UCHINCHI KENGASH.
OʻZBEKISTON TARIXINING DOLZARB MASALALARI
ROSSIYA IMPERIYASI DAVRIDA ETNOGRAFIK TASNIFLAR VA
“OʻZBEK” OʻZLIGINI BELGILASH MUAMMOLARI
Ismoil Xoʻjaxonov,
Oriental universiteti “Ijtimoiy-gumanitar fanlar”
kafedrasi dotsenti, t.f.n.
ORCID: 0009-0005-9820-1330
https://zenodo.org/records/17339970
Annotatsiya. Ushbu maqolada Rossiya imperiyasi davrida (XIX – XX asr
boshlarida) Turkiston oʻlkasida amalga oshirilgan etnografik tasnif jarayonlari hamda
“oʻzbek” etnonimini aniqlashdagi murakkabliklar batafsil tahlil qilinadi. Ayniqsa,
mustamlaka siyosati doirasida shakllangan etnografik tasniflarning siyosiy, ilmiy va
ijtimoiy oqibatlariga alohida eʼtibor qaratiladi. Tadqiqot tarixiy-etnografik va
postkolonial yondashuvlar, zamonaviy antropologik nazariyalar asosida olib borilgan
boʻlib, rus etnograflarining asarlari hamda statistik maʼlumotlar qayta koʻrib chiqilgan.
Kalit soʻzlar: etnografik tasnif, oʻzbek kimligi, Rossiya imperiyasi, Turkiston,
etnonim, sart, milliy identifikatsiya, mustamlaka siyosati, divide et impera. ingliz tiliga
sifatli tarjima qilish.
Abstract. This article provides a detailed analysis of the processes of
ethnographic classification in the Turkestan region during the period of the Russian
Empire (19th – early 20th centuries) and the challenges of defining the ethnonym
“Uzbek.” Particular attention is paid to the political, scholarly, and social consequences
of ethnographic classifications shaped within the framework of colonial policy. The
study is based on historical-ethnographic, postcolonial approaches, and contemporary
anthropological theories, while also reassessing the works of Russian ethnographers
and statistical data.
Keywords: ethnographic classification, Uzbek identity, Russian Empire,
Turkestan, ethnonym, Sart, national identification, colonial policy, divide et impera.
XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasi Oʻrta Osiyo xonliklarini bosib
olib, uni maʼmuriy, harbiy va ilmiy jihatdan oʻrganishga kirishdi. Bu jarayonda harbiygeografik ekspeditsiyalar, statistik roʻyxatlar va etnografik tadqiqotlar orqali mahalliy
aholi etnografik tasniflar tizimiga kiritildi. Shu bilan birga, “oʻzbek” etnonimi XIX
asrgacha asosan siyosiy va ijtimoiy maʼnoda qoʻllanilgan boʻlib, uni aniq etnik birlik
sifatida belgilashda jiddiy muammolar yuzaga keldi. Masalan, oʻzbek atamasi dastlab
Oʻzbek xonligi bilan bogʻliq siyosiy birlikni bildirgan boʻlsa, rus mustamlakachilari uni
koʻchmanchi qabilalarga nisbatan ishlatishgan. Rossiya imperiyasi davridagi etnografik
tasniflar nafaqat ilmiy, balki siyosiy maqsadlarga xizmat qilgan va ularning oqibatlari
keyinchalik Sovet Ittifoqi davridagi milliy-hududiy chegaralanish jarayonlariga (1924-
1925-yillar) kuchli taʼsir etgan.
201
Rossiya imperiyasi olimlari va maʼmurlari tomonidan shakllantirilgan etnografik
tasniflar “oʻzbek” oʻzligini qanchalik obyektiv aks ettirgan va bu tasniflar mahalliy xalq
oʻzligini idrok etishiga qanday taʼsir koʻrsatgan? Tadqiqotning maqsadi etnografik
tasniflarning siyosiy kontekstini ochib berish, “oʻzbek” atamasining evolyutsiyasini tahlil
qilish va ularning zamonaviy etnik identifikatsiyaga taʼsirini baholashdir.
Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoni bosib olish jarayonida (1860-1880-yillar)
etnografik tadqiqotlar harbiy va maʼmuriy ehtiyojlar bilan chambarchas bogʻliq edi.
