ZAMONAVIY SPORT TAʼLIMINI RAQAMLI PLATFORMALAR ASOSIDA
INDIVIDUALLASHTIRISH YOʻLLARI
(Belbogʻli kurash misolida)
Maxsudbek Moʻydinov,
Oriental universiteti Jismoniy madaniyat kafedrasi dotsenti
maxsudbek571@gmail.com
https://zenodo.org/records/17341074
Annotatsiya. Maqolada sport taʼlimida raqamli platformalardan foydalanish
imkoniyatlari va belbogʻli kurash mashgʻulotlarini individuallashtirish usullari
yoritilgan.
Kalit soʻzlar: belbogʻli kurash, sport taʼlimi, raqamli platforma,
individuallashtirish, metodika.
Abstract. The article discusses the use of digital platforms in sports education
and methods of individualizing belt wrestling training.
Keywords: belt wrestling, sports education, digital platform, individualization,
methodology.
Kirish. Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida taʼlimning
barcha sohalarida, xususan sport taʼlimida zamonaviy texnologiyalarni keng joriy etish
dolzarb masalalardan biriga aylangan. Jahon miqyosida olib borilayotgan tadqiqotlar
shuni koʻrsatadiki, sportchilar tayyorgarligini samarali tashkil etishda individual
yondashuv va raqamli platformalar asosida mashgʻulotlarni nazorat qilish jarayonlari
yuqori natijalarga erishishga xizmat qiladi. Oʻzbekiston Respublikasida ham soʻnggi
yillarda sport va jismoniy tarbiya tizimida tub islohotlar amalga oshirilmoqda.
Prezidentimiz tashabbuslari bilan qabul qilingan qator qaror va farmonlarda yoshlarni
jismonan baquvvat, maʼnan yetuk qilib tarbiyalash, shuningdek, sport taʼlimiga
innovatsion yondashuvlarni joriy etish ustuvor vazifa sifatida belgilab berilgan.
Shu nuqtai nazardan, milliy sport turlarimizdan biri boʻlgan belbogʻli kurashni
zamonaviy metodika asosida rivojlantirish masalasi alohida ahamiyat kasb etadi.
Belbogʻli kurash oʻzining qadimiy tarixiga ega boʻlib, yoshlarning jismoniy
barkamolligini taʼminlash, ularni qatʼiyatli, iroda va sabr-matonatli qilib tarbiyalashda
katta tarbiyaviy imkoniyatlarga ega. Bugungi kunda ushbu sport turi nafaqat
mamlakatimizda, balki xalqaro maydonda ham tan olina boshladi. Shu bois belbogʻli
kurashni oʻqitishda zamonaviy texnologiyalardan foydalanish, mashgʻulotlarni
individuallashtirish, sportchilar tayyorgarligini muntazam nazorat qilish ilmiy jihatdan
dolzarb masalaga aylandi.
Raqamli platformalarning afzalligi shundaki, ular orqali sportchilar faoliyatini
muntazam kuzatib borish, mashgʻulot natijalarini elektron tarzda qayd etish, individual
mashq dasturlarini shakllantirish va ularni samarali nazorat qilish imkoniyati paydo
boʻladi. Masalan, zamonaviy mobil ilovalar yordamida sportchining harakatlari, yurak
urish tezligi, reaksiya va chidamlilik darajasi aniqlanib, ularni tahlil qilish mumkin. Bu
esa murabbiylarga sportchilar uchun eng maqbul individual yondashuvni ishlab chiqish
imkonini beradi.
Shu bilan birga, hozirgi kunda sport taʼlimida, ayniqsa belbogʻli kurash
mashgʻulotlarida raqamli texnologiyalarning toʻliq joriy qilinmagani, maxsus elektron
platformalarning yaratilmagani, murabbiylarning malakasi yetarli darajada boʻlmagani
kabi muammolar ham mavjud. Ushbu muammolarni bartaraf etish ilmiy asoslangan
yondashuvlarni, yangi pedagogik metodikalarni ishlab chiqishni talab qiladi.
Demak, mazkur tadqiqotning dolzarbligi shundaki, u sport taʼlimini, xususan
belbogʻli kurash mashgʻulotlarini raqamli texnologiyalar yordamida
individuallashtirish yoʻllarini ochib berishga qaratilgan. Bu nafaqat sportchilarni
yuqori natijalarga tayyorlash, balki taʼlim jarayonini modernizatsiya qilish,
raqobatbardosh mutaxassislarni yetishtirish va milliy sportimizni xalqaro miqyosda
keng targʻib qilishga xizmat qiladi.
