OʻQUVCHILARNING KOGNITIV LAYOQATINI ANIQLASHDA
DIDAKTIK USULLARDAN FOYDALANISH IMKONIYATLARI
Jаmshid Shomurodov,
Orientаl universiteti Uzluksiz tаʼlim pedаgogikаsi kаfedrаsi dotsenti v.b.,
p.f.f.d., PhD
jamshidshomurodov@772gmail.com
ORCID: 0009-0006-3067-1544
Madina Musurmonova,
Oriental universiteti magistranti
https://zenodo.org/records/17340008
Annotatsiya. Mazkur maqolada oʻquvchilarning kognitiv layoqatini aniqlash
jarayonida didaktik usullardan foydalanish imkoniyatlari ilmiy-pedagogik nuqtayi
nazardan tahlil qilinadi. Kognitiv layoqat shaxsning bilim olish, tahlil qilish, mantiqiy
xulosa chiqarish, muammoli vaziyatlarni hal etish va ijodiy fikrlash qobiliyatlari
majmui sifatida izohlanadi. Shuningdek, didaktik usullar oʻquvchilarning nafaqat bilim
darajasini, balki tafakkur tezligi, mustaqil fikrlash layoqati, eslab qolish va qoʻllash
koʻnikmalarini aniqlashdagi ahamiyati asoslab beriladi. Maqolada taʼlim jarayonida
kognitiv layoqatni baholashning innovatsion yondashuvlari ham koʻrib chiqilib,
ularning oʻquvchilar bilimini chuqur oʻzlashtirish va ijodiy faoliyatini
rivojlantirishdagi oʻrni yoritiladi.
Kalit soʻzlar: layoqat, metod, didaktik, taʼlim, kognitiv qobiliyat, konseptual
tuzilmalar, ijodkorlik, tasavvur, dunyoqarash, diqqat, xotira, idrok.
Abstract. In this article, the possibilities of using didactic methods in the process
of determining the cognitive competence of students are analyzed from a scientific and
pedagogical point of view. Cognitive competence is interpreted as a set of abilities of
an individual to acquire knowledge, analyze, draw logical conclusions, Solve Problem
situations and think creatively. Also, didactic methods are based on the importance of
students in determining not only the level of knowledge, but also the speed of thinking,
the ability to think independently, the skills of remembering and applying. The article
also examines innovative approaches to assessing cognitive competence in the
educational process, highlighting their role in the deep assimilation of students ʼ
knowledge and the development of their creative activity.
Keywords: competence, method, Didactic, Educational, cognitive ability,
conceptual structures, creativity, imagination, worldview, attention, memory,
perception.
Didaktik oʻyin-bu oʻquv shakli boʻlib, unda oʻquvchilar oʻyin vazifalarini bajarib,
oʻquv materialini oʻzlashtiradilar, kognitiv qobiliyatlarni rivojlantiradilar va shaxsiy
fazilatlarni shakllantiradilar. Bugungi kunda anʼanaviy usullardan farqli oʻlaroq,
didaktik oʻyinlar oʻquvchining oʻquv jarayonida faol ishtirok etishi uchun sharoit
yaratadi, uni oʻyin faoliyati orqali oʻquv muammolarini hal qilishga undaydi. Shuni
taʼkidlash kerakki, didaktik oʻyin oʻz-oʻzidan maqsad emas, balki taʼlim maqsadlariga
erishish vositasidir. Oʻyin faoliyati oʻquvchilarga bilimlarni mustahkamlashga, diqqat,
xotira, idrok kabi ijodiy fikrlash va kognitiv funktsiyalarni rivojlantirishga va oʻzoʻzini boshqarish qobiliyatini yaxshilashga yordam beradi. Didaktik oʻyin ikkita asosiy
elementdan iborat:
1. Oʻyin komponenti-oʻyin vazifasi, oʻyin qoidalari va ishtirokchilarning roli.
2. Taʼlim komponenti-oʻyin davomida hal qilinadigan maqsad va vazifalar.
Ushbu yondashuv taʼlim va oʻyin elementlarini birlashtirishga imkon beradi,
buesaoʻquvjarayonining samaradorligini oshiradi.
