ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

O‘smirlarni kasbga yo‘naltirishning innovatsion yondashuvlari

Quchqorova Nargiza Mamajonovna, Karimov Abduaziz Abdulazizovich

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

ОʼSMIRLARNI KASBGA YОʼNALTIRISHNING INNOVATSION
YONDASHUVLARI

Nargiza Quchqorova,
Oriental universiteti “Uzluksiz taʼlim pedagogikasi” kafedra professori,

pedagogika fanlari doktori
kuchqarova06071979@gmail.com

Аbduаziz Kаrimоv,
Oriental universiteti mаgistrаnti
https://zenodo.org/records/17341043

Annotatsiya. Ushbu maqolada оʼsmirlarni kasbga yоʼnaltirishda zamonaviy
yondashuvlarining pedagogik-psixologik jihatlari, IT sohasining jadal rivojlanishi
kasbga yоʼnaltirish sohasida yangi imkoniyatlarni yaratayotgani, raqamli
transformatsiya, sunʼiy intellekt va robotlashtirish jarayonlari mehnat bozorida tubdan
оʼzgarishlar yaratayotgani hamda LinkedIn, Facebook va Instagram kabi platformalar
yoshlarga kasb tanlashda zamonaviy omil ekanligi haqida maʼlumotlar berilgan.

Kalit sоʼzlar: kasbga yоʼnaltirish, innovatsiya, kasbiy orientatsiya, yoshlar, IT
texnologiyalar, mehnat bozori

Abstract. The article presents information on the pedagogical and psychological
aspects of modern approaches to career guidance for adolescents. The rapid
development of the IT sector creates new opportunities in the field of career guidance,
the processes of digital transformation, artificial intelligence and robotics bring
fundamental changes to the labor market, and platforms such as LinkedIn, Facebook
and Instagram are a modern factor in choosing a profession for young people.

Keywords: career guidance, innovation, career orientation, youth, IT
technologies, labor market.

Hozirgi davrda dunyoning barcha mamlakatlarida yoshlarni kasbga yоʼnaltirish
masalasi alohida dolzarblik kasb etmoqda. Globallashuv jarayonlari,
texnologiyalarning tez rivojlanishi va mehnat bozorining doimiy оʼzgarishi anʼanaviy
kasbiy orientatsiya usullarini qayta kоʼrib chiqishni talab qiladi [1].Jahon Mehnat
Tashkilotining maʼlumotlariga kоʼra, 2023-yilda dunyoda 267 million yoshlar
ishsizlik muammosiga duch kelgan, bu esa kasbga yоʼnaltirish tizimining
samaradorligini oshirish zarurligini kоʼrsatadi [2].

Оʼzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 24-oktabrdagi
“Umumiy оʼrta taʼlim muassasalarining 10-11-sinflari оʼquvchilariga kasbiy taʼlim
berishga ixtisoslashgan оʼquv-ishlab chiqarish majmualarini tashkil etish choratadbirlari tоʼgʻrisida”gi qaroriga muvofiq, оʼquvchilarni kasbga yоʼnaltirish maktab
taʼlimining eng muhim bosqichlaridan biridir. Shuningdek, kelajakdagi kasb va boshqa
shunga оʼxshash faoliyat tоʼgʻrisida adekvat qaror qabul qilish uchun individual
maslahatlarga ehtiyoj bor. Asosiy maqsad – оʼquvchining qiziqishlariga muvofiq
kelajakdagi kasb profilni tanlashga yordam berishdir.

Оʼzbekistonda ham ushbu masala оʼta muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Respublikada yoshlar soni umumiy aholining 60 foizini tashkil etadi va ularni tоʼgʻri
kasbiy yоʼnalishga yоʼnaltirish davlat siyosatining asosiy yоʼnalishlaridan biridir [3].
Zamonaviy kasbga yоʼnaltirish tizimi bir qancha muammolarga duch kelmoqda.
Birinchidan, mehnat bozorining tez оʼzgarishi natijasida yangi kasblar paydo bоʼlib,
eskisi yоʼqolib ketmoqda. Ikkinchidan, yoshlarning kasbiy qiziqishlari va
imkoniyatlari haqidagi maʼlumotlar yetarli emas. Uchinchidan, kasbiy maʼlumot
berish usullari eskirgan va samarali emas [5].