Harbiy-geografik ekspeditsiyalar, masalan, Orenburg va Turkiston general-gubernatorligi
tomonidan tashkil etilgan tadqiqotlar, mahalliy aholini xoʻjalik, madaniy va ijtimoiy
belgilariga koʻra tasniflashga qaratilgan edi. Bu jarayonda statistik roʻyxatlar (masalan,
1897-yilgi umumrossiya aholini roʻyxatga olish) muhim rol oʻynagan, unda aholi til,
turmush tarzi va diniy eʼtiqodiga koʻra guruhlangan. Unda aholi etnik jihatdan “sart”,
“oʻzbek”, “tojik” va boshqa kategoriyalarga boʻlingan boʻlib, bu tasniflar koʻpincha til va
turmush tarzi (koʻchmanchi yoki oʻtroq) asosida amalga oshirilgan1.
Rus olimlari, jumladan, A.Grebenkin, Velyamin-Zernov, N. Ostroumov, A. Kun,
L.Kostenko kabi mutaxassislarning ishlari etnografik tasniflashning asosini tashkil etdi2.
Masalan, A.Grebenkinning Tojiklar/Oʻzbeklar asari mahalliy guruhlarni turkiy va eroniy
unsurlarga ajratishga urinadi, ammo bu tasniflar koʻpincha subʼektiv va cheklangan
metodologiyaga asoslangan edi. Etnografik tadqiqotlarning metodologik cheklovlari
quyidagilarda namoyon boʻladi: birinchi navbatda, rus olimlarining mahalliy til va
madaniyatni yetarli darajada bilmasligi; ikkinchidan, tasniflarning siyosiy maqsadlarga
moslashtirilishi, masalan, “boʻlib tashla, hukmronlik qil” tamoyiliga asoslangan etnik
boʻlinishlarni kuchaytirish; uchinchidan, antropologik va etnografik materiallarning
ishlatilishi, masalan, “etnografik tiplar” orqali aholini tasniflash.
1867-yilgi “Yettisuv va Sirdaryo viloyatlari boshqarish toʻgʻrisidagi nizom”3da
aholi “sart” (oʻtroq) va “qirgʻiz” (koʻchmanchi, aslida qozoq) kategoriyalariga boʻlingan
boʻlib, bu maʼmuriy nazoratni osonlashtirish uchun qilingan. Shu sababli, Turkiston
oʻlkasida etnik guruhlarni tasniflashda “oʻzbek” va “sart” kabi atamalar chalkashliklariga
olib keldi, bu esa keyinchalik milliy identifikatsiya jarayonlariga taʼsir etdi. Zamonaviy
1 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения
по родному языку, губерниям и областям /
https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=11
2 Гребенкин А.Д. Таджики. Узбеки. Мелкие народности Заравшанского округа // Русский
Туркестан. Сборник, изданный по поводу Политехнической выставки. Вып. 2. Статьи по
этнографии, технике, сельскому хозяйству и естественной истории. М., 1872; Вельяминов-
Зернов В. Сведения о Коканском ханстве // Вестник Императорского Русского
географического общества. Ч. 18. СПб, 1856; Список народностей Туркестанская края // Труды
комиссия по изучению племенного состава населения России и сопределных стран;
Остроумов Н.П. Сарты: этнографические материалы. Второе издание. Ташкент: 1896; Кун
А.Л. Типы народностей Туркестанского края. Таджик Махмуд-Хан Ура-Тюбинский казы.
Таджики. Россия, Западный (Русский) Туркестан. 1870-1872; Костенко Л.Ф. Туркестанский
край. Опыт военно-статистического обозрения Туркестанского военного округа. Т. III. СПб,
1880
3 Проект положения об управлении в Семиреченчкой и Сырдаринской областей. - СПб. 1867.
- С. 47-48.
202
tadqiqotlarda bu tasniflar mustamlaka siyosatining vositasi sifatida baholanadi, chunki
ular mahalliy aholining umumiy musulmon birligini parchalashga xizmat qilgan.
“Oʻzbek” etnonimi XIX asr oxirida asosan koʻchmanchi chorvador qabilalarga
nisbatan qoʻllanilgan. Rus etnograflari va maʼmurlari bu atamani koʻchmanchi yoki yarim
koʻchmanchi guruhlar (masalan, qipchoq va mangʻit urugʻlari) bilan bogʻlashgan.