L.S.Vygotskiy (1978) hamda J.Piaget (1972) kabi olimlar tomonidan amalga
oshirilgan tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, oʻyin nafaqat zavq manbai, balki
kognitiv rivojlanishning kuchli mexanizmi hamdir. L.S.Vygotskiyning pedagogik
nazariyasiga koʻra, oʻyin ichki nazorat, mavhum fikrlash va muammolarni hal qilish
qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi. Oʻyin davomida talabalar turli vaziyatlarni
modellashtiradilar, muammolarni hal qiladilar, boshqa ishtirokchilar bilan oʻzaro
aloqada boʻladilar, bu esa eng muhim kognitiv funksiyalarni rivojlantirishga yordam
beradi[2].
J.Piaget oʻz tadqiqotlarida, oʻyin orqali bolalar atrofdagi dunyoni yaxshiroq idrok
etish va tushunishga imkon beradigan yangi kontseptual tuzilmalarni
rivojlantirayotganini taʼkidlaydi. Uning fikriga koʻra: “Oʻyin toʻgʻridan toʻgʻri
idrokdan mavhum fikrlashning yanada murakkab shakllariga oʻtish amalga
oshiriladigan kontekstga aylanadi. Didaktik oʻyinlar bolalarga faol va ijodiy oʻzaro
taʼsir orqali yangi bilimlarni oʻzlashtirish imkoniyatini beradi, bu nafaqat intellektual
rivojlanishni, balki ijtimoiy va hissiy rivojlanishni ham ragʻbatlantirishga imkon
beradi” deya taʼkidlaydi.
Didaktik oʻyinlarni amalga oshirish jarayonida quyidagi prinsplarga asoslanish
lozim:
- faoliyat prinspi. Ushbu prinspga asosan talabalar nafaqat tinglovchilar, balki
oʻquv jarayonining faol ishtirokchilari boʻlishlari lozim.
- oʻyin motivatsiyasi prinspi. Bunda oʻqituvchi oʻyin qiziqarli boʻlishi uchun
oʻquvchilarni oʻrganishga undashi kerak.
- integratsiya prinspi. Oʻyinlar umumiy oʻquv jarayoniga qoʻshilishi va anʼanaviy
oʻqitish usullarini toʻldirishi kerak.
- Mavjudlik prinspi. Koʻngilsizliklarni keltirib chiqarmaslik va motivatsiyani
kamaytirmaslik uchun oʻyin topshiriqlari oʻquvchilarning bilim darajasiga mos kelishi
kerak.
- Oʻzgaruvchanlik printsipi. Oʻyinlar qiziqishni saqlab qolish va oʻquvchilarning
fikrlash moslashuvchanligini rivojlantirish uchun sharoitlarni oʻzgartirish imkoniyatini
taʼminlashi kerak.
Didaktik oʻyinlardan eʼtibor va idrok oʻyinlari oʻquvchilarning koʻplab
maʼlumotlardan muhim elementlarni ajratib koʻrsatish, shuningdek, vazifani
bajarishga eʼtibor qaratish qobiliyatini rivojlantiradi. Bu kabi didaktik oʻyinlar sirasiga
quyidagilarni kiritish mumkin:
Oʻyin "juft toping". Bolalar vizual eʼtiborni oʻrgatadigan va xotirani
yaxshilaydigan bir xil tasvirlarga ega kartalarni topishlari kerak.
Tasavvur va ijodkorlikni rivojlantiruvchi oʻyinlar. Tasavvurni ragʻbatlantiradigan
oʻyinlar oʻquvchilarga ijodiy fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi. Bunday
oʻyinlarga misollar: Rolli oʻyinlar. Talabalar ijodkorlik va improvizatsiya qobiliyatini
rivojlantiradigan turli vaziyatlar va rollarni oʻynaydilar. Dizayn. Lego kabi konstruktor
oʻyinlari fazoviy tasavvurni va muammolarni hal qilishdaijodkorlikni rivojlantirishga
yordam beradi. Bunday oʻyinlar muammolarni original hal qilish qobiliyatini
rivojlantiradi va ijodiy fikrlashni ragʻbatlantiradi.