Asosiy qism
1. Sport taʼlimida va belbogʻli kurash mashgʻulotlarida mavjud muammolar
Sport taʼlimini zamonaviy darajada rivojlantirish yoʻlida qator toʻsiqlar mavjud.
Avvalo, mashgʻulot jarayonlari koʻp hollarda anʼanaviy metodlarga tayangan holda
olib boriladi, bu esa individual yondashuvni cheklaydi. Sportchilarning jismoniy va
psixologik imkoniyatlari bir-biridan farq qilishi tabiiy, biroq hozirgi oʻquv-mashgʻulot
dasturlari buni toʻliq hisobga olmaydi. Natijada baʼzi sportchilar yuqori natija
koʻrsatsa, boshqalar orqada qolib ketishi kuzatiladi.
Belbogʻli kurash mashgʻulotlarida ham bir qator muammolar bor:
a) Raqamli vositalarning yetishmasligi – sportchilar tayyorgarlik darajasini
aniq qayd etib boradigan maxsus platformalar va mobil ilovalar yoʻqligi.
b) Murabbiylarning malakasi – koʻplab murabbiylar zamonaviy axborotkommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish boʻyicha yetarli bilim va koʻnikmaga
ega emas.
c) Ilmiy-metodik taʼminotning sustligi – belbogʻli kurash boʻyicha elektron
oʻquv qoʻllanmalar, onlayn darslar va virtual trening dasturlarining yoʻqligi.
d) Monitoring tizimining yoʻqligi – mashgʻulotlar natijalarini tizimli ravishda
kuzatib borish va tahlil qilish imkoniyati cheklangan.
e) Texnik jihozlarning cheklanganligi – sport zallari zamonaviy sensorli
qurilmalar va smart-jihozlar bilan yetarli darajada taʼminlanmagan.
Mazkur muammolar nafaqat mashgʻulotlarning samaradorligini pasaytiradi, balki
sportchilar salohiyatini toʻliq namoyon etishga ham toʻsqinlik qiladi. Shu sababli
belbogʻli kurashni rivojlantirishda innovatsion yondashuv zarur.
2. Raqamli platformalarning sport taʼlimidagi imkoniyatlari
Raqamli texnologiyalar sport taʼlimini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Masalan,
dunyoning koʻplab mamlakatlarida allaqachon sportchilar faoliyatini onlayn kuzatib
borish, sunʼiy intellekt yordamida mashqlar texnikasini baholash va individual
dasturlar ishlab chiqish yoʻlga qoʻyilgan. Oʻzbekiston sport taʼlimi tizimida ham
shunday imkoniyatlardan keng foydalanish zarur.
Belbogʻli kurash mashgʻulotlarida raqamli platformalar quyidagi afzalliklarni
yaratadi:
a) Individual dasturlarni shakllantirish: sportchilarning yoshi, jismoniy
tayyorgarlik darajasi, salomatlik koʻrsatkichlari asosida maxsus mashq rejalarini
yaratish.
b) Onlayn monitoring: mobil ilova va smart-soatlar orqali sportchilarning yurak
urish tezligi, nafas olish darajasi, reaksiya tezligi kabi koʻrsatkichlarini kuzatish.
c) Virtual treninglar: masofadan turib videoanaliz asosida mashqlarni nazorat
qilish, xatolarni aniqlash va tavsiyalar berish.
d) Elektron maʼlumotlar bazasi: sportchilar faoliyatini yagona elektron tizimda
saqlash, mashgʻulotlar samaradorligini solishtirish.
e) Sunʼiy intellektdan foydalanish: mashqlar texnikasini avtomatik tahlil qilish,
sportchilarning xatolarini aniqlash va ularni tuzatish boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqish.
Misol uchun, kurashchi mashgʻulot vaqtida maxsus sensorli kiyim yoki bilaguzuk
taqsa, uning kuchlanish darajasi, tezkorligi va reaktsiyasi oʻlchanadi. Bu maʼlumotlar
murabbiyga uzatiladi va shundan kelib chiqib, sportchiga individual yondashuv
belgilanadi. Bunday yondashuv sportchilarni xalqaro musobaqalarga tayyorlashda juda
samarali hisoblanadi.
