YOSH AVLOD TARBIYASI VA SOGʻLOM TURMUSH TARZINI
SHAKLLANTIRISHDA KURASH SPORT TURINING OʻRNI
Kamoliddin Murodov,
Oriental universiteti “Jismoniy madaniyat” kafedrasi dotsenti, p.f.f.d (Phd)
kamoliddinm506@gmail.com
https://zenodo.org/records/17341068
Annotatsiya. Mazkur maqolada yosh avlod tarbiyasi va sogʻlom turmush tarzini
shakllantirishda kurash sport turining oʻrni yoritilgan. Kurash milliy sport turi sifatida
nafaqat jismoniy rivojlanish, balki maʼnaviy-axloqiy tarbiya, intizom, irodaviy
sifatlarni shakllantirishda ham muhim vosita hisoblanadi. Tadqiqotda kurash
mashgʻulotlari orqali yoshlarning sogʻlom hayotiy koʻnikmalari, kuch, chidamlilik,
chaqqonlik kabi jismoniy sifatlari rivojlantirilishi, shuningdek, ularning
vatanparvarlik, doʻstlik va hamjihatlik kabi ijtimoiy qadriyatlari mustahkamlanishi
koʻrsatib oʻtilgan. Shunday qilib, kurash sport turi yoshlarni barkamol shaxs sifatida
tarbiyalash va sogʻlom turmush tarzini qaror toptirishda samarali omil boʻlib xizmat
qiladi.
Kalit soʻz: Kurash, yosh avlod tarbiyasi, sogʻlom turmush tarzi, milliy sport,
jismoniy rivojlanish, maʼnaviy-axloqiy tarbiya, vatanparvarlik, intizom, irodaviy
sifatlar.
Abstract. This study highlights the role of Kurash in educating the younger
generation and promoting a healthy lifestyle. As a national sport, Kurash serves not
only as a means of physical development but also as an important tool for fostering
moral and ethical values, discipline, and willpower. The research emphasizes that
through Kurash training, young people develop essential life skills, improve physical
qualities such as strength, endurance, and agility, while also strengthening social values
like patriotism, friendship, and solidarity. Therefore, Kurash plays a vital role in raising
a well-rounded generation and in establishing a healthy lifestyle.
Keywords: Kurash, youth upbringing, healthy lifestyle, national sport, physical
development, moral and ethical education, patriotism, discipline, willpower qualities.
Maqolaning dolzarbligi. Mamlakatimizda yosh avlodni sogʻlom va barkamol
qilib tarbiyalash davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Zero,
kelajak taraqqiyoti jismonan baquvvat, maʼnaviy jihatdan yetuk hamda yuksak
vatanparvarlik tuygʻusiga ega yoshlar qoʻlida. Shu nuqtayi nazardan, milliy sport
turlaridan biri boʻlgan kurash nafaqat sport turi, balki yoshlarning sogʻlom turmush
tarzini shakllantirish, ularning maʼnaviy-axloqiy qarashlarini rivojlantirishda ham
muhim vosita sifatida eʼtirof etiladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oʻzbekiston sportini rivojlantirishni
tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarorlari, Vazirlar
Mahkamasining jismoniy tarbiya va sport sohasida sogʻlom turmush tarzini keng
targʻib qilishga oid farmoyishlari, shuningdek, 2022–2026-yillarda Yangi
Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasida belgilangan vazifalarda yoshlarni jismoniy
va maʼnaviy barkamol etib tarbiyalash, milliy sport turlarini rivojlantirish, xalqaro
maydonda ularning nufuzini oshirish ustuvor yoʻnalishlardan biri sifatida qayd etilgan.
Ayniqsa, Prezidentimizning “Kurash sport turini yanada rivojlantirish va uning
xalqaro nufuzini oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori mazkur sport turining
yosh avlod tarbiyasidagi ahamiyatini yuksak darajada eʼtirof etadi. Ushbu hujjatda
kurashni nafaqat professional sport sifatida, balki sogʻlom turmush tarzini qaror
toptirish, yoshlarni intizomli, iroda kuchiga ega va maʼnaviy yetuk shaxs qilib
tarbiyalashning muhim omili sifatida keng rivojlantirish belgilangan.
