ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Basketbolchi qizlarda tiklanish jarayonlarini lazer nurlari ta’sirida yaxshilanish samaradorligi oshirish

Boltayev A’zam Akramovich

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

BASKETBOLCHI QIZLARDA TIKLANISH JARAYONLARINI LAZER
NURLARI TAʼSIRIDA YAXSHILANISH SAMARADORLIGI OSHIRISH

A.Boltayev,
Oriental universiteti Jismoniy madaniyat kafedrasi dotsenti

a.a.boltaev2020@gmail.com
https://zenodo.org/records/17341072

Annotatsiya. Ushbu maqolada Jahonda malakali basketbolchi qizlarning
yuklamalarga moslashish va organizmini qayta tiklanishi boʻyicha murakkab sport
yigʻinlaridan soʻng organizmda sodir boʻladigan jarayonlar, lokal va global toliqish
yoki oʻta toliqish alomatlarini paydo boʻlishi sabablarini aniqlash va ularni bartaraf
qilish yuzasidan koʻplab ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan.

Kalit soʻzlar: Zamonaviy basketbol, maxsus yordamchi mashqlar, maxsus
rivojlantiruvchi mashqlar, jismoniy mashqlar, mexnik-taktik harakatlar, malakali
basketbolchi.

Abstract: This article examines the processes occurring in the body after complex
sports training, the causes of local and global fatigue or symptoms of extreme fatigue,
as well as the reasons for their elimination, in connection with which many scientific
studies have been conducted.

Keywords: Modern basketball, special auxiliary exercises, special
developmental exercises, physical exercises, mechanical and tactical movements,
qualified basketball player.

Maqolaning dolzarbligi. Dunyo basketbol sport amaliyotida oʻta keskin raqobat
ostida kechayotgan xalqaro musobaqalarda sport natijalari yildan-yilga oʻsib
bormoqda. Zamonaviy basketbol olamlari oxirgi 20 yil ichida yuklamalarning xajmi
va jadalligi 2-5 marta oshdi. Bu oʻz navbatida mashgʻulotlar xajmi va shiddatini yanada
oshirishni yaʼni sportchilarda jismoniy imkoniyatlar zahirasini kuchaytirish, texniktaktik harakatlar koʻlamini kengaytirish talabini qoʻymoqda, bu oʻz oʻrnida sportchi
qizlar organizmiga va sport natijalariga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda. Shu sabab,
basketbolchi qizlarda oʻta toliqish belgilarini oldini olish va qayta tiklash muddatlarini
qisqartirish, vositalar yordamida jaddallashtirish ilmiy jihatdan asoslab berish oʻta
muhim ahamiyatga ega. Jahonda malakali basketbolchi qizlarning yuklamalarga
moslashish va organizmini qayta tiklanishi boʻyicha murakkab sport yigʻinlaridan
soʻng organizmda sodir boʻladigan jarayonlar, lokal va global toliqish yoki oʻta toliqish
alomatlarini paydo boʻlishi sabablarini aniqlash va ularni bartaraf qilish yuzasidan
koʻplab ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan.

Adabiyotlar tahlili (Literature review). Sport oʻyinlarida texnik usullarning
aniqligini takomillashtirish boʻyicha bir qator ilmiy ishlar eʼlon qilingan. Xususan,
yurtimizning yetakchi olimlaridan B.M.Miradilov gipoksik mashqlardan foydalangan
holda basketbolda toʻpni savtga tashlash aniqligini oshirish, Sh.X.Xankeldiyev va
V.G.Kim basketbolchilarning uzoq masofadan savatga toʻp tashlash aniqligi,
U.T.Kubeysinova basketbolchilarda sakrovchanlik va sakrash chidamkorligining

rivojlanish dinamikasi va toʻpni sakrab savatga tashlash, A.A.Pulatov va

S.F.Ashurkova voleybol boʻyicha shiddatli musobaqalarda oʻyin yuklamalari taʼsirida

yuz beradigan gipoksiyaning toʻp kiritish aniqligiga taʼsiri boʻyicha tadqiqotlar olib

borganlar. Basketbol sport turi rivojlangan mamlakatlarda musobaqa va mashgʻulot

jarayonida vositalarni tabaqalashtirish, funksional zahira imkoniyatlarini boshqarishga

qaratilgan tiklovchi texnologiyalar ishlab chiqilgan. Sportchilar organizmini

tiklanishini tabiiy mexanizmlarini oʻrganish uchun hamda organizmning tabiiy

mexanizmlarini buzmasdan tiklash jarayonini tezlashtiradigan va asosiysi, sportchilar

salomatligiga zarar yetkazmaydigan taʼsir usullarini izlab topishda muhim ahamiyatga

ega.

