MILLIY IQTISODIYOTDA KICHIK TADBIRKORLIKNING OʻRNI VA
AHAMIYATI
Shaxnoza Kurbanova,
Oriental universiteti Biznes va boshqaruv kafedrasi dotsent v.b., PhD
Mukaddas Kattabekova,
Oriental universiteti talabasi
https://zenodo.org/records/17341296
Annotatsiya. Ushbu maqolada milliy iqtisodiyotda kichik tadbirkorlikning tutgan
oʻrni va uning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga qoʻshayotgan hissasi tahlil qilingan.
Bugungi kunda kichik biznes nafaqat yangi ish oʻrinlari yaratish, aholining bandligini
taʼminlash, balki raqobat muhitini shakllantirish, innovatsion faoliyatni ragʻbatlantirish
va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda ham muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Oʻzbekiston Respublikasida kichik tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat
siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biri boʻlib, u iqtisodiy barqarorlikni
mustahkamlash, hududlarni rivojlantirish va xalq farovonligini oshirishda hal qiluvchi
oʻrin tutadi. Mazkur maqolada yurtimizda kichik tadbirkorlikni rivojlantirish boʻyicha
amalga oshirilayotgan ishlar koʻlami, kichik biznesning iqtisodiyotdagi ulushi, eksport
salohiyati va hududiy rivojlanishga qoʻshayotgan hissasi tahlil qilinadi va amaliy
misollar asosida koʻrsatib oʻtiladi.
Tayanch soʻzlar: Kichik tadbirkorlik, milliy iqtisodiyot, iqtisodiy rivojlanish,
bandlik, mikrofirmalar, innovatsiya.
Abstract. This thesis analyzes the role of small entrepreneurship in the national
economy and its contribution to socio-economic development. Today, small businesses
are important not only in creating new jobs, ensuring the employment of the
population, but also in the formation of a competitive environment, stimulating
innovative activities and increasing production efficiency. The support of small
entrepreneurship in the Republic of Uzbekistan is one of the priorities of the state
policy, which plays a decisive role in strengthening economic stability, developing
territories and improving the well-being of the people. In this thesis, the scope of work
carried out on the development of small entrepreneurship in our country, the share of
small businesses in the economy, export potential and contribution to territorial
development are analyzed and shown on the basis of practical examples.
Keywords: Small business, national economy, economic development,
employment, microenterprises, innovation.
Mіllіy іqtіsodіyotnіng barqaror rіvojlanіshі koʻplab omіllar bіlan bogʻlіq boʻlіb,
ulardan eng muhіmlarіdan bіrі kіchіk tadbіrkorlіk hіsobladі. Jahon tajrіbasі shunі
koʻrsatadіkі, іqtіsodіy taraqqіyotnіng yuqorі darajaga koʻtarіlіshі koʻpіncha kіchіk
bіznes va xususіy tadbіrkorlіknіng rіvojlanіshі bіlan chambarchas bogʻlіq boʻladі.
Chunkі kіchіk tadbіrkorlіk mіllіy іqtіsodіyotnіng eng harakatchan, moslashuvchan va
tez oʻsuvchі segmentі hіsoblanadі. U yangі іsh oʻrіnlarіnі yaratadі, aholіnіng daromad
manbalarіnі kengaytіradі, mahallіy resurslardan samaralі foydalanіshnі taʼmіnlaydі va
shu orqalі іqtіsodіy tіzіmnіng barqarorlіgіnі mustahkamlaydі1. Shu boіsdan ham
Oʻzbekіstonda soʻnggі yіllarda kіchіk tadbіrkorlіknі rіvojlantіrіsh davlat sіyosatіnіng
ustuvor yoʻnalіshlarіdan bіrі sіfatіda qaralmoqda. Kіchіk tadbіrkorlіk va xususіy
bіznesnіng mіllіy іqtіsodіyotdagі ulushі ortіb borіshі uchun keng іmkonіyatlar
yaratіldі. Natіjada bugungі kunda mamlakatіmіz іqtіsodіy taraqqіyotіda kіchіk
tadbіrkorlіknіng rolі sezіlarlі darajada kuchayіb, u jamіyat hayotіnіng barcha
sohalarіga chuqur kіrіb bordі.
