SHAXSIY RIVOJLANISHDA AXLOQIY KOMPETENSIYANING O‘RNI
Davidov Bobur Baxodir og‘li,
Oriental universiteti “Jismoniy madaniyat” kafedrasi katta o‘qituvchisi
mistrbab92@.gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada shaxs rivojlanishida axloqiy kompetensiyaning
o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Axloqiy kompetensiya nafaqat insonning ijtimoiy
hayotga moslashuvini ta’minlaydi, balki uning qaror qabul qilish jarayonlarida ham
muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqotda axloqiy kompetensiyaning shakllanishiga ta’sir
etuvchi omillar, pedagogik va psixologik yondashuvlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: Axloqiy kompetensiya, shaxs rivojlanishi, axloqiy tarbiya, oliy
ta’lim, psixologik yondashuvlar.
Abstract. This article analyzes the role and importance of moral competence in
the development of a person. Moral competence not only ensures a person's adaptation
to social life, but also plays an important role in his decision-making processes. The
study analyzes the factors influencing the formation of moral competence, pedagogical
and psychological approaches.
Keywords: Moral competence, personal development, moral education, higher
education, psychological approaches.
Maqolaning dolzarbligi. Jahon ta’lim va ilmiy-tadqiqot muassasalarida
talabalarning o‘zini o‘zi boshqarish, insonning hayotdagi asosiy maqsadni anglash,
agressiv ehtiyojlar, psixologik maydon, shaxs imkoniyatlari, o‘zini o‘zi faollashtirish,
o‘zini o‘zi anglash, o‘zini o‘zi rivojlantirish, o‘zini o‘zi oshkor qilish xususiyatlarini
o‘rganish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Bu borada talabaning fikr va xulq
strategiyasini inobatga olgan holda uning shaxsi, o‘ziga xos xususiyatlari,
qobiliyatlarini rivojlantirishga yo‘naltirilishi, pedagogik-psixologik shart-sharoitlarni
hisobga olgan holda talabaning individual imkoniyatlarini to‘laligicha ro‘yobga
chiqarish, qobiliyatini rivojlantirish, uning shaxs sifatida kamolotga yetishini
ta’minlovchi, tafakkur va dunyoqarashini boyitish masalalari bo‘yicha tizimli ishlarni
amalga oshirish zarurati ahamiyatli bo‘lib qolmoqda.
Bu jarayonda axloqiy kompetensiya insonning o‘z qarashlari va qadriyatlarini
mustahkamlashga, jamiyatdagi axloqiy me’yorlarga mos ravishda harakat qilishiga
xizmat qiladi. Ayniqsa, yosh avlodda axloqiy kompetensiyani rivojlantirish nafaqat
ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, balki kelajak yetakchilarini shakllantirish nuqtayi
nazaridan ham muhim hisoblanadi.
Oliy ta’lim va axloqiy kompetensiyaning rivojlanishiOliy ta’lim muassasalari
nafaqat kasbiy bilim beruvchi markaz, balki talabalarning shaxs sifatida yetuk
rivojlanishiga ta’sir etuvchi muhit ham hisoblanadi. Ta’lim jarayonida faqat fan va
texnologiyaga asoslangan bilimlar emas, balki axloqiy qadriyatlarni shakllantiruvchi
metodlar ham qo‘llanishi lozim. Oliy ta’lim muassasalarida axloqiy kompetensiyani
rivojlantirishga quyidagi omillar ta’sir qiladi:
Pedagogik metodlar – innovatsion ta’lim yondashuvlari orqali talabalarning
axloqiy qarashlarini shakllantirish.
Kasbiy axloqiy tamoyillar – har bir sohada axloqiy tamoyillarga asoslangan
kasbiy faoliyat yuritishni targ‘ib qilish.
Ijtimoiy loyihalar va volontyorlik – talabalarning ijtimoiy mas’uliyatini oshirish
va axloqiy qaror qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantirish.
Multikultural ta’lim muhiti – turli madaniyat va jamiyat vakillari bilan muloqot
qilish orqali axloqiy kompetensiyani mustahkamlash.
Shaxs rivojlanishida axloqiy kompetensiyaning o‘rni. Shaxsning axloqiy
kompetensiyasi uning umumiy rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Axloqiy
kompetensiya quyidagi jihatlarni qamrab oladi:
Ijtimoiy moslashuv – inson jamiyatda axloqiy me’yorlarga rioya qilib, samarali
ijtimoiy munosabatlarni shakllantiradi.
Qaror qabul qilish – axloqiy kompetensiya shaxsning murakkab holatlarda to‘g‘ri
qaror qabul qilishiga yordam beradi.
Kasbiy o‘sish – har qanday kasbda axloqiy tamoyillarga rioya qilish, professional
rivojlanish va obro‘ orttirishda muhim omildir.
Ruhiy barqarorlik – axloqiy qadriyatlarga asoslangan hayot kechirayotgan inson
o‘zini barqaror va ma’naviy jihatdan boy his qiladi.