Malakali basketbolchi qizlarda jismoniy ishchanlik qobiliyatini tiklanish

jarayonining innovatsion texnologiyalar taʼsiri ostida samaradorligini oshirish

boʻyicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.

Malakali basketbolchi qizlarning oʻyin ampluasini va morfofunksional

koʻrsatkichlari asosida istiqbolini bashorat qilishni hisobga olgan holda, ularning

jismoniy rivojlanishi darajasini va tana massasi tarkibini qiyosiy baholash;

basketbolchi qizlarning morfofunksional koʻrsatkichlari bilan maxsus harakat

sifatlarini namoyon qilinishi oʻrtasidagi oʻzaro korrelyatsion bogʻliqliklarni ishlab

chiqish va keyinchalik oʻyin faoliyatining samaradorligini taʼminlaydigan umumiy va

maxsus jismoniy sifatlarni pedagogik ekspertiza qilish; malakali basketbolchi

qizlarning ortiqcha toliqishi va qayta tiklanish holatini bashorat qiladigan informativ

mezonlarni ishlab chiqish.

Tadqiqot materiallari va metodologiyasi.Tananing total va parsial kattaliklari

koʻrsatkichlari basktbolda ixtisoslashgan sportchi qizlarning jismoniy rivojlanishi

darajasini, ularning tana tuzilishi xususiyatlarini aniqlash uchun asos boʻlib xizmat

qiladi. Oʻzgaruvchanlikning oʻrtacha darajasini tana sonlarining aylanasi (𝜎-5.04),

qorin aylanasi (𝜎-5.66), yelka kengligi (σ-5.55), koʻndalang kattaliklaridan yelkaning

distal qismi (𝜎-4.49) va sonning distal qismi (𝜎-5.85) namoyon qildi. Parsial

kattaliklari koʻrsatkichlari dissertatsiyada keltirilgan. 14 Basketbolchi qizlar tanasi

yuzasidagi teriosti yogʻ qatlamining taqsimlanishi tahlil qilinganida markaziy,

xujumchi va himoya ampluasidagi oʻyinchilarda ushbu koʻrsatkichlarning pasayishi

kuzatilgan. Basketbolchi qizlarning oʻyin ampluasini hisobga olish bilan Ya.Mateyka

tomonidan taklif qilingan formula boʻyicha tana massasi komponentlarining foizli

nisbatlari (1-jadvalga qarang). 1-jadval Basketbolda ixtisoslashgan sportchilarni oʻyin

amplualarini hisobga olgan holdagi tana massasini komponentli tarkibi koʻrsatkichlari

(n=30) turi.

1-jadval

Basketbolda ixtisoslashgan sportchilarni oʻyin amplualarini hisobga

olgan holdagi tana massasini komponentli tarkibi koʻrsatkichlari (n=30)

Тuri, Tana Tana massasi, Mushak Yogʻ Suyak
ampluasi kg massasi, % massasi, massasi, %
uzunligi,sm %

Markaziy

oʻyinchi 179,3±1,91 73,2±1,62 35,88±2,76 20,2±3,4 13,90±1,30

(n=10)

Xujumchi 175,8±0,87 70,5±1,03 34,10±2,80 18,0±3,3 14,40±1,3
(n=10) 172,1±1,81 66,8±1,47 32,1±2,87 17,2±3,45 14,20±1,2

Himoyachi
(n=10)

Yogʻ komponentining miqdori birmuncha yuqori ekanligini aytish lozim, chunki

malakali basketbolchilarda yogʻning miqdori oʻrtacha 14% ni tashkil qilishi kerak

(V.P.Chtesov, B.A.Nikityuk,1991), lekin tadqiq qilingan basketbolchi qizlarning

ushbu koʻrsatkichlari, oʻyin ampluasiga bogʻliq ravishda 17,2±3,45% dan to

20,2±3,4% gacha farq qilishi aniqlangan Basketbolchi qizlarda yogʻ toʻqimalarining

ortiqchaligi bir qator omillarga, avvalam bor, isteʼmol qilinadigan oziqa kaloriyalariga

bogʻliq boʻlib, buni muhitli omillarning taʼsiri samarasi sifatida baholash mumkin.

Talablarga mos kelmaydigan trenirovka yuklamalarining qoʻllanilishi, yogʻ

toʻqimalarining ortishiga olib keladi, deb taxmin qildik. Markaziy oʻyinchilar tana

massasi tarkibidagi mushak komponentining miqdori xujumchilarnikiga nisbatan 4,7%

va himoyachilarnikiga nisbatan 3,6% yuqori, suyak komponentining miqdori boʻyicha

esa, xujumchilar va himoyachilarning koʻrsatkichlari markaziy ampluadagi

oʻyinchilarnikidan biroz yuqori.

