ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Globalizatsiya sharoitida iqtisodiy rivojlanishdagi moliyaviy risklar hamda tijorat banklari faoliyatining ekologik barqarorlikka ta’siri

Baymuratova Gulirayxon Tursunbayevna

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

GLOBALIZATSIYA SHAROITIDA IQTISODIY RIVOJLANISHDAGI
MOLIYAVIY RISKLAR HAMDA TIJORAT BANKLARI FAOLIYATINING

EKOLOGIK BARQARORLIKKA TAʼSIRI

Gulirayxon Baymuratova,
Oriental universiteti “Biznes va boshqaruv” kafedrasi dotsenti, PhD

TIU mustaqil izlanuvchisi
https://zenodo.org/records/17341103

Annotatsiya. Ushbu maqolada mamlakat iqtisodiyoti rivojlanishida tijorat
banklari sektorining atrof-muhitga taʼsiri ilmiy-statistik asosda tahlil qilingan. Unda
banklarning kredit siyosati, investitsion faoliyati va ekologik risklarni boshqarish
mexanizmlari orqali ekologik barqarorlikka koʻrsatayotgan taʼsiri yoritilgan. Jahon va
milliy bank amaliyotidan olingan statistik maʼlumotlar asosida “yashil moliya” hamda
barqaror rivojlanish tamoyillarining ahamiyati ochib berilgan. Tadqiqot natijalari
tijorat banklarining iqtisodiy oʻsishni moliyalashtirish bilan birga ekologik xavfsizlikni
taʼminlashdagi muhim rolini koʻrsatadi.

Kalit soʻzlar: Globalizatsiya, investitsion faoliyat, ekologik risklarni boshqarish,
ekologik risklar, moliyaviy risklar.

Abstract. This article provides a scientific and statistical analysis of the impact
of the commercial banking sector on the environment in the context of the countryʼs
economic development. It highlights how banks influence environmental sustainability
through their credit policies, investment activities, and mechanisms for managing
environmental risks. Based on statistical data from global and national banking
practices, the importance of “green finance” and sustainable development principles is
revealed. The research findings show that commercial banks play a crucial role not
only in financing economic growth but also in ensuring environmental safety.

Keywords: Globalization, investment activity, environmental risk management,
environmental risks, financial risks.

Mamlakat iqtisodiyotida tijorat banklari nafaqat moliyaviy oqimlarni tartibga
soluvchi, balki ekologik barqarorlikka ham taʼsir koʻrsatuvchi muhim institutlardan
biri hisoblanadi. Soʻnggi yillarda bank sektorida “yashil moliya” va “barqaror
rivojlanish” tamoyillarining amaliyotga joriy etilishi ekologik siyosatning iqtisodiy
poydevorini mustahkamlab bormoqda. Iqlim oʻzgarishi “inqiroz multiplikatori”
sifatida qurgʻoqchilik, suv toshqinlari va yongʻin kabi ekstremal ob-havo hodisalari
bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, insoniyat jamiyatiga jiddiy salbiy taʼsir koʻrsatadi
hamda global iqtisodiyotning zaifligini kuchaytiradi. Jahon banki maʼlumotlariga
koʻra, 2023-yilda “yashil obligatsiyalar” bozori hajmi 500 mlrd AQSh dollaridan
oshib, tijorat banklari ushbu jarayonda asosiy emitentlar va vositachilar sifatida faol
ishtirok etdi. Oʻzbekiston bank tizimida esa 2022–2024-yillar mobaynida qayta
tiklanuvchi energiya loyihalariga ajratilgan kredit hajmi 1,5 barobarga oshdi (Markaziy
bank statistikasi). Yevropa Ittifoqida 2025-yilga qadar barcha yirik tijorat banklari
kredit portfellarining kamida 30 foizini “yashil loyihalar”ga yoʻnaltirish majburiyati

joriy etilgan. Yuqoridagi muammolarni hal qilish uchun barcha manfaatdor tomonlar
yashil, past uglerodli va barqaror rivojlanish yoʻlidan borish uchun harakat qilishlari
kerak. Ushbu oʻtish jarayonida bank sektori ajralmas boʻlib, iqlim va tabiat kun
tartibini ilgari surish uchun moliyaviy resurslarni safarbar qilish vazifasi yuklatilgan.
Biroq, ikkita muhim muammo saqlanib qolmoqda.

Muvofiqlashtirish talab etiladi. Barqarorlik va atrof-muhit, ijtimoiy va boshqaruv
maqsadlariga nisbatan siyosiy munosabatlar hali ham umumiy asosga erishilmagan, bu
esa asosiy tafovutlarga olib keladi.