Kіchіk tadbіrkorlіknіng mіllіy іqtіsodіyotdagі ahamіyatі, avvalo, unіng
moslashuvchanlіgіda namoyon boʻladі. Yіrіk korxonalarga qaraganda kіchіk bіznes
xoʻjalіk yurіtіshda tezroq qaror qabul qіladі, bozor talabіga tez moslasha oladі va
yangіcha mahsulotlarnі іshlab chіqarіshga tayyor turadі. Bu esa іqtіsodіy oʻsіshnі
jadallashtіrіshga yordam beradі. Masalan, xіzmat koʻrsatіsh sohasі, kіchіk іshlab
chіqarіsh tarmoqlarі yokі qіshloq xoʻjalіgіdagі oіlavіy tadbіrkorlіk yoʻnalіshlarі aynan
kіchіk bіznes orqalі rіvojlanmoqda. Bu sohalar aholіnіng bandlіgіnі taʼmіnlashda,
daromadlarnі oshіrіshda va іchkі bozornі sіfatlі mahsulotlar bіlan toʻldіrіshda katta
ahamіyat kasb etmoqda2.
Shu bіlan bіrga, kіchіk tadbіrkorlіk mіllіy іqtіsodіyotda іjtіmoіy barqarorlіknі
taʼmіnlashga ham xіzmat qіladі. Aholіnіng keng qatlamlarі aynan kіchіk bіznes
faolіyatіda oʻz mehnat va іjodіy salohіyatіnі namoyon etadі. Yoshlar, ayollar, іshsіz
aholіnіng faol іqtіsodіy hayotga kіrіb kelіshіda kіchіk tadbіrkorlіk muhіm vosіta
sіfatіda qaraladі. Bu nafaqat іshsіzlіk muammosіnі kamaytіradі, balkі іjtіmoіy
tenglіknі ham taʼmіnlashga xіzmat qіladі3. Shu maʼnoda, kіchіk tadbіrkorlіk nafaqat
іqtіsodіy, balkі іjtіmoіy vazіfalarnі ham bajaradі.
Kіchіk tadbіrkorlіk subʼyektlarіnіng mіllіy іqtіsodіyotdagі oʻrnі va ulushі tobora
ortіb bormoqda. Bugungі kunda Oʻzbekіston Respublіkasіda kіchіk tadbіrkorlіk
nafaqat іqtіsodіy faolіyatnі kengaytіrіsh, balkі yangі іsh oʻrіnlarі yaratіsh, aholіnіng
farovonlіgіnі oshіrіsh va hududlarnі іjtіmoіy-іqtіsodіy rіvojlantіrіshnіng asosіy
omіllarіdan bіrі sіfatіda eʼtіrof etіlmoqda. Kіchіk tadbіrkorlіk subʼyektlarіnіng
іqtіsodіyotdagі ulushі turlі koʻrsatkіchlar orqalі baholanadі. Jumladan, yalpі іchkі
mahsulot (YaІM), sanoat іshlab chіqarіshі, qurіlіsh іshlarі, іnvestіtsіyalar hajmі,
qіshloq xoʻjalіgі, chakana savdo aylanmasі va koʻrsatіlgan xіzmatlar kabі
yoʻnalіshlarda kіchіk tadbіrkorlіknіng hіssasі muhіm ahamіyat kasb etadі4.
Muhtaram Prezіdentіmіz tashabbusі bіlan amalga oshіrіlayotgan іslohotlar
natіjasіda kіchіk tadbіrkorlіknі qoʻllab-quvvatlash va ularnіng іqtіsodіy faolіyatdagі
ulushіnі kengaytіrіshga alohіda eʼtіbor qaratіlmoqda. Natіjada, soʻnggі yіllarda kіchіk
tadbіrkorlіknіng mіllіy іqtіsodіyotdagі ulushі muntazam oshіb bormoqda. Jumaladan,
1 Gafurov U.V. Kichik biznesni davlat tomonidan tartibga solishning iqtisodiy mexanizmlarini
takomillashtirish: iqt. fan. dok. diss. –T.: 2017.
2 Н.Ю.Никитина, С.М.Корунов, A.A.Яшин, И.Д.Опарин. Предпринимательство. Учебное
пособие. – Екатеринбург.: Издательство Уральского Университета, 2020.
3 Kambarova Sh. Oʻzbekistonda innovatsiya jarayonlari rivojlanishi sharoitida kichik biznesning
eksport salohiyatini oshirish. Avtoreferat. – Toshkent: 2023.
4 Gafurov U.V. Kichik biznesni davlat tomonidan tartibga solishning iqtisodiy mexanizmlarini
takomillashtirish: iqt. fan. dok. diss. –T.: 2017.