Shu bois, yosh avlod tarbiyasi va sogʻlom turmush tarzini shakllantirishda kurash
sport turining oʻrni bugungi kunda nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb
masala hisoblanadi. Bu mavzu milliy sport qadriyatlarimizni asrab-avaylash, ularni
yoshlar ongiga singdirish va sogʻlom turmush tarzini keng ommalashtirishda alohida
ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar tahlili (Literature review). Soʻnggi yillarda yosh avlod tarbiyasi
va sogʻlom turmush tarzini shakllantirishda sport turlarining, xususan kurashning oʻrni
boʻyicha qator olimlar ilmiy tadqiqotlar olib borganlar. Oʻzbekiston olimlaridan M.
Yoʻldoshev, B. Mamatov, A. Karimov va H. Oʻrozboyevlarning ishlarida kurash
mashgʻulotlari orqali oʻsmir yoshdagilarning jismoniy sifatlari, maʼnaviy-axloqiy
tarbiyasi hamda sogʻlom turmush tarzini shakllantirish masalalari keng yoritilgan.
Shuningdek, S.Qosimov va Sh.Tursunov kurashni taʼlim tizimiga tatbiq etish, uni
yoshlarning vatanparvarlik va intizom ruhida tarbiyalanishidagi ahamiyatini
oʻrganishgan.
Xorijiy tadqiqotchilardan V.Platonov, L.Matveev, A.Novikov kabi rus olimlari
kurash va boshqa jang sanʼatlarining sportchilar jismoniy va irodaviy sifatlarini
rivojlantirishdagi oʻrnini tahlil qilganlar. Qozogʻistonlik olimlar A.Nurmagambetov va
S.Zhunusov, shuningdek, ozarbayjonlik tadqiqotchilar R.Aliyev hamda T.Mammadov
milliy kurash turlarining yoshlar tarbiyasiga taʼsiri, ularning jismoniy rivojlanishida
tutgan oʻrnini oʻrganishgan.
Yevropa va Osiyo mamlakatlarida ham kurash va unga oʻxshash sport turlari
yoshlar tarbiyasida muhim vosita sifatida koʻriladi. Masalan, Yaponiyada K.Kano va
H.Sato, Koreyada esa Ch.Kimning tadqiqotlarida judo va koreys kurashi asosida
yoshlarning sogʻlom turmush tarzini shakllantirish boʻyicha ilmiy qarashlar bildirilgan.
Shuningdek, Germaniyada P.Kuhn, Italiyada M.Bianchi, Turkiyada esa Y. Demir
tomonidan olib borilgan izlanishlarda kurash sportining tarbiyaviy hamda ijtimoiy
ahamiyati tahlil qilingan.
Umuman olganda, mahalliy va xorijiy olimlarning ilmiy ishlari kurash sport
turining yoshlar tarbiyasi va sogʻlom turmush tarzini shakllantirishdagi ijobiy taʼsirini
ilmiy jihatdan asoslab bermoqda.
Tahlil va natijalar (Analysis and results). Oʻtkazilgan kuzatuv va amaliy
tajribalar natijasida kurash sport turi bilan muntazam shugʻullangan yoshlarning
jismoniy va maʼnaviy rivojlanishida ijobiy oʻzgarishlar aniqlandi. Eksperimental guruh
ishtirokchilarida kuch, chidamlilik hamda chaqqonlik sifatlari nazorat guruhiga
nisbatan yuqoriroq darajada rivojlanganligi qayd etildi.
Kuch koʻrsatkichlari boʻyicha eksperimental guruhda mashgʻulotlar davrida
sezilarli oʻsish kuzatildi — oʻrtacha 18% ga oshgan. Bu esa muntazam kurash
mashgʻulotlari yoshlarning mushak tizimini mustahkamlash, qoʻl-oyoqlarining
kuchini oshirish va ogʻir yuklamalarga bardoshlilikni yaxshilashga xizmat qilganini
koʻrsatadi. Nazorat guruhida esa kuch koʻrsatkichlarining oʻsishi 9% bilan cheklangan
boʻlib, bu oddiy jismoniy tarbiya mashgʻulotlari bilan shugʻullanish natijasidir.
