ARISTOTELNING ETOS, PATOS, LOGOS TAMOYILLARINI
ZAMONAVIY REKLAMALARDAGI AHAMIYATI
Alisher Safarov,
Oriental universiteti dotsenti v.b., PhD
https://zenodo.org/records/17341101
Annotatsiya. Ushbu maqolada Aristotel tomonidan miloddan avvalgi IV asrda
ilgari surilgan "Etos", "Patos" va "Logos" retorik tamoyillarning zamonaviy
reklamadagi ahamiyati va qoʻllanilishini tahlil qilinadi. Tadqiqotda bu uch tamoyilning
bugungi kun reklama strategiyalarida qanday qilib qoʻllanilishi koʻrsatilgan.
Maqolada etos (ishonchlilik va ishonch) - brend obroʻsi, ekspertlar ishtiroki va
ishonchli liklar orqali; patos (hissiy murojaat) - baxt, qoʻrquv, umid kabi hislarni
qoʻzgʻash orqali; logos (mantiqiy murojaat) - statistik maʼlumotlar, texnik xususiyatlar
va ilmiy dalillar orqali amalga oshirilishining aniq misollar bilan tahlili berilgan.
Kalit soʻzlar: etos, patos, logos, reklama, Aristotel, ishontirish
Abstract. This article analyzes the importance and application of the rhetorical
principles of "Ethos", "Pathos" and "Logos" put forward by Aristotle in the 4th century
BC in modern advertising. The study shows how these three principles are used in
todayʼs advertising strategies.
The article provides an analysis of the implementation of ethos (trustworthiness
and credibility) - through brand reputation, expert participation and credibility; pathos
(emotional appeal) - through arousing feelings such as happiness, fear, hope; logos
(logical appeal) - through statistical data, technical specifications and scientific
evidence, with specific examples.
Keywords: ethos, pathos, logos, advertising, Aristotle, persuasion
Aristotel miloddan avvalgi IV asrda yozgan "Retorika" asari insoniyat uchun eng
dastlabki va eng ishontiruvchi kommunikatsiya nazariyalaridan birini taqdim etdi.
Ushbu asarda ilgari surilgan “Etos”, “Patos” va “Logos” tamoyillari nafaqat antik davr
nutq sanʼati uchun, balki zamonaviy marketing va reklama sohasining ham asosini
tashkil etadi. Ushbu maqolada Aristotelning bu uchta ishonchli murojaat usuli
zamonaviy reklamalar kontekstida koʻrib chiqiladi.
Etos (ethos) soʻzma-soʻz tarjima qilinganda "odob" yoki "xarakter" degan
maʼnoni anglatadi va bu hodisaga ishonch va ishonchlilikni taʼminlashga ishora qiladi.
Aristotelning taʼkidlashicha, auditoriyani ishontirishning eng samarali usuli – bu
maʼruzachi oʻzining ishonchliligini namoyish etishidir1.
Zamonaviy reklamalarda etos koʻpincha brendning obroʻsi, tajribasi yoki
ekspertligi orqali namoyon boʻladi. Masalan, tibbiyot mahsulotlarini reklama qilishda
koʻpincha oq xalat kiygan shaxs yoki haqiqiy shifokor ishtirok etadi. Bu auditoriyaga
1 Aristotel (1978). Ritorika. (N. Platonova tarjima qilgan). Antichnniye ritoriki. Moskva: Nauka
352
shifokorning ekspertligi va ishonchliligiga asoslangan ishonch hissini uygʻotadi1.
"Volkswagen" kabi ishonchli avtomobil brendlari oʻzlarining uzoq yillik tajribasini va
ishlab chiqarishdagi yuqori standartlarini taʼkidlab, isteʼmolchilarga ishonch beradilar.
Etosga asoslangan reklamalar brendga nisbatan ishonch va ishonchlilikni taʼminlashga
qaratilgan.
Patos (pathos) – bu hissiy murojaat. Aristotelning fikricha, nutqning
samaradorligi tinglovchilarning his-tuygʻulariga qanchalik taʼsir qilishiga bogʻliq. Bu
odamlarning qoʻrquv, umid, baxt, hasrat yoki gʻazab kabi his-tuygʻularini qoʻzgʻatish
orqali amalga oshiriladi2.
Zamonaviy reklamalar patosdan koʻpincha keng qoʻllaniladi. Masalan, "Coca-
Cola" bayramlar paytida oilaviy baxt va birdamlikni ulugʻlovchi reklamalarni oladi.
"Nike" esa, aksincha, ichki kuch, gʻalaba qozonish istagi va shaxsiy yutuq hislarini
jonlantirishga harakat qiladi. Jinoyatchilikka qarshi xayriya tashkilotlarining
reklamalari koʻpincha ogʻir hayot sharoitida qolgan bolalarning tasvirlaridan
foydalanib, tomoshabinlarda rahm-shafqat va gʻazab hissini uygʻotadi3. Patosga
asoslangan reklamalar odamlar hissiy jihatdan bogʻlangan narsalarga urgʻu beradi, bu
esa ularni mahsulot yoki xizmat bilan hissiy aloqa oʻrnatishga undaydi.