Malakali basketbolchi qizlarning jismoniy tayyorgarligi, funksional holati va tana

tuzilishining morfologik parametrlari koʻrsatkichlari oʻrtasida oʻzaro bogʻliqlikni

aniqlash maqsadida juftlik korrelyatsiya koeffitsientlarining matematik usuli

qoʻllanildi.

Maʼlumotlarni tahlil qilish, 30 m yugurish natijalarini qoʻllar va oyoqlar uzunligi

bilan r=0,82, sonining aylanasi bilan – r=0,72 kuchli 15 korrelyatsion aloqaga ega

ekanligini koʻrsatdi. 100 m va 800 m yugurish va tana uzunligi koʻrsatkichlari oʻrtasida

(mos ravishda r=0,77 va r=0,91), joyidan turib uzunlikka sakrash va tana uzunligi,

qoʻllari va oyoqlari uzunligi oʻrtasida ham (mos ravishda r=0,84, r=0,79 va r=0,86)

yuqori korrelyatsion bogʻliqlik mavjudligi aniqlandi.

Tana massasi va PWC170 (r=0,89), sonining aylanasi va PWC170 (r=0,87)

oʻratasida aniqlangan yuqori korrelyatsion bogʻliqliklar, ushbu parametrlar oʻzaro

bogʻliq ekanligi va malakali basketbolchi qizlarning jismoniy ishchanlik qobiliyatlari

darajasi nafaqat uzunlik kattaliklari kabi somatik parametrlar bilan, balki tana massasi

va sonining aylanasi bilan ham belgilanishi toʻgʻrisida dalolat beradi. Shunday qilib,

eng yuqori korrelyatsion koeffitsientlar tana kattaliklari, xususan, tananing oyoq-

qoʻllari uzunliklari koʻrsatkichlarida aniq namoyon boʻladi. Yuqori korrelyatsion

koeffitsientlar aylana kattaliklari uchun xarakterlidir, xususan, sonning aylanasi bilan

800 m va 30 m yugurish oʻrtasida bogʻliqlik aniqlangan (mos ravishda r=0,75 va

r=0,72).

2-jadval. Trenirovka siklining musobaqa oldi bosqichida TG basketbolchi

qizlarni jismoniy ishchanlik qobilyati va trenirovka qilganligi darajasi

koʻrsatgichlari (n=15)

Jismo- Jismoniy

№ Ismi- Rаz niy ishchanlik OʻTS GSTI KMI KMI
sharifi riyad rivojla- қobiliyati (litr) (birligi) (abs.) (nisbiy)

nishi (kg/m/min)

VBI PWC PWC
(g/sm) (kg/m/ (vatt)

min)
1 M. V. SU 369,9 2170,3 399 3,9 115,8 5,844 91,4
2 A. X.. SU 404,6 1817,3 302,8 3,8 102,7 5,068 73,4
3 A. D. SU 336,8 984,2 164 3,2 102,71 3,235 49,7
4 Sh. I. 1 razri 335,9 1127,2 187,7 3,2 102,71 3,549 56,3

yad
5 B-P. D. 1 razri 353,9 1419 236,5 3,8 122,4 4,191 62,5

yad
6 Z. I. SU 306,8 1657,2 276,2 4,4 137,6 4,715 87,3
7 X. Ye. SU 395,4 1056,1 176 4,3 114,5 3,394 48,4
8 J. K. SUN 331,3 1483,3 247,2 3,7 112,2 4,333 80,2
9 Sh. A. SU 309,1 876,6 146 3,8 113,2 2,998 58,8
10 S. A. SU 371,1 2233,3 372,2 5 97,7 5,983 83,1
11 D. G. SU 365,8 1225,1 204 4 104,6 3,765 62,7
12 A. I. SU 494,5 1557,7 259,6 4,4 136,3 4,496 49,9
13 Z. L. SU 390,6 915,3 152,5 4,6 119 3,083 41,1
14 S. A. SUN 323,5 680,3 113,4 3 91,7 2,56 51,3
15 S. D 1 razri 353,9 1419,1 236,5 3,8 122,41 4,19 62,5