Barqaror oʻtish uchun mablagʻ yetarli emas. Xalqaro moliya instituti
maʼlumotlariga koʻra, global hamjamiyat emissiyani nolga tenglashtirish uchun har yili
8 trillion dollar sarmoya kiritishi kerak, ammo oʻtgan yilgi koʻrsatkich atigi 2 trillion
dollarni tashkil etdi. Davlat sektori tafovutni bartaraf etish va xususiy sektor
investitsiyalari uchun etakchilik qilishi kerak, moliya sanoati esa koʻproq resurslarni
jalb qilishi kerak.1

Iqlim oʻzgarishining taʼsiri kuchayib borar ekan, qazib olinadigan yoqilgʻi
loyihalarini moliyalashtirish bilan bogʻliq risklar ortib bormoqda. Tijorat banklari
jiddiy risklarga duch kelishi mumkin.

Moliyaviy riskni taʼriflashda, “mohiyat” va “muhim xususiyat” kategoriyalari
oʻzaro muqobil tushunchalar sifatida talqin etilmoqda, biroq ular oʻzaro aynan bir
mazmun-mohiyat kasb etmaydi, bunday yondashuv ular bilishning oʻziga xos turli
darajalarda joylashganligi bilan izohlanadi. Hodisaning muhim xususiyatlarini ajratib
koʻrsatish koʻpincha bilish jarayoniga tayyorgarlik koʻrishning zaruriy dastlabki
komponenti boʻlib, bu formal mantiq qonuniyatlaridan foydalanishda oʻziga xos
daxldordik doirasini belgilash imkon beradi2.Shu bois, “mohiyat” va “muhim
xususiyat” kategoriyalarining etimologik jihatdan lingvistik oʻxshashligi asosida
qatʼiy xulosalar chiqarish mumkin emas. Hozirgi vaqtda risk iqtisodiy faoliyatning
ajralmas tarkibiy qismi sifatida maqsadli oʻrganilmoqda. Shu nuqtai nazardan, riskning
quyidagi taʼriflari mavjudligini keltirib oʻtish mumkin:

- Risk - bu potensial jihatdan ehtimollikka koʻra, yoʻqotish, xususan,
loyiha(lar)ni amalga oshirish jarayonida voqea(hodisa) yuzaga kelishi oqibatida
ehtimollikka koʻra, miqdoriy oʻlchash mumkin boʻlgan noaniqlik sifatida
tavsiflanadi3.

- Risk - yoʻqotish va zararlar yuzaga kelishi oqibatida rejalashtirilgan daromad
va foyda olinmasligi ehtimoli4.

- Risk - bu istiqbolda kutilayotgan moliyaviy natijaning noaniqligi5.
Risk-menejment bunday holatda moliyaviy risklarni har tomonlama baholash va

1 https://www.weforum.org/stories/2024/06/how-the-commercial-banking-sector-can-fuel-a-naturepositive-future/ (Jahon iqtisodiy forumi davlat-xususiy hamkorlik xalqaro tashkiloti)
2 Kondaurov V.I. Protsess formirovaniya nauchnogo ponyatiya (logiko-gnoseologicheskiy aspekt
opredeleniya i deleniya ponyatiy). M.: GUU, 2008. S. 4-6.
3 Granaturov V.M. Ekonomicheskiy risk: sushnost, metodi izmereniya, puti snijeniya..M., 1999.4, s.
6.
4 Mierin L.A. Osnovы riskologii. S.Pb., 1998. S. 5-6.
5 Risk Metrics, J.P.Morgan/ Reuters. Risk Metrics- Technical Document. URL:
http://www.jpmorgan.com/Risk Management/ RiskMetrics/ Risk Metrics.htm

ular bilan uzviy bogʻliqlik boʻlgan hodisalar yuz berishi ehtimoliga koʻra, kelib

chiqishi mumkin boʻlgan oqibatlar bartaraf etilishini taʼminlaydigan muyyan

qarorlarni ishlab chiqish, qabul qilish hamda amalga oshirish metodlari va tamoyillari

tizimini oʻzida aks ettiradi. Aynan shu samara teskari aloqani keltirib chiqaradi, bunda

risk isteʼmoli, umuman, bir vaqtni oʻzida uni yangi darajada ishlab chiqarishning

boshlanishi sanaladi, yaʼni bu oʻrinda yoʻqotishlarni minimallashtirish risklarni

minimallashtirishni anglatadi.