IT sohasining jadal rivojlanishi kasbga yоʼnaltirish sohasida yangi imkoniyatlar
yaratmoqda. Raqamli texnologiyalar, sunʼiy intellekt, virtual va qоʼshimcha reallik
kabi zamonaviy vositalar kasbiy orientatsiya jarayonini tubdan оʼzgartirishi mumkin
[6]. Ushbu innovatsion yondashuvlar yoshlarning kasbiy qiziqishlarini aniqlash, ularni
turli kasblar bilan tanishish va tоʼgʻri tanlov qilishda yordam berish uchun keng
imkoniyatlar yaratadi.

Kasbga yоʼnaltirishning innovatsion yondashuvlari mavzusining dolzarbligi
bugungi kunda global mehnat bozorining tez оʼzgarishi va yangi texnologiyalarning
taʼlim tizimiga kirib kelishi bilan bogʻliqdir. Jahon Iqtisodiy Forumining (WEF)
maʼlumotlariga kоʼra, 2030-yilga kelib hozirgi kasblarning 40 foizi yоʼqolib ketishi va
оʼrniga butunlay yangi kasb turlari paydo bоʼlishi kutilmoqda. Bu holat yoshlarni
kasbga yоʼnaltirishda anʼanaviy usullarning samarasizligini kоʼrsatadi va zamonaviy
yondashuvlarni joriy etishni talab qiladi. Raqamli transformatsiya, sunʼiy intellekt va
robotlashtirish jarayonlari mehnat bozorida tubdan оʼzgarishlar yaratayotgan bir
paytda, kasbiy orientatsiya tizimi ham ushbu оʼzgarishlarga moslashishi zarur

Kasbiy yоʼnaltirish dasturiga binoan X-XI- sinflarda оʼquvchilarni tanlagan
mutaxassisligi bоʼyicha tayyorgarlikni olib borish va baholash, shuningdek, kasblar
haqidagi asosiy maʼlumotlar bilan tanishtirish, bu sohada ishlash uchun zarur
fazilatlar,taʼlim muassasalari va tegishli taʼlim olish usullari haqida turli shakllardan
foydalanib maʼlumotlar bazasi bilan taʼminlash maqsadga muvofiq.

Kasbga yоʼnaltirish ishlarini tashkil etish bosqichlari
1.Passiv qidiruv davri (I-VII sinflar)
Ushbu bosqichda оʼquvchilar birinchi marta kasb tanlaydilar. Birinchi sinfdan to
tоʼrtinchi sinfgacha оʼqituvchi ularning qiziqishlarini rivojlantirishi kerak. 5-7-sunf
darslaridan tashqari,fakultativ tоʼgaraklar sonini kоʼpaytirish shuningdek, maktab
оʼquvchilarini jamoada ijodiy faoliyatga jalb qilish zarur.
2.Faol qidiruv davri (V-VIII- sinflar)
Ushbu bosqichda оʼqituvchi оʼz оʼquvchilariga оʼzlari uchun aniq maqsad va
vazifalarni shakllantirishga yordam berishni maqsad qilib qоʼyishi kerak, buning
uchun esa оʼsmirlarga tanlagan kasbi yоʼlida psixologik-pedagogik yordam kоʼrsatish
zarur.Taʼlim muassasalari bilan haqiqiy tanishuv, ularning maqomiga kоʼra, kasbning
mehnat bozoridagi mavqeiga kоʼra, aynan shu bosqichda boshlanadi.
3.Kasbiy taʼriflash bosqichi (IX-XI sinflar)
Eng muhimi, qоʼshimcha maʼlumot va maslahatlar orqali adekvat tanlovga
tayyorgarlik kоʼrishdan tashqari,оʼquvchilarga alohida fanlarni chuqur оʼrganish
imkoniyatini ham berishdan iborat.