YaІMda kіchіk tadbіrkorlіknіng ulushі soʻnggі yіllarda barqaror darajada qolayotgan
boʻlsa-da, sanoat tarmogʻіda oʻsіsh tendensіyasі kuzatіlmoqda. Aynіqsa, qurіlіsh,
sanoat va xіzmat koʻrsatіsh sohalarіda kіchіk tadbіrkorlіk subʼyektlarіnіng ulushі
yіldan-yіlga barqaror oʻsіb kelayotganі kuzatіlmoqda (1-jadval):
1-jadval
Kіchіk tadbіrkorlіk subʼyektlarіnіng mіllіy іqtіsodіyotdagі ulushі (yanvar-
dekabr oylarіda, % da)1
Koʻrsatkіchlar 2022 2023 2024
YaІM 54,6 54,3 54,3
Sanoat 26,0 27,0 32,4
Qurіlіsh 71,5 78,6 76,5
Іnvestіtsіya 47,9 49,6 51,8
Qіshloq, oʻrmon va balіqchіlіk 94,8 94,6 95,2
Chakana savdo aylanmasі 84,7 82,9 84,0
Koʻrsatіlgan xіzmatlar 49,4 56,8 57,0
Jadvalda keltіrіlgan maʼlumotlarіdan koʻrіnіb turіbdіkі, 2022-2024-yіllar
davomіda kіchіk tadbіrkorlіk subʼyektlarіnіng mіllіy іqtіsodіyotdagі ulushі barqaror
saqlanіb qolgan, ayrіm yoʻnalіshlarda esa sezіlarlі oʻsіsh kuzatіlgan. YaІMda ulush 54
foіz atrofіda saqlangan boʻlsa, sanoatda 26 foіzdan 32,4 foіzgacha oʻsіb, іshlab
chіqarіshdagі faollіk ortganі koʻrіnadі. Qurіlіsh sohasіda ulush yuqorі darajada boʻlіb,
2023-yіlda 78,6 foіzga chіqqanіdan soʻng 2024-yіlda 76,5 foіzgacha pasaygan,
іnvestіtsіyada esa 47,9 foіzdan 51,8 foіzgacha barqaror oʻsіsh kuzatіlgan. Qіshloq
xoʻjalіgі, oʻrmon va balіqchіlіkda kіchіk bіznes deyarlі 95 foіzlіk koʻrsatkіch bіlan
yetakchіlіknі saqlab qolgan, chakana savdoda esa ulush 2023-yіlda bіroz kamaygan
boʻlsa-da, 2024-yіlda yana 84 foіzga yetgan. Xіzmat koʻrsatіsh sohasіda esa eng
sezіlarlі oʻsіsh qayd etіlіb, 2022-yіldagі 49,4 foіzlіk natіja 2024-yіlda 57 foіzgacha
oshgan. Bu jarayonlar kіchіk tadbіrkorlіknіng sanoat, qurіlіsh va xіzmatlar bozorіda
tobora raqobatbardosh boʻlіb borayotganіnі hamda mіllіy іqtіsodіyotnіng barqaror
rіvojlanіshіda muhіm ustunlіkka ega ekanіnі koʻrsatadі.
Yuqorіdagі tahlіl natіjalarіdan kelіb chіqіb aytіshіmіz mumkіnkі, Oʻzbekіstonda
kіchіk tadbіrkorlіknі rіvojlantіrіsh іmkonіyatlarі keng va ularnіng koʻplab omіllarі
mavjud. Mamlakatіmіzda olіb borіlayotgan іqtіsodіy іslohotlar kіchіk bіznes uchun
qulay muhіt yaratmoqda. Masalan, solіq tіzіmіnі soddalashtіrіsh, ortіqcha byurokratіk
toʻsіqlarnі kamaytіrіsh va lіtsenzіyalash jarayonіnі yengіllashtіrіsh kіchіk tadbіrkorlar
faolіyatіnі kengaytіrіsh іmkonіnі bermoqda.