"Farqni toping" oʻyini. Talabalar ikkita oʻxshash tasvir oʻrtasidagi farqlarni
topishlari kerak. Ushbu oʻyin diqqat va vizual idrokni rivojlantiradi. Ushbu didaktik
oʻyinlardan oʻquv jarayonida samarali foydalanish oʻquvchilarda kognitiv layoqatni
aniqlashga yordam beradi va maʼlumotlarni tahlil qilish va idrok etish qobiliyatini
rivojlantiradi. Shunday qilib Didaktik oʻyinlar kognitivjarayonlarning rivojlanishiga
kuchli taʼsir koʻrsatadi. Oʻyinlar diqqatni, xotirani, idroknivafikrlashni oʻrgatadi,
diqqatni jamlash, tahlil qilish va qaror qabul qilishni talabqiladigan vaziyatlarni
yaratadi. Masalan, diqqat oʻyinlari oʻquvchilarni oʻzgarishlarga tezda javob berishga
oʻrgatadi, bu nafaqat eʼtiborni, balki koʻp vazifalarni bajarish qobiliyatini ham
rivojlantiradi.
Oʻquvchilarning kognitiv layoqatini aniqlashga xizmat qiladigan bir nechta
usullarini keltirib oʻtamiz:
- Kuzatuv: Oʻyin jarayonida oʻquvchining faolligi, topqirligi, qabul qilgan
qarorlari, muammolarga munosabati kuzatiladi.
- Oʻyin natijalarini tahlil qilish: Oʻyinni yakunlagandan soʻng, oʻquvchining
oʻyin davomida qanchalik muvaffaqiyatli boʻlgani, xatolarining sabablari va
yechimlari tahlil qilinadi.
- Qoʻshimcha topshiriqlar: Baʼzi hollarda oʻyin yakunlangach, oʻquvchilarga
oʻyin bilan bogʻliq qoʻshimcha savollar beriladi yoki ulardan oʻyin qoidalarini
tushuntirish soʻraladi.
- Refleksiya: Oʻquvchilar oʻyin jarayonini oʻzlari baholab, qaysi jihatlar
oʻzlariga qiyin boʻlganini, qaysi jihatlarda yaxshi natijaga erishganini oʻzlari tahlil
qilishlari mumkin.
Didaktik oʻyinlar orqali kognitiv layoqatni aniqlashning afzalliklari:
- Oʻquvchilarni ragʻbatlantirish: Oʻyin sharoitida oʻquvchilar oʻrganish
jarayoniga qiziqish bildirishadi.
- Materialni chuqurroq tushunish: Oʻyin orqali oʻquvchilar koʻproq amaliy
tajribaga ega boʻlishadi.
- Kognitiv qobiliyatlarni rivojlantirish: Oʻyinlar xotira, diqqat, mantiqiy
fikrlash va ijodkorlik kabi qobiliyatlarni oshiradi.
Zamonaviy taʼlimda didaktik oʻyinlarni qoʻllash orqali oʻquvchilarning kognitiv
qobiliyatlarini baholash bu oʻyin jarayonida ularning ijodiy tafakkurini, xotirasini,
mantiqiy fikrlashini va muammolarni hal qilish qobiliyatini aniqlash deganidir.
Didaktik oʻyinlar oʻquvchilarni faol ishtirok etishga undaydi va oʻrganilayotgan
materiallarni osonroq tushunishga, bilimlarni mustahkamlashga yordam beradi.
Kognitiv layoqatni baholash esa oʻyinning turiga qarab, oʻquvchining oʻyin davomida
qanday xatti-harakatlari kuzatilishini, qanday qarorlar qabul qilishini va bu
qarorlarning samaradorligini tahlil qilish orqali amalga oshiriladi.
Kognitiv layoqat taʼlim jarayonida oʻquvchilarning oʻz-oʻzini boshqarishiga va
mustaqil fikrlashiga yordam beradi. Ular oʻquvchilarga murakkab maʼlumotlarni
tushunishga, tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga va ijodkorlikni oshirishga imkon
beradi. Misol uchun, oʻquvchilar yangi maʼlumotlarni oʻzlashtirish jarayonida kognitiv
qobiliyatlarini rivojlantirish orqali oʻz fikrlarini mustaqil ravishda shakllantira olishi
va oʻz bilimlarini amaliyotga tatbiq eta olishlari mumkin. Kognitiv qobiliyatlar taʼlim
jarayonida oʻquvchilarning muvaffaqiyatini belgilovchi asosiy omillardan biridir.