Logos (logos) – bu mantiqiy murojaat yoki fikrni dalillar va mantiqiy argumentlar
asosida qurish. Aristotel buni "nutq" yoki "soʻz" deb tarjima qilgan boʻlsa-da, bu
tamoyil mantiq, dalillar va maʼlumotlar orqali ishonch hosil qilishni anglatadi4.
Zamonaviy reklamalarda logos koʻpincha statistik maʼlumotlar, ilmiy tadqiqotlar,
raqamlar va solishtirmalar shaklida namoyon boʻladi5. Masalan, "Colgate" brendi
oʻzining tish pastalari reklamalarida stomatologlar tomonidan tavsiya etilganligiga
urgʻu beradi. "Dyson" chang yutgichlari reklamalarida ularining texnik jihatdan
innovatsion xususiyatlari va boshqa brendlar bilan solishtirganda samaradorligi
taʼkidlanadi. Oziq-ovqat mahsulotlaridagi "50% kam kaloriya" yoki "30% koʻproq
vitamin" kabi yozuvlar ham mantiqiy murojaatga misoldir. Logosga asoslangan
reklamalar isteʼmolchilarga maqsadli, oʻylangan qaror qabul qilish uchun zarur
boʻlgan aqliy asosni taqdim etadi.
Eng samarali zamonaviy reklamalar koʻpincha etos, patos va logosni muvozanatli
kombinatsiyasidan foydalanadi6. Masalan, "Apple" kompaniyasining mahsulotlarini
taqdim etishida:
Etos: Brendning innovatsion lider sifatidagi obroʻsi va ishonchliligi.
Patos: Yangi texnologiyalarga ega boʻlish hissiy zavqi va ijodkorlik tuygʻusi.
Logos: Mahsulotning texnik xususiyatlari, ishlash koʻrsatkichlari va narxi.
1 Hackley, C. (2010). Advertising and Promotion: An Integrated Marketing Communications
Approach (2nd ed.). SAGE Publications.
3 McQuarrie, E. F., & Mick, D. G. (1996). "Figures of Rhetoric in Advertising Language." Journal of
Consumer Research, 22(4), 424-438.
4 Aristotel (1978). Ritorika. (N. Platonova tarjima qilgan). Antichnniye ritoriki. Moskva: Nauka
5 Scott, L. M. (1994). "Images in Advertising: The Need for a Theory of Visual Rhetoric." Journal of
Consumer Research, 21(2), 252-273.
6 Cialdini, R. B. (2007). Influence: The Psychology of Persuasion. Harper Business.
353
Xuddi shunday, avtomobil reklamalari koʻpincha ishonchli brend nomi (etos),
yoʻl xavfsizligi va oilaviy baxt haqidagi hissiy tasvirlar (patos) va yoqilgʻi tejamkorligi
va texnik jihozlarning mantiqiy afzalliklari (logos) ni birlashtiradi.
Aristotelning 2400 yillik retorika tamoyillari bugungi kunning raqamli va
anʼanaviy reklama dunyosida ham oʻzining dolzarbligini saqlab qolmoqda. Etos, Patos
va Logosning muvozanatli qoʻllanilishi – bu isteʼmolchilarning ongi va qalbiga bir
vaqtning oʻzida murojaat qilish, shu bilan birga ularga ishonchli va mantiqiy asos
berish imkonini beradi1. Brendlar uchun bu qadimiy, ammo abadiy tamoyillarni
tushunish va qoʻllash – oʻz auditoriyasiga chuqurroq taʼsir oʻtkazish va uzoq muddatli
ishonch oʻrnatish kalitidir2. Aristotelning bu uchta elementdan iborat retorika
formulasi nafaqat qadimgi Yunoniston majlislarida, balki bugungi kunning global
marketing maydonida ham muvaffaqiyatli foydalanishda davom etmoqda.
ADABIYOTLAR
1. Aristotel (1978). Ritorika. (N. Platonova tarjima qilgan). Antichnniye ritoriki.
Moskva: Nauka
2. Corbett, E. P. J., & Connors, R. J. (1999). Classical Rhetoric for the Modern
Student (4th ed.). Oxford University Press.
3. Cialdini, R. B. (2007). Influence: The Psychology of Persuasion. Harper
Business.
4. Hackley, C. (2010). Advertising and Promotion: An Integrated Marketing
Communications Approach (2nd ed.). SAGE Publications.
5. Lunsford, A. A., & Ede, L. (2016). Essays on Classical Rhetoric and Modern
Discourse. Southern Illinois University Press.
6. McQuarrie, E. F., & Mick, D. G. (1996). "Figures of Rhetoric in Advertising
Language." Journal of Consumer Research, 22(4), 424-438.
7. Petty, R. E., & Cacioppo, J. T. (1986). Communication and Persuasion:
Central and Peripheral Routes to Attitude Change. Springer-Verlag.
8. Scott, L. M. (1994). "Images in Advertising: The Need for a Theory of Visual
Rhetoric." Journal of Consumer Research, 21(2), 252-273.
1 Lunsford, A. A., & Ede, L. (2016). Essays on Classical Rhetoric and Modern Discourse. Southern
Illinois University Press.
2 Petty, R. E., & Cacioppo, J. T. (1986). Communication and Persuasion: Central and Peripheral
Routes to Attitude Change. Springer-Verlag.
354