“MILLIY TURKISTON” JURNALIDA MUNAVVAR QORI
ABDURASHIDXONOV SIYMOSI
Gulnozaxon Alijonova,
Oriental universiteti “Ijtimoiy-gumanitar fanlar” kafedrasi dotsenti v.b.,
t.f.f.d., (PhD)
ORCID: 0009-0001-6754-3304
https://zenodo.org/records/17339972
Annotatsiya. Ushbu maqola Turkiston jadidchilik harakatining
peshqadamlaridan biri, maʼrifatparvar, pedagog va siyosiy arbob Munavvar qori
Abdurashidxonov hayoti va faoliyatiga bagʻishlangan. Muallif Munavvar qorining
jadidchilik gʻoyalari, taʼlim-tarbiya sohasidagi xizmatlari hamda milliy uygʻonish
harakatidagi oʻrni haqida soʻz yuritadi. Ayniqsa, uning bolsheviklar tomonidan
qatagʻon qilinib, 1931-yilda shahid etilganligi, bu voqeaning tarixiy saboqlari va
bugungi avlod uchun ibratli jihatlari yoritib beriladi. Maqola Munavvar qorining
oʻlmas merosini yodga olish va u orqali Turkiston jadidlarining milliy ong va
mustaqillik yoʻlidagi kurashlarini eslash maqsadida yozilgan.
Kalit soʻzlar: Munavvar qori Abdurashidxonov, Turkiston jadidchiligi, jadid
harakati, maʼrifatparvarlik, milliy uygʻonish, taʼlim islohoti, bolsheviklar, qatagʻon,
mustaqillik harakati, tarixiy meros.
Abstract. This article is dedicated to the life and work of Munavvar Qori
Abdurashidkhanov, one of the pioneers of the Turkestan Jadid movement, an educator,
enlightener, and political figure. The author discusses Munavvar Qoriʼs ideas on
Jadidism, his contributions to the field of education and upbringing, and his role in the
national awakening movement. In particular, the article highlights his persecution by
the Bolsheviks and his martyrdom in 1931, drawing attention to the historical lessons
and the inspirational significance of these events for future generations. The article
aims to commemorate Munavvar Qoriʼs enduring legacy and, through it, reflect on the
struggle of the Turkestan Jadids for national consciousness and independence.
Keywords: Munavvar Qori Abdurashidkhanov, Turkestan Jadidism, Jadid
movement, enlightenment, national awakening, educational reform, Bolsheviks,
repression, independence movement, historical legacy.
Chor imperiyasining Turkistonga bostirib kirishi Turkiston sivilizatsiyasiga katta
zarba berdi. Rossiya hukmronligi ostida qolgan Turkiston boyliklardan mahrum boʻldi.
Chor Rossiyasi Turkistonda jaholatni rivojlantirish orqali oʻz hukmronligini
abadiylashtirishni maqsad qilgan edi. Turkistonliklar tomonidan targʻibot sohasida
tashlangan har bir qadam Rossiya tomonidan oʻz siyosatiga qarshi harakat sifatida
qabul qilinar edi.
Rossiya tomonidan Turkistonda madaniy harakatlarning rivojlanishiga qarshi
koʻrilgan barcha choralariga qaramay, bu yerda kommunistik gʻoyalar tarqala boshladi.
Turkiston qadimiy sivilizatsiyalardan biri boʻlgani bilan birga, Turkiya va islomning
markazlaridan biri ham edi. Bundan tashqari, rus zulmi ostida qolgan turkistonliklar
orasida davlatni yangilash, milliy madaniyatni rivojlantirish ruhi kuchayib bordi.
Turkiston vakillari orasida madrasalarda taʼlim va oʻqitish tartibi haqida XVI
asrdan boshlab davom etib kelayotgan munozaralar XX asr boshlarigacha jadallik bilan
davom etdi. Bu qarashlar XX asrdan boshlab Turkistondagi baʼzi islohotparvarlarning
asosiy madaniy yoʻnalishiga aylandi.
Islohot yoʻliga oʻtildi. Sivilizatsiya sohasida yashagan turkistonliklar orasida
Yevropa sivilizatsiyasini oʻzlashtirish orqali milliy madaniyatni yuksaltirish gʻoyasi
keng tarqaldi. Turkistonda Ismoil Gaspiralining taraqqiyot marifati ustidagi gʻoyalari
keng yoyila boshladi. Chet davlatlarga qarshi chiqqan turkistonliklar orasida davlat
hokimiyatining mazmunini anglash kuchaydi. Rus zulmidan qutulish uchun
mamlakatni modernizatsiya qilish zarurligi haqida munozaralar boshlandi. Shu sababli
yoshlar tarbiyasi masalasi birinchi darajali ahamiyat kasb eta boshladi. Shu tariqa,
Turkistonda jadid gʻoyalari tarafdorlari tarqala boshladi. Munavvar qori esa Turkiston
jadidchiligining otasi sifatida tarix sahnasiga chiqdi.