Masalan, L. Kostenko oʻzining Turkiston oʻlkasining harbiy-statsitik sharhida
“oʻzbeklar”ni koʻchmanchi qabilalar sifatida tasvirlaydi, ularni shaharlik dehqonhunarmandlardan farqlaydi.
Shu bilan birga, Toshkent, Buxoro va Xiva aholisi ichida “sart” va “oʻzbek”
atamalarining chalkashligi kuchli edi. “Sart” atamasi koʻpincha shaharlik eroniy-til
aholiga nisbatan qoʻllanilgan boʻlib, rus maʼmuriy hujjatlarida ularni “oʻzbeklar”dan
ajratishga harakat qilingan. N. Ostroumovning “Sartlar” (1896) asarida “sartlar” shaharlik
dehqon va hunarmandlar sifatida tasniflangan, ammo bu tasnif mahalliy anʼanalarga mos
kelmasdi. Mahalliy manbalar, masalan, Abulgʻozi Bahodirxonning “Shajarai turk” (XVII
asr) asarida “oʻzbek” atamasi siyosiy birlik sifatida ishlatilgan, bu rus talqinlaridan farq
qiladi. Zamonaviy tadqiqotlarda “sart” atamasi oʻtroq turkiy til aholisini bildirgan boʻlib,
u tojik va oʻzbek aralashmasi sifatida koʻrilgan, lekin mahalliy ziyolilar bu atamani rad
etganlar, chunki hech bir guruh oʻzini “sart” deb atamagan.
Natijada, etnografik tasniflar “oʻzbek” kimligini tor doirada belgilashga olib keldi,
bu esa etnik birlashuv jarayonlarini murakkablashtirdi. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida
koʻchmanchi oʻzbek qabilalarining oʻtroqlashishi (masalan, chorva yerlarining
dehqonchilikka aylantirilishi tufayli) bu chalkashliklarni yanada kuchaytirdi, chunki ular
oʻtroq madaniyatni qabul qilgan holda qabila identifikatsiyasini saqlab qolishgan.
Etnografik tasniflarning siyosiy maqsadlarga boʻysundirilishi Rossiya imperiyasining
mustamlaka siyosatining ajralmas qismi edi. Bu tasniflar mahalliy xalq oʻzligini idrok
etishiga salbiy taʼsir koʻrsatdi, chunki ular etnik oʻzlikni sunʼiy ravishda parchalab
yubordi. Masalan, til va turmush tarzi asosidagi boʻlinishlar musulmon birligini
zaiflashtirdi, ammo aholi umumiy tarixiy taqdirni his qilgan.
Shu bilan birga, bu tadqiqotlar keyinchalik Sovet davridagi milliy-hududiy
chegaralanish (1924-1925 yillar) jarayonida muhim asos boʻlib xizmat qildi. Masalan, rus
etnograflari tomonidan shakllantirilgan “oʻzbek” va “sart” tasniflari Sovet olimlari
tomonidan qayta ishlanib, oʻzbek milliy oʻzligini belgilashda qoʻllanilgan, bu esa oʻzbek
millatini Turkistonning oʻtroq aholisi vorisi sifatida koʻrsatgan. Natijada, etnografik
tasniflarning ilmiy oqibatlari uzoq muddatli boʻlib, mustaqillik davrida oʻzbek
tarixshunosligida qayta baholandi.
Xulosa qilib aytganda, Rossiya imperiyasi davridagi etnografik tadqiqotlar ilmiy
boʻlishiga qaramay, koʻp hollarda siyosiy ehtiyojlarga xizmat qilgan. “Oʻzbek” oʻzligini
belgilashdagi chalkashliklar etnonimning koʻp qirrali tarixiy mazmunidan kelib chiqqan
va bu muammolar mahalliy xalq oʻzligini shakllantirishda murakkabliklar tugʻdirdi.
Keyinchalik mustaqil Oʻzbekiston tarixshunosligida ushbu masalaga qayta ilmiy baho
berildi, bu esa milliy identifikatsiyani chuqurroq anglashga yordam berdi.
203