GAZ QUVUR ELEMENTAR QISMI BOSHIDA VA OXIRIDA GAZ MASSA
SARFINING VAQTGA BOGʻLIQ OʻZGARISHIDAGI DINAMIK HOLATI
Xayotjon Aminov,
PhD, dotsent
Muzaffar Hamdamov,
PhD, katta ilmiy xodim
Oriental universiteti
https://zenodo.org/records/17341312
Annotatsiya. Ushbu ishda gaz quvuri kirishida va chiqishidagi massa sarfi
berilgan holatda bosimning vaqtga bogʻliq oʻzgarishini matematik modellashtirish
masalasi tadqiq etilgan. Modelda nostatsonar gaz oqimi uchun davomiylik va impuls
tenglamalari qoʻllanib, quvurdagi bosim va sarfning vaqt dinamikasi aniqlanadi. Bu
yondashuv orqali gaz tashish jarayonida bosimni barqarorlashtirish, quvur
parametrlarini optimallashtirish va ekspluatatsiya samaradorligini oshirish
imkoniyatlari koʻrsatib berilgan.
Kalit soʻzlar: gaz quvuri, massa sarfi, bosim dinamikasi, matematik
modellashtirish, nostatsonar jarayon, vaqtga bogʻliq tahlil.
Abstract. This study focuses on the mathematical modeling of pressure variation
over time in a gas pipeline where the mass flow rates at both the inlet and outlet are
specified. The model employs the continuity and momentum equations for unsteady
gas flow to determine the time-dependent dynamics of pressure and flow rate within
the pipeline. This approach enables the stabilization of pressure, optimization of
pipeline parameters, and improvement of operational efficiency in gas transportation
processes.
Keywords: gas pipeline, mass flow rate, pressure dynamics, mathematical
modeling, unsteady process, time-dependent analysis.
Bu ishda gazning kirishdagi va chiqishdagi massa sarfi berilgan holini koʻrib
chiqamiz.
Quvur qismi uzunligi boʻylab gazning bosimi va massa sarfining boshlangʻich
taqsimotlari
М (x,0) М0(x),
chegaraviy shartlari berilgan
u(0,t) v(0,t) 2c 00 (t), u(l,t) v(l,t) 2c 0l (t).
f f
Hisoblash maydoni vaqt oraliqlariga boʻlinadi va har bir oraliq D1, D2, D3 va D4
qism ostilarga boʻlindi.
D1 D2 qism ostilarda x ct const xarakteristika boʻylab integrallashni amalga
oshiramiz. (x, t) nuqtadan oʻtuvchi xarakteristika c x ct koʻrinishda yoziladi va
undan x ct ekanligi kelib chiqadi.
Xarakteristika boʻyicha funksiya v x,t t 0 da aniqlangan qiymatini saqlab
qoladi:
v(x,t) v(x сt, 0) 0v (x сt).
Xuddi shuningdek, D1 D3 qism ostilarda x ct const xarakteristika boʻylab,
tenglamaga koʻra, u x,t funksiya t 0 da aniqlangan qiymatini saqlab qoladi:
u(x,t) u(x ct, 0) 0u (x ct).
D2 D4 qism ostilarda 00t chegara sharti x ct const xarakteristika boʻylab
oʻzgarmasdan joriy etiladi:
x 2c 0 x x
u(x,t) u 0,t 0 t v 0,t .
c f c c
x
v 0,t qiymati x ct l va x ct 0 xarakteristikalarning kesishish
c
nuqtasiga mos ravishda olindi: x 0v (сt x) .
v 0,t
c
Shunga koʻra, D2 D4 qism ostilarda birinchi yordamchi funksiya quyidagi
2c 0 x v
qiymatga ega boʻladi: u(x,t) 0 t 0 (сt x) .
f c
D3 D4 qism ostilarda 0l(t) chegara sharti x ct const xarakteristika boʻylab
amalga oshiriladi va shunga asosan quyidagi qiymat aniqlanadi:
l x l x 2c l l x
v(x,t) v l,t u l,t 0 t .
c c f c
Qiymati l x u funksiyaning x ct const va x ct 0
u l,t 0 (2l x ct)
c
xarakteristikalari kesishgan nuqtadagi qiymatiga mos aniqlandi:
u 2c l l x
v(x, t) 0 (2l x ct) 0 t .
f c
Vaqtning birinchi oraligʻi, yaʼni t 0, vaqt oraligʻi uchun u(x,t) va v(x,t)
yordamchi funksiyalarga doir yechimlar olindi. Olingan yechimning chegaraviy
shartlarga mosligini tekshiraylik. Bizda D1 qism ostida:
p(x,t) 1 u 0 x ct 0v x ct ,
2
M (x,t) f u 0 x ct 0v x ct .
2c
p(x, 0) 1 u 0 x 0v x p0 (x), M (x, 0) f u 0 x 0v x M0 (x).
2 2c
Yaʼni boshlangʻich shartlar qanoatlantirildi.
D2 qism ostida:
1 2c 0 x v v
p(x,t) 0 t 0 (сt x) 0 x ct ,
2 f c
f 2c 0 x v v
M (x,t) 0 t 0 (сt x) 0 x ct .