Ilmiy tadqiqotlar tahlili, xususan, moliyaviy risklarni baholashda koʻplab nazariy-

metodologik muammolar mavjudligini koʻrsatdi. Hozirga kunga qadar moliyaviy

riskni umumiy va turgʻun tushunish, unga oid nazariy qoidalar aynan “risk”

kategoriyasining moliyaviy-iqtisodiy mazmun-mohiyatini oʻzida fundamental yaxlit,

keng qamrovli aks ettirgan umumiy talqin yaratilmaganligi aniqlandi. Qator amaliy

tadqiqotlarda mavzuning maʼlum bir jihatlari tadqiqi amalga oshirilgan boʻlsada,

amaliy jihatdan “moliyaviy risk” kategoriyasini baholashning yaxlit tizimli mohiyati

ochib berilmagan.

Korxonalar va jismoniy shaxslarni moliyalashtirishning asosiy taʼminlovchilari

sifatida tijorat banklari iqtisodiyot ustidan sezilarli taʼsirga ega va koʻp jihatdan yanada

barqaror kelajakka oʻtishga yordam berishi mumkin:

 Qayta tiklanadigan energetika loyihalarini moliyalashtirish : shamol va

quyosh energiyasi kabi qayta tiklanadigan energiya loyihalarini moliyalashtirishni

taʼminlash.

 Yashil kreditlar : energiya tejaydigan binolar va elektr transport vositalari

kabi barqaror texnologiyalarga sarmoya kiritayotgan korxonalar va jismoniy

shaxslarga kreditlar beradi. Ushbu kreditlar barqaror rivojlanishni ragʻbatlantirish va

qazib olinadigan yoqilgʻiga boʻlgan talabni kamaytirishga yordam beradi.

 Innovatsiyalar : qazib olinadigan yoqilgʻidan uzoqlashishni qoʻllab-

quvvatlaydigan yangi moliyaviy mahsulotlar va xizmatlarni ishlab chiqish. Masalan,

banklar barqaror loyihalarni moliyalashtirish uchun maxsus ishlab chiqilgan yashil

obligatsiyalar va boshqa moliyaviy vositalarni ishlab chiqishi mumkin.

 Risklarni boshqarish : iqlim bilan bogʻliq risklarni risklarni boshqarish

tizimlariga integratsiyalash va banklarni ham xuddi shunday qilishga undash. Bu

banklarning kreditlash va investitsiya faoliyatida iqlim risklarini munosib baholashi va

boshqarishiga yordam berishi mumkin.

 Tadqiqot va maʼlumotlarni oʻrganish : iqlim oʻzgarishining moliyaviy

tizim va iqtisodiyotga taʼsiri boʻyicha tadqiqotlar olib borish.

 Mavjud imkoniyatlarni oshirish : banklar va boshqa moliya institutlariga

barqaror moliyaga oʻtish uchun zarur boʻlgan koʻnikma va bilimlarni rivojlantirishga

yordam berish uchun texnik yordam va salohiyatni oshirishda yordam koʻrsatish.

Xulosa qilib aytganda, mamlakat iqtisodiyoti rivojlanishida tijorat banklari

sektorining tabiatga taʼsiri markaziy va tijorat banklaridan hamkorlik hamda

innovatsiyalarni talab qiladi. Ilgʻor tajriba almashish va meʼyoriy-huquqiy bazani

takomillashtirish orqali markaziy banklar tijorat banklarini barqaror moliyalashtirishga

oʻtishda qoʻllab-quvvatlashi hamda moliya institutlarini ragʻbatlantirishi mumkin.

Bunday hamkorlik kutilayotgan moliyaviy risklarni samarali boshqarish, salohiyatni
oshirish va mintaqada barqaror rivojlanishga hissa qoʻshishga imkon beradi.

ADABIYOTLAR
1. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki. Oʻzbekiston bank tizimi
statistik koʻrsatkichlari. Toshkent: Markaziy bank rasmiy nashri (2024).
2. World Bank. Green Finance and Sustainable Development: Global
Report. Washington, D.C.: The World Bank Group (2023).
3. Zaytsev, A. va Karimov, B. Tijorat banklari faoliyatida ekologik risklarni
boshqarish. Toshkent: Iqtisodiyot va moliya nashriyoti (2022).
4. OECD. Financing Green Growth in Emerging Economies. Paris: OECD
Publishing (2021).
5. UNDP. Sustainable Finance and Banking Sector Transformation. New
York: United Nations Development Programme (2023).