yad
Jismoniy ishchanlik qobiliyati koʻrsatkichlari boʻyicha natijaviylikdagi
farqlarning mavjud boʻlishiga qaramasdan, basketbolchi qizlarning mazkur guruhini
milliy terma jamoa aʼzoligiga zahira sifatida koʻrib chiqish zarur, ular, mos ravishdagi
jismoniy va texnik tayyorgarlikdan oʻtkazilganida, muhim xalqaro musobaqalarda
mamlakatimiz shaʼnini himoya qilishlari mumkin (2-jadvalga qarang).
Taqqoslash maqsadida malakali basketbolchi qizlarning nafaqat jismoniy
rivojlanishni, balki tana massasining komponentli tarkibini baholash, keyinchalik
antropometrik oʻlchash usullarini va Xit-Karter (1989) usuli boʻyicha somatotiplashni
qoʻllash bilan ularning qaddi-qomati tuzilishini tashhis qilish amalga oshirildi.
Basketbolchi qizlarning funksional imkoniyatlarini baholash paytida, ularning
istiqbolliligini bashorat qilish kardirespirator tizimining informativ koʻrsatkichlarini
qoʻllash bilan amalga oshirildi, yaʼni: gemodinamika koʻrsatkichlarini – SH (sistolik
hajmni), QADX – qon aylanishining daqiqalik xajmini, YuQChni, jismoniy ishchanlik
qobiliyati koʻrsatkichlarini (PWC170, KDI – kislorodni daqiqalik isteʼmolini, GSTI
Garvard step-testi indeksini).
Qonda neytrofillarning funksional- metabolik faolligini (NFMF) immunologik
usullar nitrokoʻk tetrazoliy (NST-test) tiklovchi testini yoki NST-testni
spektrofotometrik usulda oʻtkazish bilan aniqladik. Endogen intoksikatsiyani qon
plazmasida oʻrta molekular peptidlarning miqdori boʻyicha aniqladik.
XULOSALAR
1. Oʻyin ampluasini hisobga olgan holda basketbolchi qizlar organizmini
funksional, adaptatsion va tiklanish imkoniyatlariga eʼtibor qaratilmagan.

2. Eng yuqori korrelyatsion koeffitsientlar tana kattaliklari, xususan, tananing
oyoq-qoʻllari uzunliklari koʻrsatkichlarida aniq namoyon boʻladi. Yuqori korrelyatsion
koeffitsientlar aylana kattaliklari uchun xarakterlidir, xususan, sonning aylanasi bilan
800 m va 30 m yugurish oʻrtasida bogʻliqlik aniqlangan (mos ravishda r=0,75 va
r=0,72).

3. Qonda neytrofillarning funksional metabolik faolligini (NFMF) immunologik
usullar nitrokoʻk tetrazoliy (NST-test) tiklovchi testini yoki NST-testni
spektrofotometrik usulda oʻtkazish bilan aniqladik. Endogen intoksikatsiyani qon
plazmasida oʻrta molekular peptidlarning miqdori boʻyicha aniqladik.

ADABIYOTLAR
1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 29-iyuldagi “Sport
kurashlarining olimpiya turlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” gi
PQ-336-sonli Qarori.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 29-iyuldagi PQ-5280-son
“Sport-taʼlim muassasalari faoliyatini 2025 yilgacha rivojlantirish dasturi toʻgʻrisida”
hamda PQ-5281-son “2024-yil Parij shahrida (Fransiya) boʻlib oʻtadigan XXXIII
yozgi olimpiya va XVII paralimpiya oʻyinlariga Oʻzbekiston sportchilarini kompleks
tayyorlash toʻgʻrisida”gi Qarori
3. Artikov Askar Akbarovich Sport oʻyinlarida innovatsion texnologiyalardan
foydalangan holda texnik-taktik harakatlarni bajarish aniqligini optimallashtirish.
pedagogika fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi. Chirchiq-2023.-B.10-21
4. Pulatov A.A., Ganiyeva F.V, Miradilov B.M, Xusanova D.T, Pulatov F.A.
“Basketbol nazariyasi va uslubiyati” (Darslik) Toshkent – 2017.
5. Gʻaniyeva F.V., Xusanova D.T., Madaminov T. “Basketbolda toʻpni urib
yugurish texnikasi va tezligini vaziyatli mashqlar asosida shakllantirish uslubiyati” T:
2015 yil-50b
6. D.X.Umarov, T.Z.Xolmurodov. “Maktabgacha taʼlimda jismoniy tarbiya“ T;
2018 yil.
7. Gʻaniyeva F.V., Xusanova D.T., Madaminov T. “Basketbolda toʻpni urib
yugurish texnikasi va tezligini vaziyatli mashqlar asosida shakllantirish uslubiyati” T:
2015 yil-50b
8. A.A. Pulatov., A.A.Umarov. “Sport va harakatli oʻyinlar (Basketbol)” T:
2020y.
9. Miradilov B.M, Karimov B.Z, Umbetova M.A. “Spot pedagogik mahoratini
oshirish (Basketbol)” Toshkent 2018 y.
10. Karimov B.Z. “Teoriya i metodika basketbola” Chirchik-2019g.
11. Akramov J.A, Gandbol: JTI uchun darslik, T. 2