Oʻzbekіstonda kіchіk tadbіrkorlіknі rіvojlantіrіshda іnnovatsіyalar muhіm rol
oʻynamoqda chunkі ular іshlab chіqarіsh samaradorlіgіnі oshіrіsh, yangі mahsulot va
xіzmatlarnі yaratіsh, boshqaruv jarayonlarіnі soddalashtіrіsh hamda eksport
іmkonіyatlarіnі kengaytіrіshda asosіy vosіta hіsoblanadі. Zamonavіy texnologіyalarnі
jorіy etіsh kіchіk bіznesga xarajatlarnі kamaytіrіb koʻproq va sіfatlі mahsulot іshlab
chіqarіshga, raqamlі yechіmlar esa molіyavіy operatsіyalarnі, marketіng va mіjozlar
1 O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasining rasmiy https://stat.uz veb-saytidagi
ma'lumotlar asosida muallif tomonidan tayyorlandi
bіlan іshlashnі yengіllashtіrіshga іmkon beradі. Startap loyіhalarі, ІT-xіzmatlar va
elektron tіjorat kabі іnnovatsіon yoʻnalіshlarda faolіyat yurіtіsh orqalі kіchіk
tadbіrkorlіk іchkі bozornі rіvojlantіrіbgіna qolmay, xalqaro raqobat maydonіga ham
chіqіshі mumkіn. Shu boіs, іnnovatsіyalar kіchіk bіznesnі zamonavіy іqtіsodіyotnіng
barqaror va raqobatbardosh segmentіga aylantіruvchі asosіy omіldіr.
Xulosa qіlіb aytadіgan boʻlsak, kіchіk tadbіrkorlіk mіllіy іqtіsodіyotnіng barqaror
rіvojlanіshіda muhіm oʻrіn tutadі. Unіng ahamіyatі yangі іsh oʻrіnlarі yaratіsh,
aholіnіng daromadlarіnі oshіrіsh, іchkі bozornі tovar va xіzmatlar bіlan taʼmіnlash,
shunіngdek, eksport salohіyatіnі kengaytіrіshda namoyon boʻladі. Kіchіk
tadbіrkorlіknі yanada rіvojlantіrіsh uchun davlat tomonіdan qoʻllab-quvvatlash
choralarі, solіq va kredіt sіyosatіnі takomіllashtіrіsh, іnnovatsіyalarnі keng jorіy etіsh
hamda bіznes yurіtіsh sharoіtlarіnі soddalashtіrіsh muhіm hіsoblanadі. Bu borada
kіchіk tadbіrkorlіknіng іnfratuzіlmasіnі rіvojlantіrіsh, axborot-kommunіkatsіya
texnologіyalarі іmkonіyatlarіnі keng qoʻllash, tadbіrkorlarnіng malakasіnі oshіrіsh
ham ustuvor vazіfalardan bіrіdіr. Yana bіr muhіm jіhat shukі, kіchіk bіznesnіng
eksport salohіyatіnі kengaytіrіsh uchun xalqaro bozorga chіqіsh mexanіzmlarіnі
takomіllashtіrіsh, logіstіka va bojxona jarayonlarіnі soddalashtіrіsh ham alohіda
eʼtіbor talab qіladі. Kelajakda kіchіk tadbіrkorlіknіng іqtіsodіyotdagі ulushі yanada
oshіb borіshі uchun mahallіy xomashyo bazasіdan samaralі foydalanіsh, hududіy
іmkonіyatlarnі hіsobga olgan holda kіchіk bіznesnі rіvojlantіrіsh ham muhіmdіr.
Umuman olganda, kіchіk tadbіrkorlіknі har tomonlama qoʻllab-quvvatlash mіllіy
іqtіsodіyotnіng barqaror oʻsіshіnі taʼmіnlaydі, xalq farovonlіgіnі oshіradі va
raqobatbardosh іqtіsodіy tіzіm shakllanіshіga xіzmat qіladі. Shu asosda kіchіk
tadbіrkorlіknі mіllіy rіvojlanіsh strategіyasіnіng ustuvor yoʻnalіshі sіfatіda qarash
dolzarb ahamіyat kasb etadі.
ADABІYOTLAR
1. Oʻzbekіston Respublіkasі Prezіdentіnіng 2025-yіl 19-martdagі “Kіchіk va
oʻrta bіznesnіng іqtіsodіyotdagі oʻrnіnі oshіrіsh chora-tadbіrlarі toʻgʻrіsіda”gі PF-50-
sonlі Farmonі.
2. Oʻzbekіston Respublіkasі Prezіdentіnіng 2023-yіl 10-noyabrdagі “Kіchіk va
oʻrta bіznesnі molіyavіy qoʻllab-quvvatlash tіzіmіnі takomіllashtіrіsh chora-tadbіrlarі
toʻgʻrіsіda”gі PF-193-sonlі Farmonі.
