.20 (2025): 374-377.
8. Saidov B. Til va uslub masalalari tarjimada. – Toshkent: Oʻzbekiston Milliy
universiteti nashriyoti, 2020. – 198 b.
9. Tarjima nazariyasi: Oliy oʻquv yurtlari uchun oʻquv qoʻlIanma. I. Gʻofurov,
O.Moʻminov, N.Qambarov. - Toshkent : Tafakkur-Boʻstoni, 2012. 216 b.

10. Абдуллаева, Мархабо. "НАЦИОНАЛЬНО-КУЛЬТУРНЫЕ

ОСОБЕННОСТИ ПЕРЕВОДА ПРОЗЫ (на примере прямых переводов с

английского языка конца XX-начала XXI века)." Предпринимательства и

педагогика 3.4 (2024): 3-10.

11. Abdullayeva, Marxabo. "Inglizchadan oʻzbekchaga nasriy tarjimaning milliy-

madaniy xususiyatlari (XX asr oxiri XXI asr boshlarida ingliz tilidan bevosita

tarjimalar misolida)." Tadqiqotlar. uz 50.5 (2024): 80-84.

12. Hamidov X., & Abdullayeva M. (2024). FRAZEOLOGIZMLARNING

OʻZBEKCHA MUQOBIL VARIANTLARI VA FUNKSIONAL XUSUSIYATLARI.

In Konferensiyalar| Conferences (Vol. 1, No. 8, pp. 14-21).

13. Abdullayeva M. BADIIY TARJIMADA MUQOBIL VARIANTLARNI

SHAKLLANTIRISH MASALASI (“Dunyoning ishlari” asari misolida). Oriental

renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 2024;4(27):66-73.