Munavvar qori 1880-yilda Toshkentda, Abdurrashidxon Sotibaldixon oilasida
tugʻilgan. Boshlangʻich taʼlimni Shayxontohurda Usmon qoridan olgan. 1898 yilda
Buxorodagi madrasalardan biriga oʻqishga kirgan va oliy diniy taʼlim olishni niyat
qilgan. Biroq moddiy qiyinchiliklar sababli oʻqishni tugatmay, Toshkentga qaytishga
majbur boʻladi. Jadid gʻoyalarini qabul qilishdan oldin, Toshkentning Darxon
mahallasida imomlik qilgan. Munavvar qori 1900-yillarda jadidchilik bilan
shugʻullana boshlagan, “Tarjimon” gazetasini oʻqigan va yangi dars berish uslublarini
oʻrgangan.
1901-yilda u Toshkentda ilk bor jadid uslubidagi maktabga asos soldi. Bu maktab
oʻsha davrda Turkiston general-gubernatorligi hududida tashkil etilgan birinchi jadid
maktabi edi. Munavvar qorining fikricha, yoshlarni tarbiyalash orqali madaniy
yuksalish sari qadam tashlash har qanday boshqa ishdan muhimroq edi. Ammo u bitta
jadid maktabi bilan cheklanib qolmadi - Turkiya va Ozarbayjonda yoshlarni oʻqitish
orqali turk madaniyatiga asoslangan kadrlar tayyorlashni maqsad qildi. Shu maqsadda
bir havoriy jamiyati tuzilib, pul yigʻish ishlari boshlandi va bu yoʻlda muvaffaqiyatli
odimlar tashlandi. Biroq bu holat Rossiya maʼmuriyati tomonidan aniqlanmaguncha,
yoshlarni xorijga oʻqishga yuborish imkonsizligicha qolardi.
Munavvar qori Turkistonda jadidchilik gʻoyalarini yoyish uchun matbaa va
adabiyotga katta eʼtibor berdi. Uning tomonidan nashr etilgan “Adibi avval” kitobi
jadid maktablari uchun darslik sifatida xizmat qildi. Bu asar orqali Munavvar qori jadid
adabiyotining asoschilaridan biriga aylandi. Uning atrofiga shoirlar va yozuvchilar
toʻplana boshladi.
Ruslar esa “Turkiston viloyati gazetasi” orqali oʻzlarining madaniy taʼsirini
yoyishga harakat qilishdi. Bu gazetaning bosh muharriri Ostraumov 1883-1917 yillar
oraligʻida 35 yil davomida bu harakatga rahbarlik qildi. Ostraumovning bu faoliyatiga
Munavvar qori va uning safdoshlari - Behbudiy, Vosiliy, Bahrombek, Davlatshoh, Hoji
Muin Shukrulloh, Ashurali Zohir va boshqalar qarshi kurash olib bordilar. Turkiston
milliy adabiyoti, xususan jadid adabiyoti, ruslar tomonidan Ostraumov boshchiligidagi
madaniy jazolarga qarshi Munavvar qori 1906-yilda Turkistonda madaniy islohotlar
oʻtkazish va davlatni yangilash zarurligini targʻib qilib “Xurshid” nomli gazeta nashr
eta boshladi. Biroq gazeta ilgari surgan gʻoyalar Rossiyaga maʼqul kelmadi. Shu
sababli Rossiya rasmiylari gazetani 11-sonidan keyin taqiqlab qoʻydi.
Munavvar qori faqat maʼrifatparvar emas, balki millat ozodligini istagan buyuk
siymo edi. 1913-yildan boshlab Turkiston milliy harakatiga tashkiliy shakl berish
ishlarida faol qatnashdi. Uning asosiy maqsadlaridan biri - barcha milliy kuchlarni
yagona tashkilot atrofida birlashtirish edi. Turkiston jadidchilari nafaqat madaniy,
balki milliy va ilm-fan sohalarida ham katta fidoyilik koʻrsatdilar. Ularning asosiy
orzusi - Turkistonni mustaqillikka olib chiqish va Gʻarbiy Yevropa uslubidagi
zamonaviy davlat barpo etish edi.
Dastlab jadidlar oʻz faoliyatlarini madaniy islohotlarga qaratgan boʻlsalar-da,
1905-yil inqilobidan soʻng ular avvalo siyosiy erkinlikka keyin esa madaniy
islohotlarga kirishdilar. Munavvar qori aynan shunday fikr yuritgan jadidchilarning
otasi edi.
1917-yil Fevral inqilobidan barcha turkistonliklar katta umid bogʻlagani kabi,
jadidchilar ham bu inqilob orqali oʻz harakatlari uchun imkoniyatlar ochilishini
kutishdi. Inqilobdan soʻng, Munavvar qori tezda gazeta chiqarishga qaror qildi. U
tomonidan nashr etilgan “Najot” gazetasi Turkiston milliy maʼrifatchiligini va
madaniyat taraqqiyotini targʻib qilish uchun maydonga chiqdi. Shuningdek, Munavvar
qorining ishtirokida nashr etilgan “Kengash” gazetasi esa milliy ozodlik gʻoyalarini
ilgari surdi. Inqilob, yillar davomida boʻgʻilgan jadidlar ovozining balandroq
eshitilishiga imkon yaratdi.