3. Muammolarni hal etish yoʻllari va taklif etilayotgan yechimlar
Belbogʻli kurash mashgʻulotlarini raqamli texnologiyalar yordamida
individuallashtirish uchun quyidagi yechimlar zarur:
1. Maxsus platforma ishlab chiqish. Sportchilarning tayyorgarlik jarayonini
monitoring qilish, mashgʻulotlarni rejalashtirish va natijalarni tahlil qilish imkonini
beradigan yagona elektron platforma yaratish.
2. Murabbiylar malakasini oshirish. Trener va pedagoglar uchun axborot
texnologiyalari boʻyicha maxsus kurslar va seminarlar tashkil etish, ularni raqamli
vositalardan samarali foydalanishga oʻrgatish.
3. Ilmiy-metodik baza yaratish. Belbogʻli kurash boʻyicha onlayn qoʻllanmalar,
elektron darsliklar, virtual trening dasturlarini ishlab chiqish va sport taʼlimiga tatbiq
etish.
4. Texnik vositalar joriy etish. Sport zallarini zamonaviy sensorli jihozlar,
smart-ilovalar, “reaktsiometr”, “smartsensor” kabi asboblar bilan taʼminlash.
5. Xalqaro tajriba almashish. Rivojlangan mamlakatlar sport tizimida
qoʻllanilayotgan raqamli yondashuvlarni oʻrganish va mahalliy sharoitga
moslashtirish.
6. Sportchilar elektron pasporti. Har bir sportchi uchun elektron profil yaratish,
unda uning mashgʻulot natijalari, sogʻligi va musobaqa koʻrsatkichlari muntazam qayd
etilishi.
7. Hamkorlikni rivojlantirish. Sport taʼlimi muassasalari, IT kompaniyalar va
ilmiy markazlar oʻrtasida hamkorlikni kuchaytirish.
Mazkur yechimlarni amaliyotga joriy etish sportchilar tayyorgarligini sifat
jihatidan yangi bosqichga olib chiqadi, belbogʻli kurashni ilmiy asosda rivojlantirishga
keng yoʻl ochadi.
Xulosa va takliflar. Yuqoridagi tahlillar shuni koʻrsatadiki, zamonaviy sport
taʼlimini rivojlantirishda raqamli texnologiyalardan foydalanish masalasi bevosita
dolzarbdir. Ayniqsa, milliy sportimizning qadimiy va serqirra turi boʻlgan belbogʻli
kurashni zamonaviy talablar asosida oʻqitish, uni raqamli platformalar yordamida
individuallashtirish sportchilar tayyorgarligini yangi bosqichga olib chiqadi.
Sport taʼlimida innovatsion yondashuvlarni qoʻllash natijasida quyidagi ijobiy
jihatlar kuzatiladi:
a) sportchilarning jismoniy tayyorgarligi muntazam va aniq monitoring qilinadi;
b) har bir sportchi uchun individual mashgʻulot dasturlari shakllantiriladi;
c) mashgʻulot natijalari elektron shaklda saqlanib, murabbiy va sportchi uchun
ochiq maʼlumot sifatida xizmat qiladi;
d) murabbiylarning ilmiy-metodik tayyorgarligi oshadi, ular zamonaviy
texnologiyalardan samarali foydalanadi;
e) sportchilarni xalqaro musobaqalarga tayyorlash jarayoni yangi sifat darajasiga
koʻtariladi.
Bundan tashqari, belbogʻli kurashni raqamli asosda rivojlantirish milliy
sportimizning xalqaro nufuzini oshirishga ham xizmat qiladi. Chunki bugungi kunda
raqamli texnologiyalar jahon sportining ajralmas qismiga aylangan. Agar biz milliy
sport turlarimizni ham shu darajada innovatsion asosda rivojlantirsak, ularning global
maydondagi mavqei ham mustahkamlanadi.
Takliflar:
1. Belbogʻli kurash uchun maxsus raqamli platforma yaratish. Bu platforma
mashgʻulotlarni rejalashtirish, natijalarni qayd etish, monitoring qilish va tahlil qilish
imkoniyatini berishi lozim.
2. Sportchilar elektron pasportini joriy etish. Har bir sportchi uchun uning
yoshi, jismoniy koʻrsatkichlari, mashgʻulot natijalari va musobaqa tajribasi muntazam
ravishda elektron shaklda qayd etilishi zarur.