2c f c
Bu yerdan x 0 da M (0,t) 00t chegaraviy shartni takrorlovchi massa sarfi
uchun ushbu tenglama kelib chiqadi.
D3 qism ostida:
1 u u 2c l l x
p(x,t) 0 (x ct) 0 (2l x ct) 0 t ,
2 f c
f u u 2c l l x
M (x,t) 0 (x ct) 0 (2l x ct) 0 t .
2c f c
Ushbu qism ostining yuqori chegarasida, yaʼni xl da M (l , t ) l t massa sarfi
0
uchun bu holatning bajarilishini tasdiqlaydi.
D4 qism ostida hisoblash formulalari:
1 2c 0 x v u 2c l l x
p(x,t) 0 t 0 (сt x) 0 (2l x ct) 0 t ,
2 f c f c
f 2c 0 x v u 2c l l x
M (x,t) 0 t 0 (сt x) 0 (2l x ct) 0 t .
2c f c f c
Olingan yechim asosida kirish qismida (yaʼni x 0 va t 0 da)
p(0, t) c 00t 0v (сt),
f
va chiqish qismida (yaʼni x l da )
u c l x
p(l,t) 0 (l ct) 0 t ,
f c
bosim qiymatining oʻzgarishini kuzatish mumkin. Shuningdek, vaqtning birinchi
oraligʻi oxirida gazning bosimi va massa sarfi taqsimotlari ( D4 uchun t da)
l c 0 l x l x
p x, p1 x p0 l x 0 0 ,
c f c c
l 0 l x l x
M x, M1 x M0 x 0 0 ,
c c c
keyingi vaqt oraligʻi uchun boshlangʻich shartlar boʻlib xizmat qilishadi.
u x,t va vx,t yechimlar yordamida masalaning yechimini keyingi vaqt
oraliqlarida tashkil etish mumkin.
n 1 oraliq uchun olingan yechimlarga koʻra, n oraliqning kirish shartlarini
v 2c 0 l x
hosil qilamiz: un x, 0 n1(l x) n1 ,
f c
u 2c 0 x
vn x, 0 n1(l x) n1 ,
f c
n oraliq uchun chegaraviy shartlar quyidagicha boʻladi:
un (0,t) vn (0,t) 2c n0t , un (l,t) vn (l,t) 2c nl (t),f
f
bu yerda t har bir yangi vaqt oraligʻi uchun noldan boshlanadi.
Va hokazo, vaqt qiymati T nl t ga erishgunga qadar davom etadi.
c
Shunday qilib, gazning kirishdagi va chiqishdagi massa sarfining vaqtga bogʻliq
oʻzgarishi holi uchun gaz quvuri elementar qismining gazodinamik holati masalasining
yechimi topildi. Burchak (0,0) va (l,0) nuqtalarida berilganlarni mosligini taʼminlovchi
zaruriy shartlar bajarilgan deb faraz qilib olindi. Quyida baʼzi sonli natijalarni taqdim
etamiz.
Sonli natijalar muhokamasi
Umuman olganda, har bir vaqt oraligʻida gazning bosimi va massa sarfi uchun
formulalar tuzish kerak boʻladi. Shuning uchun chegaraviy shartlarda ishtirok etuvchi
funksiyalar oʻzgarmas qiymatlarga ega boʻlgan holga eʼtibor qaratamiz:
p x,0 p0 const, M x,0 M0 const, 00 t 00 const ,
0l t 0l const va vaqt oraliqlarida gazning bosimi va massa sarfi uchun
takrorlanuvchi bogʻlanishlar hosil qilish mumkin.
200
M, kg/sek 100 2000 4000 6000 8000 x, m
0 10000
0
-100
-200
0 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
1-rasm. 0 t 2 oraliqda massa sarfining oʻzgarishi. 00 200 кг / с ,
M0 0l 0 кг / с , l 10000 м , D 1.0 м , с 379.93 м / с
l / c t 2 da sakrashlar musbat va 200 ga teng, ular chap tomonga harakatlanib,
0.3902 MPa ni tashkil qiladi. Keyingi vaqt oraligʻi 2 t 4 uchun bu jarayon yechim
boʻyicha takrorlanadi.
2-rasm. 0 t 2 oraliqda gaz bosimi oʻzgarishi. p0 0.1 MPa .
ADABIYOTLAR
1. Будак Б.М., Самарский А.А., Тихонов А.Н. Сборник задач по
математической физике. - М.: Наука, 1972. – 678 с.
2. Аствацатурьян Р. Е., Кочарян Е. В. Моделирование движения газа в
газопроводах с учетом сил инерции потока // Электронный научный журнал:
Нефтьегазовое дело, 2007. http://www.ogbus.ru
3. Бобровский С. А., Щербаков С. Г., Гусейн-заде М. А. Движение газа в
газопроводах с путевым отбором. – М.: Наука, 1972. – 193 с.
4. Бозоров О. Ш., Маматкулов М. М. Аналитические исследования
нелинейных гидродинамических явлений в средах с медленно меняющимися
параметрами. – Ташкент, ТИТЛП, 2015. – 96 с.