Ularning rivojlanishi oʻquvchilarga akademik muvaffaqiyatga erishishda yordam
beradi va kelajakda oʻz kasbida muvaffaqiyatli boʻlishlariga xizmat qiladi. Taʼlim
jarayonida kognitiv qobiliyatlarni rivojlantirish orqali oʻquvchilar oʻzlarining
intellektual salohiyatlarini toʻliq ochish imkoniyatiga ega boʻladilar. Kognitiv
qobiliyatlar haqida tushuncha oʻquvchilarning oʻz-oʻzini rivojlantirishlariga xizmat
qiluvchi asosiy poydevor hisoblanadi[3]. Oʻqituvchilar va taʼlim tizimlari kognitiv
qobiliyatlarni rivojlantirishga eʼtibor qaratishi kerak, chunki bu nafaqat
oʻquvchilarning akademik muvaffaqiyatini taʼminlaydi, balki ularning shaxsiy va
ijtimoiy rivojlanishiga ham yordam beradi. Kognitiv qobiliyatlarni rivojlantirish uchun
innovativ metodlar va vositalarni qoʻllash, oʻquv jarayonida yangilik va ijodkorlikni
oshirishda muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, kognitiv qobiliyatlarni rivojlantirish
jarayonida oʻquvchilarning individual ehtiyojlari va imkoniyatlarini inobatga olish
lozim. Har bir oʻquvchining kognitiv qobiliyatlari turlicha boʻlishi sababli, taʼlim
jarayonida shaxsiylashtirilgan yondashuvlarni amalga oshirish muhimdir. Bu
oʻquvchilarning oʻz qobiliyatlarini toʻliq ochishlariga, oʻrganish jarayonida yanada
samarali boʻlishlariga yordam beradi.
Kognitiv qobiliyatlar, aqlning turli jihatlaridan kelib chiqib, insonning
muammolarni hal qilish, maʼlumotlarni oʻzlashtirish va ijodkorlikni rivojlantirish kabi
qobiliyatlarini ifodalaydi [3].
Xulosa sifatida shuni taʼkidlash mumkinki, didaktik oʻyinlar orqali
oʻquvchilarning kognitiv layoqatlarini aniqlash muhim ahamiyatga ega.
Oʻquvchilarning ijodiy tafakkuri, xotirasi, mantiqiy fikrlashi va muammolarni hal
qilish qobiliyatlari ularda kognitiv layoqatni aniqlash va shu asosida aniqlangan dalillar
asosida ularga pedagogik taʼsir koʻrsatishning yoʻ-yoʻriqlari tanlanadi. Mazkur
jarayonlarda didaktik oʻyinlar asosida oʻquvchilarning faolligi, muayyan vazifalarni
bajara olishga qodirligi, qaror qabul qilish darajasi va oʻzini tahlil qilish qobiliyati
aniqlanib, bu orqali uning intellektual salohiyati yuzaga chiqadi. Innovatsion va
interaktiv metodlar yordamida tashkil etilgan taʼlim oʻquvchilarning mustaqil
fikrlashini, tanqidiy yondashuvini va ijodiy salohiyatini rivojlantirishga xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR
1. Jalilov, A. A. Kognitiv qobiliyatlar va taʼlim jarayoni. Oʻzbekiston
Respublikasi Fanlar Akademiyasi, 2021.
2. Выготский Л.С. Педагогическая психология. Под ред. В.В.Давыдова. М.:
Педагогика, 1991. 480 С.
3. Muminov, A. Kognitiv qobiliyatlarni baholashning muammolari va
istiqbollari. Oʻzbekiston Taʼlimi, 2019.
4. Sirojiddinov, A. R. Oʻquvchilarning kognitiv qobiliyatlarini rivojlantirish
metodlari. Oʻquv qoʻllanma. Taʼlim va Innovatsiya, 2022.
5. Shomurodov J. PROSPECTS FOR THE USING PEDAGOGICAL
TECHNOLOGIES IN THE DEVELOPMENT OF STUDENTSʼCOGNITIVE
THINKING //Science and innovation. – 2023. – Т. 2. – №. B9. – С. 71-75.
6. Shomurodov J. O. POSSIBILITIES OF COGNITIVE TECHNOLOGIES IN
PROVIDING STUDENTS WITH ARTISTIC AND AESTHETIC EDUCATIONAL
MATERIALS //CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS. – 2022. –
Т. 3. – №. 02. – С. 9-12.
7. Shomurodov J. O. POSSIBILITIES OF COGNITIVE TECHNOLOGIES IN
PROVIDING STUDENTS WITH ARTISTIC AND AESTHETIC EDUCATIONAL
MATERIALS //CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS. – 2022. –
Т. 3. – №. 02. – С. 9-12.