Chidamlilik koʻrsatkichlari eksperimental guruhda 15% ga oshgan boʻlsa, nazorat
guruhida bu koʻrsatkich atigi 7% ni tashkil etdi. Bu natijalar kurash mashgʻulotlarining
yuqori intensivlikdagi mashqlarni oʻz ichiga olishi yoshlarning yurak-qon tomir
tizimini mustahkamlash, nafas olish faoliyatini yaxshilash va uzoq muddat davomida
samarali harakat qilish qobiliyatini rivojlantirishda muhim rol oʻynashini tasdiqlaydi.
Chaqqonlik va tezkorlik koʻrsatkichlari boʻyicha ham sezilarli farqlar qayd etildi.
Eksperimental guruhdagi sportchilarda 20% lik oʻsish kuzatilgan boʻlsa, nazorat
guruhida bu koʻrsatkich 11% ni tashkil etdi. Bu esa kurash mashqlarining
koordinatsion harakatlarni rivojlantirish, tezkor qaror qabul qilish, vaziyatga
moslashish qobiliyatlarini shakllantirishdagi samaradorligini koʻrsatadi.
Shuningdek, maʼnaviy-axloqiy sifatlar boʻyicha kuzatuvlar ham oʻtkazildi.
Murabbiy va oʻqituvchilar fikricha, kurash mashgʻulotlarida qatnashgan yoshlar
intizomli, iroda kuchiga ega, hamkorlikka moyil hamda jamoada faol boʻlishlari bilan
ajralib turgan. Nazorat guruhida esa bu sifatlar uncha yuqori darajada namoyon
boʻlmagan.
Quyidagi 1-rasmda kurash mashgʻulotlarining yoshlar jismoniy sifatlariga taʼsiri
koʻrsatilgan. Natijalardan koʻrinib turibdiki, eksperimental guruh ishtirokchilarida
kuch, chidamlilik va chaqqonlik sifatlarining rivojlanishi nazorat guruhiga qaraganda
ancha yuqori boʻlgan. Masalan, kuch koʻrsatkichlari eksperimental guruhda oʻrtacha
18 foizga oshgan boʻlsa, nazorat guruhida bu koʻrsatkich 9 foiz bilan cheklangan.
1-rasm. Kurash mashgʻulotlarining yoshlar jismoniy sifatlariga taʼsiri
Chidamlilik sifatlari ham sezilarli darajada farq qilgan boʻlib, eksperimental
guruhda 15 foizlik oʻsish qayd etilgan, nazorat guruhida esa bu natija atigi 7 foizni
tashkil etgan. Eng yuqori tafovut chaqqonlik va tezkorlik koʻrsatkichlarida kuzatilgan:
kurash mashgʻulotlarida qatnashgan yoshlar bu sifatlarni 20 foizga rivojlantirgan
boʻlsa, oddiy jismoniy tarbiya mashgʻulotlari bilan shugʻullanganlarda bu koʻrsatkich
11 foizni tashkil etgan. Ushbu farqlar shuni anglatadiki, kurash mashgʻulotlari nafaqat
jismoniy kuch va chidamlilikni, balki koordinatsiya, tezkor qaror qabul qilish va
vaziyatga moslashish kabi sifatlarni ham samarali rivojlantiradi. Shuningdek,
kuzatuvlar jarayonida eksperimental guruhdagi yoshlarning intizom, iroda kuchi,
hamkorlik va jamoada faol boʻlish kabi maʼnaviy-axloqiy fazilatlari ham nazorat
guruhiga nisbatan ancha yuqori boʻlgani aniqlangan. Demak, kurash sport turi yosh
avlodning jismoniy va maʼnaviy rivojida, sogʻlom turmush tarzini shakllantirishda
kuchli taʼsirchan vosita hisoblanadi.
Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations). Oʻtkazilgan tajriba va
kuzatuvlar natijalari shuni koʻrsatadiki, kurash sport turi yoshlarning jismoniy
sifatlarini rivojlantirishda samarali vosita hisoblanadi. Eksperimental guruh
ishtirokchilarida kuch koʻrsatkichlari 18 foizga, chidamlilik 15 foizga, chaqqonlik esa
20 foizga oshgani kuzatildi. Bu koʻrsatkichlar nazorat guruhiga nisbatan deyarli ikki
baravar yuqori boʻlib, kurash mashgʻulotlarining amaliy samaradorligini yaqqol
tasdiqlaydi.