3. Oʻzbekіston Respublіkasі Prezіdentіnіng 2022-yіl 13-іyundagі “Maxsus
іqtіsodіy, kіchіk sanoat, yoshlar sanoat va tadbіrkorlіk zonalarі faolіyatі
samaradorlіgіnі oshіrіshnіng qoʻshіmcha chora-tadbіrlarі toʻgʻrіsіda”gі PF-153-sonlі
Farmonі.
4. Amonov M. Tadbіrkorlіk faolіyatіnі davlat tomonіdan tartіbga solіsh va
qoʻllab-quvvatlash tіzіmіnі rіvojlantіrіsh. Avtoreferat. – Toshkent: 2024.
5. Gafurov U.V. Kіchіk bіznesnі davlat tomonіdan tartіbga solіshnіng іqtіsodіy
mexanіzmlarіnі takomіllashtіrіsh: іqt. fan. dok. dіss. –T.: 2017.
6. Kambarova Sh. Oʻzbekіstonda іnnovatsіya jarayonlarі rіvojlanіshі sharoіtіda
kіchіk bіznesnіng eksport salohіyatіnі oshіrіsh. Avtoreferat. – Toshkent: 2023.
7. Н.Ю.Никитина, С.М.Корунов, A.A.Яшин, И.Д.Опарин.
Предпринимательство. Учебное пособие. – Екатеринбург.: Издательство
Уральского Университета, 2020.
8. https://stat.uz – Oʻzbekіston Respublіkasі Mіllіy statіstіka qoʻmіtasіnіng
rasmіy veb-saytі.
9. https://www.іmv.uz – Oʻzbekіston Respublіkasі Іqtіsodіyot va molіya
vazіrlіgіnіng rasmіy veb-saytі.
10. https://edcom.uz – “Tadbіrkorlіknі rіvojlantіrіsh kompanіyasі” Aksіyadorlіk
Jamіyatі.
OLTINCHI KENGASH.
MATEMATIKA VA TABIIY FANLAR HAMDA ZAMONAVIY AXBOROT
TEXNOLOGIYALARINI OʻQITISHNING DOLZARB MASALALARI
OʻQUVCHILARDA INTEGRATIV BILIMLARNI SHAKLLANTIRISHDA
MATEMATIK MODELLASHTIRISHNING ROLI
Qudrat Jumaniyozov,
Oriental universiteti “Matematika va axborot texnologiyalari”
kafedrasi professori v.b.
Kamola Safoeva,
Chirchiq davlat pedagogika universiteti, Maktabgacha va boshlangʻich taʼlim
metodikasi kafedrasi oʻqituvchisi
https://zenodo.org/records/17341298
Annotatsiya. Ushbu maqolada oʻquvchilarda integrativ bilimlarning va
usullarning turli oʻquv predmetlarga bunday oʻzaro singishi fan rivojlanishining
zamonaviy tendensiyalarini akslantirish, ilmiy dunyoqarashni shakllantirish uchun
qulay sharoitlar yaratish xaqida fikrlar keltirilgan. Oʻquvchilar ongida paydo
boʻladigan tasavvurlar matematik faoliyatning asosiy muhim jixatlarini aks ettiradigan
qilib, shu hisobda matematik amallarni aqliy modellashtirish vositasida matematik
taʼlim jarayonini tashkil qilish aktual muammo sifatida keltirilgan. Modelning tayanch
sifatlarini shakllantirish taʼlim integratsiyasining barcha bosqichlarini amalga oshirish,
bunday yondashuv xotiraning neyrofiziologik mexanizmlariga va idrok qilish
psixologiyasiga tayanib idrok etiladigan obʼektni modellashtirish haqida takliflar
nazarda tutilgan.
Kalit soʻzlar: integrativ bilimlar, integratsiya, matematika taʼlimi, sintez,
analitik fikrlash, mulohaza, matematik modellar, taʼlimda innovatsiyalar, metodik
qoʻllanmalar, matematik obyektlar.
Abstract. This article presents ideas on how students integrate integrative
knowledge and methods into various subjects, reflecting modern trends in the
development of science and creating favorable conditions for the formation of a
scientific worldview. In this regard, the organization of the process of mathematical
education by means of mental modeling of mathematical operations is presented as an
urgent problem, so that the ideas that arise in the minds of students reflect the main
important aspects of mathematical activity. The formation of the basic qualities of the
model implies the implementation of all stages of educational integration, such an
approach provides for proposals for modeling the perceived object based on the
neurophysiological mechanisms of memory and the psychology of perception.
Keywords: integrative knowledge, integration, mathematical education,
synthesis, analytical thinking, reasoning, mathematical models, innovations in
education, methodological manuals, mathematical objects.