Fevral inqilobidan soʻng, Munavvar qori milliy kuchlarni bir tashkilot atrofida
birlashtirish harakatini boshladi. U jadidchilar bilan birga “Shoʻro-i islomiya”
tashkilotiga asos soldi. Taraqqiyot tarafdori boʻlgan milliy kuchlar bu tashkilotning
aʼzolari edilar. Qoqon Muxtoriyati hukumati tuzilishida aynan shu tashkilotning
faoliyati nafaqat turkistonliklar, balki bolsheviklar tomonidan ham unutilmagan.
Turkiston muxtoriyati eʼlon qilingach, uni saqlab qolish yoʻlidagi barcha
tashabbuslarning boshida Shoʻro-i Islomiya tashkiloti va uning rahbari Munavvar qori
turgan edi1.
Biroq bolsheviklar hokimiyat tepasiga kelgach “Shoʻro-i islomiya” uzoq yashay
olmadi. Milliy-siyosiy harakatlar bilan shugʻullangan Munavvar qori, bolsheviklar
davrida tashkil etilgan madaniyat muassasalariga milliy kadrlar joylashtirish ishlariga
boshchilik qildi.
1922-yilda bolsheviklar Munavvar qorining nufuzidan foydalanishga urinib, uni
Turkiston maorif vaziri etib tayinladilar. Munavvar qori bu lavozimda 1924-yilgacha
faoliyat yuritdi. Biroq 1925-yilda universitet ustidan bolsheviklar toʻliq nazorat
oʻrnatdilar, 1930-yilga kelib esa butunlay qoʻldan chiqardilar. Shundan soʻng,
Munavvar qori politsiya nazorati ostida yashadi. Garchi bolsheviklar unga ochiqdanochiq qarshi chiqmagan boʻlsalar-da, uning harakati cheklangan edi2.
1 Jarek. Turkiston jadidchiligining otasi // “Milliy Turkiston” jurnali. 1952-yil fevral-mart. № 77. - B.
3.
2 Jarek. Turkiston jadidchiligining otasi // “Milliy Turkiston” jurnali. 1952-yil fevral-mart. № 77. -
B. 5.
Ular “nikoh” va “universitet” degan soʻzlarni eshitib hayratda qolishardi.
Munavvar qori militsiya (politsiya) nazorati ostida boʻlishiga qaramay, tinchlikni
saqlab oʻtirmadi. U milliy tuygʻularini sekin, lekin ustalik bilan targʻib etishda davom
etdi. Bolsheviklar uni boʻysundira olmadilar.
U umrining soʻnggi kunlarida shunday degan edi: “Milliy ozodlik bizdan qon va
jon talab qiladi. Agar biz bolsheviklarni togʻlar bilan qoʻrqitsak, ular bizni yoʻq qiladi.
Agar biz ularga qarshi ochiq kurash olib boradigan boʻlsak va hech qanday toʻsiq
boʻlmasa - biz milliy gʻururimizni saqlab qolamiz”.
Tabiiyki, Munavvar qorining bu soʻzlari xalq orasida Shoʻro hokimiyatiga qarshi
ruhni uygʻotgan boʻlishi mumkin edi. Aynan shu sababli undan choʻchigan
bolsheviklar 1932-yilda yana universitetni yopib, uni qamal qiladilar.
Xorijiy mamlakatlarda va Turkistonda tarqalgan xabarlarga koʻra, Munavvar qori
1933 yil 1-dekabrda bolsheviklar tomonidan oʻldirilgan. Jadidchilikning ramziga
aylangan Munavvar qori - Turkiston qalbidan yulib ketilgan buyuk siymo edi.
Munavvar qori - Turkiston madaniy taraqqiyoti yoʻlida tinmay ishlagan
maʼrifatchi edi. Shu bilan birga, u millatni chin dildan sevgan, oʻtkir ruhli milliy
kurashchilarimizdan biri edi. U milliy ozodlik yoʻlida qurbon boʻldi. Bolsheviklar
bizning Munavvarimizni oʻldirish orqali, boshimizga yana bir qora kun solishdi.
Munavvar qori har doim bizning yuragimizda yashaydi. Uning orzularini boshimiz
ustiga koʻtarish - har bir Turkiston istiqlolchisining muqaddas burchidir.
ADABIYOTLAR
1. Jarek. Turkiston jadidchiligining otasi // “Milliy Turkiston” jurnali. 1952-yil
fevral-mart. № 77. - B. 5.
2. Karimov, Naim. XX asr adabiyoti manzaralari. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2008.
3. Qosimov, Begali. Milliy uygʻonish: jasorat, maʼrifat, fidoyilik. – Toshkent:
Maʼnaviyat, 2002.
4. Choʻlpon. Vatanimiz Turkistonda temir yoʻllar. // Sadoi Fargʻona, 1914 yil 6
iyun, № 26