3. Murabbiylar malakasini oshirish boʻyicha doimiy kurslar tashkil etish.
Axborot texnologiyalaridan foydalanishni oʻrgatish, raqamli vositalarni amaliy
mashgʻulotlarda qoʻllash boʻyicha treninglar yoʻlga qoʻyilishi kerak.
4. Ilmiy-metodik qoʻllanmalar va elektron resurslar yaratish. Belbogʻli
kurash mashgʻulotlarini raqamli texnologiyalar asosida tashkil etishga oid oʻquv
qoʻllanmalar, video darsliklar va metodik tavsiyalar ishlab chiqish.
5. Sport zallarini zamonaviy jihozlar bilan taʼminlash. “Reaksiometr”,
“smartsensor”, yurak urish tezligini oʻlchovchi smart-qurilmalar kabi vositalarni joriy
etish.
6. Xalqaro tajribadan foydalanish. Rivojlangan mamlakatlar sport taʼlimida
qoʻllanilayotgan raqamli yondashuvlarni oʻrganish va ularni milliy sharoitga
moslashtirish.
7. Hamkorlikni kengaytirish. Oliy taʼlim muassasalari, sport federatsiyalari,
ilmiy-tadqiqot institutlari va IT mutaxassislari oʻrtasida hamkorlikni kuchaytirish.
Mazkur takliflarni amaliyotga joriy etish nafaqat sportchilarning tayyorgarligini
oshirish, balki belbogʻli kurash mashgʻulotlarini yangi bosqichga koʻtarish, taʼlim
jarayonini modernizatsiya qilish va milliy sportimizni jahon maydoniga olib chiqishga
xizmat qiladi. Shu bois ushbu tadqiqot nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb
ahamiyat kasb etadi.
ADABIYOTLAR
1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti. “Oʻzbekiston Respublikasida jismoniy
tarbiya va sportni rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaror. – Toshkent, 2020.
2. Akbarov A., Musaev B.B. Sport metrologiyasi. – Toshkent: “Iqtisod-moliya”,
2013. – 210 b.
3. Alimov R.A. Oʻzbek kurash turlari tarixi va rivojlanish bosqichlari. –
Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2018. – 185 b.
4. Gʻofurov F.X., Matkarimov N. Sport mashgʻulotlari nazariyasi va metodikasi.
– Toshkent: “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi”, 2015. – 320 b.
5. Karimov Sh.R. Axborot texnologiyalari va sport taʼlimi. – Toshkent:
“Innovatsiya ziyo”, 2020. – 256 b.
6. Qodirov D.J. Belbogʻli kurash asoslari. – Toshkent: “Oʻzbekiston”, 2017. –
140 b.
7. Saidov A.S. Pedagogika nazariyasi va tarbiya metodikasi. – Toshkent:
“Sharq”, 2014. – 280 b.
8. Turakulov M.M. Sport mashgʻulotlarida raqamli texnologiyalardan
foydalanish. – Toshkent: “Ilm ziyo”, 2021. – 198 b.
9. Zhukov A.P. Sportivnaya pedagogika i sovremennye informatsionnye
texnologii. – Moskva: “Akademiya”, 2016. – 224 s.
10. World Belt Wrestling Federation. Rules and Methodology of Belt Wrestling
Training. – Kazan: WBWF Publishing, 2019. – 95 p.
11. UNESCO. Digital Platforms in Modern Education: Global Report. – Paris:
UNESCO Publishing, 2022. – 112 p.
12. Toʻxtasinov Bobir Muxammadali oʻgʻli. Methods of Improving Technical
Training of Belt Wrestlers. Texas Journal of Multidisciplinary Studies, Vol. 7, 2022. –
maqola belbogʻli kurashchilarda texnika mashgʻulotlarini yaxshilash metodikasini
koʻrib chiqadi. Zien Journals+1
13. Artikov Z. S. In Competitions Conducted by Belt Wrestling: Use of Fast
Technical Methods Efficiency. American Journal of Social and Humanitarian Research,
Vol. 3, No. 11, 2022. – tez texnik usullar qoʻllash samaradorligi tahlil etilgan.
globalresearchnetwork.us
Zulunkhojaev Marufjon Mamurjon ugli. Sports Training Methods of Highly
Qualified Belt Wrestlers. International Journal on Integrated Education (IJIE), Vol. 5,
No. 3, 2022. – yuqori malakali belbogʻli kurashchilar tayyorlash metodlari, uzun
muddatli trening modellari.