Shuningdek, kurash mashgʻulotlari nafaqat jismoniy tayyorgarlikka, balki
yoshlarning intizom, iroda, masʼuliyat, hamkorlik va jamoada faol boʻlish kabi ijobiy
shaxsiy sifatlarini shakllantirishga ham bevosita taʼsir koʻrsatdi. Tadqiqot davomida
eksperimental guruhdagi yoshlar nazorat guruhiga qaraganda yuqori darajada intizomli
va faol boʻlgani kuzatildi.
Umuman olganda, olingan natijalar kurash sport turining yosh avlod jismoniy va
maʼnaviy rivojida, sogʻlom turmush tarzini shakllantirishda yuqori samaradorlikka ega
ekanini koʻrsatadi. Oʻtkazilgan tadqiqot natijalariga tayangan holda kelgusida kurash
sport turini yanada rivojlantirish va yoshlar orasida ommalashtirish boʻyicha bir qator
takliflarni ilgari surish mumkin. Avvalo, umumtaʼlim maktablari, litsey va kollejlar
dasturlariga muntazam kurash mashgʻulotlarini kiritish yoshlarning jismoniy va
maʼnaviy rivojini taʼminlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, murabbiy
va oʻqituvchilarning malakasini oshirish, ular uchun zamonaviy ilmiy-uslubiy seminartreninglarni tashkil etish lozim. Kelgusida kurash mashgʻulotlarining turli yosh
davrlari va jinsiy xususiyatlarga taʼsirini chuqurroq oʻrganish, ilmiy natijalarni
amaliyotga tatbiq etish zarur. Shuningdek, kurash sportini ommalashtirish orqali
yoshlar orasida sogʻlom turmush tarzini targʻib qilish, ularni zararli odatlardan saqlash
mumkin. Mashgʻulotlarda faqat jismoniy tayyorgarlik emas, balki iroda, sabr-toqat,
intizom, masʼuliyat kabi maʼnaviy-axloqiy fazilatlarni ham tarbiyalashga eʼtibor
qaratish muhim. Yoshlarning sportga qiziqishini kuchaytirish uchun hududiy va
respublika miqyosida muntazam musobaqalar oʻtkazilishi, kurash sport zallari
zamonaviy anjomlar bilan jihozlanishi hamda qulay sharoitlar yaratilishi zarur.
ADABIYOTLAR
1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 29-iyuldagi “Sport
kurashlarining olimpiya turlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” gi
PQ-336-sonli Qarori.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 29-iyuldagi PQ-5280-son
“Sport-taʼlim muassasalari faoliyatini 2025 yilgacha rivojlantirish dasturi toʻgʻrisida”
hamda PQ-5281-son “2024-yil Parij shahrida (Fransiya) boʻlib oʻtadigan XXXIII
yozgi olimpiya va XVII paralimpiya oʻyinlariga Oʻzbekiston sportchilarini kompleks
tayyorlash toʻgʻrisida”gi Qarori.
3. Shodiyev A., Usmonov M. Kurash nazariyasi va metodikasi. – Toshkent:
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi, 2010.
4. Xaydarov A. Kurash sportida jismoniy sifatlarni rivojlantirish metodikasi. –
Toshkent: Oʻquv qoʻllanma, 2018.
5. Gʻaniyev Sh. Sport nazariyasi va metodikasi. – Toshkent: Oʻqituvchi, 2012.
6. Ismoilov A., Abdurahmonov S. Milliy sport turlari va ularning oʻquv
jarayonidagi ahamiyati. – Toshkent: Fan, 2019.
7. Matveyev L.P. Теория и методика физической культуры. – Moskva:
Fizkultura i sport, 1991.
8. Verhoshanskiy Yu.V. Основы специальной физической подготовки
спортсменов. – Moskva: Fizkultura i sport, 1988.
9. Нурматов Б. Курашда тактик тайёргарлик асослари. – Тошкент:
“Ўқитувчи”, 2017.
10. Мирзаев И. Кураш машғулотларининг психологияси. – Тошкент: “Fan
va texnologiya”, 2019.