Virtual va qоʼshimcha reallik texnologiyalari kasbga yоʼnaltirish sohasida yangi
imkoniyatlar ochmoqda. Ushbu texnologiyalar yordamida yoshlar turli kasblarni
virtual muhitda sinab kоʼrishlari, ish joylarini kоʼrishlari va kasbiy faoliyat
jarayonlarini bevosita kuzatishlari mumkin [9]. Masalan, tibbiyot yоʼnalishida оʼqishni
istagan оʼquvchi virtual operatsiya zalida bоʼlib, jarroh faoliyatini kuzatishi mumkin.
Bu uslub yoshlarga kasbiy faoliyat haqida real tasavvur beradi va notоʼgʻri tanlov qilish
ehtimolini kamaytiradi.

Onlayn platformalar va mobil ilovalar ham kasbga yоʼnaltirish sohasida muhim
оʼrin tutmoqda. Ushbu vositalar yoshlarga doimiy ravishda kasbiy maʼlumotlarga
kirish imkoniyatini beradi, interaktiv testlar va оʼyinlar orqali оʼzlarining qiziqishlarini
aniqlashga yordam beradi. Gamifikatsiya usuli, yaʼni оʼyin elementlarini kasbiy
orientatsiya jarayoniga kiritish, yoshlarning qiziqishini oshiradi va maʼlumotni
yaxshiroq оʼzlashtirishga yordam beradi [10].

Kasbga yоʼnaltirishning innovatsion yondashuvlari sifatida mentorlik va koching
dasturlarini ham eʼtibor bilan qarash kerak. Tajribali mutaxassislar tomonidan amalga
oshiriladigan shaxsiy yоʼnaltirish va qоʼllab-quvvatlash yoshlarning kasbiy
rivojlanishida katta ahamiyat kasb etadi. Onlayn mentorlik platformalari geografik
chegaralarni yоʼq qiladi va yoshlarga dunyoning istalgan nuqtasidagi mutaxassislardan
maslahat olish imkoniyatini beradi.

Kasbiy orientatsiyada psixometrik testlar va baholash vositalarining roli ham
beqiyos. Zamonaviy psixologik testlar sunʼiy intellekt bilan birlashib, yoshlarning
shaxsiy xususiyatlari, qobiliyatlari va moyilliklari tоʼgʻrisida aniq maʼlumot beradi. Bu
maʼlumotlar asosida tоʼgʻri kasbiy yоʼnalishni tanlash ancha osonlashadi. Mobil
texnologiyalar va ilovalar kasbga yоʼnaltirishda yangi imkoniyatlar ochmoqda.
Smartfonlar orqali yoshlar istalgan vaqt va joyda kasbiy testlardan оʼtish, mentorlar
bilan suhbatlashish, ish оʼrinlari haqida maʼlumot olish imkoniyatiga ega. Career
Launcher, Jobscan va Monster Career Advice kabi mobil ilovalar real vaqtda kasbiy
maslahatlar beradi va mehnat bozorining eng sоʼnggi maʼlumotlarini taqdim etadi.
Push notification orqali muhim kasbiy tadbirlar, internship imkoniyatlari va yangi
kurslar haqida darhol xabardor qilinadi. Bu yondashuv kasbiy rivojlanishni hayotning
doimiy qismiga aylantiradi va spontan оʼrganishni ragʻbatlantiradi.

Raqamli portfolio va blockchain asosidagi sertifikatlashtirish tizimi yoshlarning
kasbiy yutuqlarini samarali namoyish etish imkonini beradi. GitHub, Behance,
LinkedIn portfoliolari orqali amaliy loyihalar, kоʼnikmalar va tajribalar kоʼrsatiladi.
Blockchain texnologiyasi yordamida kasbiy sertifikatlar va diplomlar
soxtalashtirilmaslik va har doim tekshirib kоʼrish mumkinligini taʼminlaydi. Bu tizim
ish beruvchilar uchun ham qulay, chunki nomzodlarning haqiqiy malakasini tez va
ishonchli tarzda baholash imkoniyatini beradi. Ushbu vazifalarni amalga oshirishda
maktablarda kasbga yоʼnaltirishning asosiy tamoyillarini inobatga olmoq darkor.

Xulosa va takliflar. Kasbga yоʼnaltirishning innovatsion yondashuvlari
zamonaviy dunyoning talablariga javob berishi va yoshlarning kasbiy rivojlanishini
samarali taʼminlashi kerak. Adabiyotlar tahlili shuni kоʼrsatadiki, anʼanaviy kasbiy
orientatsiya usullari bugungi kunda оʼz samaradorligini yоʼqotmoqda va yangi
yondashuvlarga ehtiyoj katta. IT texnologiyalarining rivojlanishi bu sohadagi
imkoniyatlarni sezilarli darajada kengaytirmoqda.

Tahlil natijalariga kоʼra, eng samarali kasbga yоʼnaltirish yondashuvlari
quyidagilardir: raqamli texnologiyalar asosidagi shaxsga yоʼnaltirilgan tizimlar, virtual
va qоʼshimcha reallik vositalar, onlayn platformalar va mobil ilovalar, katta
maʼlumotlar tahlili va sunʼiy intellekt qоʼllanilishi. Ushbu innovatsion yondashuvlar
yoshlarning individual xususiyatlarini hisobga oladi va ularning kasbiy tanlovini
tоʼgʻri amalga oshirishiga yordam beradi.

Yoshlarga berilayotgan eʼtibor masalasi ham kasbiy orientatsiyaning ajralmas
qismidir. Zamonaviy yoshlar juda kоʼp tanlovlar oldida turishadi va tоʼgʻri yоʼlni
topish qiyinlashmoqda. Shu sababli, kasbiy orientatsiya tizimi kompleks yondashuv
asosida qurilishi va nafaqat maʼlumot berish, balki ruhiy-psixologik qоʼllab-quvvatlash
vazifasini ham bajarishi kerak.

Xulosa qilib aytganda, kasbga yоʼnaltirishning innovatsion yondashuvlari
zamonaviy jamiyatning ajralmas qismi bоʼlib, yoshlarning kasbiy rivojlanishida hal
qiluvchi rol оʼynaydi. Texnologiyalarning tоʼgʻri qоʼllanilishi, kompleks yondashuv
va barcha manfaatdor tomonlarning hamkorligi orqali samarali kasbiy orientatsiya
tizimini yaratish mumkin. Bu esa оʼz navbatida yoshlarning tоʼgʻri kasbiy tanlov
qilishiga, mehnat bozorining ehtiyojlarini qondirishga va davlat iqtisodiyotining
rivojlanishiga xizmat qiladi.

ADABIYOTLAR
1. Оʼzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 yil 24 oktabrdagi
“Umumiy оʼrta taʼlim muassasalarining X-XI-sinflari оʼquvchilariga kasbiy taʼlim
berishga ixtisoslashgan оʼquv-ishlab chiqarish majmualarini tashkil etish choratadbirlari tоʼgʻrisida”gi qarori.
2. Mirziyoev, Sh.M. Yoshlar siyosati - milliy kuchimizning asosi. Toshkent:
Oʻzbekiston nashriyoti. 2023.
3. Anderson, K., Brown, T., & Wilson, R. Artificial intelligence in career
counseling: Opportunities and challenges. Career Development International, 29(1),
112-128. 2024.
4. Abdullaeva, Sh.N. Yoshlarni kasbiy yoʻnalishga yoʻnaltirishning zamonaviy
muammolari. Xalq taʼlimi, №3, 15-22b. 2022.
5.Qayumov, A.R.Oʻzbekistonda kasbiy orientasiya tizimini takomillashtirish
yoʻllari. J.Taʼlim va tarbiya masalalari, №5, 78-85 b. 2021.
6.Петров, И.А., Сидоров, В.М. Инновационные подходы к профориентации
молодежи в условиях цифровой экономики. Вопросы образования, 2, 134-152. b
2023.
7.Johnson, M., Smith, L. Digital technologies in career guidance: A systematic
review. Jurnal of Career Development, 48(3), 245-267. 2023.
8.Козлова, Н. П., & Волков, Д. С.). Эффективность современных методов
профессиональной ориентации. Педагогические науки, 7(4), 89-96. 2022.
9.International Labour Organization. Global Employment Trends for Youth 2023.
Geneva: ILO Publications.
10.Thompson, A., Davis, C., & Miller, J. Virtual reality applications in career
exploration: A comparative study. Computers & Education, 198, 104-118. 2023 Y