Shaxs rivojlanishida axloqiy kompetensiyaning o‘rganilishi, shu jumladan, ta’lim
tizimidagi yuksalish va amaliyotdagi o‘zgarishlarni baholash uchun bir qancha ilmiy
tadqiqot usullari qo‘llanildi. Tadqiqotda ishlatilgan usullar to‘liq va ko‘p qirrali bo‘lib,
nazariy tahlil, empirik kuzatuv, statistik va sifat tahlilini o‘z ichiga oladi. Har bir usul
o‘zining o‘ziga xos yondashuvi bilan bu masalani chuqurroq o‘rganishga yordam
beradi. Quyida tadqiqotda ishlatilgan asosiy usullarni kengroq tushuntirib beraman.
Tadqiqot usullari. Shaxs rivojlanishida axloqiy kompetensiyaning o‘rganilishi,
shu jumladan, ta’lim tizimidagi yuksalish va amaliyotdagi o‘zgarishlarni baholash
uchun bir qancha ilmiy tadqiqot usullari qo‘llanildi.
Tadqiqotda ishlatilgan usullar to‘liq va ko‘p qirrali bo‘lib, nazariy tahlil, empirik
kuzatuv, statistik va sifat tahlilini o‘z ichiga oladi. Har bir usul o‘zining o‘ziga xos
yondashuvi bilan bu masalani chuqurroq o‘rganishga yordam beradi. Quyida
tadqiqotda ishlatilgan asosiy usullarni kengroq tushuntirib beraman.
Nazariy tadqiqot usullari. Nazariy tadqiqotlar orqali tadqiqotchilar axloqiy
kompetensiya tushunchasini aniqlash, uning shakllanishi va rivojlanishiga ta’sir
etuvchi omillarni o‘rganish, shuningdek, shu sohadagi mavjud ilmiy yondashuvlarni
tahlil qilishni maqsad qilganlar. Bu usullarni qo‘llashning asosiy maqsadi – axloqiy
kompetensiyaning asosiy parametrlarini belgilash va uni rivojlantirishda pedagogik
hamda psixologik omillarni ilmiy jihatdan asoslashdir.
Statistik Maqsadi Qo‘llanilishi Natijalar
Usul
Olingan O‘rtacha qiymat, median, Ma’lumotlarning
Deskriptiv ma’lumotlarni moda, standart og‘ishni umumiy holati va
statistika umumlashtirish hisoblash. tarqalishini ko‘rsatadi.
va tasvirlash.
Korelyatsion O‘zgaruvchilar Axloqiy kompetensiya va O‘zgaruvchilar orasidagi
tahlil o‘rtasidagi boshqa omillar o‘rtasidagi bog‘liqlikni (musbat yoki
bog‘liqlikni korelyatsiyani o‘rganish. salbiy) aniqlaydi.
aniqlash.
Ikki guruh Tajriba va nazorat Guruhlar orasidagi farqni
o‘rtasidagi guruhlarining o‘rtacha aniqlaydi.
farqlarni qiymatlarini taqqoslash.
T-test solishtirish.
Bir nechta Ko‘plab guruhlar Guruhlar orasidagi
guruhlar
ANOVA o‘rtasidagi orasidagi farqlarni farqlarni aniqlaydi.
(Varianslar farqlarni
solishtirish. solishtirish (masalan,
tahlili)
ta’lim metodlari).
O‘zgaruvchilar Axloqiy kompetensiyaga O‘zgaruvchilar ta’sirni
o‘rtasidagi ta’sir qiluvchi omillarni o‘rtasidagi
Regresyon sabab-oqibat aniqlash. ko‘rsatadi.
tahlili bog‘liqligini
aniqlash.
Kategoriyali Xatti-harakat va Kategoriyalar o‘rtasidagi
o‘zgaruvchilar bog‘liqlik yoki farqlarni
orasidagi kompetensiya darajasi aniqlaydi.
bog‘liqlikni
Chi-square aniqlash. o‘rtasidagi bog‘liqlikni
(X²) tahlili
o‘rganish.
Shu sohada ilgari o‘tkazilgan ilmiy tadqiqotlar va tajribalarni tahlil qilish.
Bu usul orqali ilgari olib borilgan izlanishlar natijasida axloqiy kompetensiyaning
shakllanishiga doir asosiy tamoyillar va metodologiyalar to‘plandi.
Konseptual tahlil, konseptual tahlil usuli axloqiy kompetensiya tushunchasining
mazmuni, shakllanishi va tarixi bo‘yicha mavjud ilmiy nuqtai nazarlarni chuqur tahlil
qilishni nazarda tutadi. Bu usulda axloqiy kompetensiyaning turli xil tasvirlari va uning
shaxs rivojlanishiga ta’siri o‘rganiladi. Ushbu tahlil yordamida tadqiqotchi axloqiy
kompetensiyaning o‘zaro bog‘liq elementlari va o‘zgaruvchan xususiyatlarini
aniqlashga harakat qiladi.
Ekspert baholash usuli, ekspert baholash – ilmiy yondashuvlarda, o‘qituvchilar va
psixologlar kabi mutaxassislarning fikrlarini jamlash va ular yordamida tadqiqotning
nazariy jihatlarini aniqlash usulidir. Ekspert baholash usuli axloqiy kompetensiyaning
pedagogik jihatlarini aniq belgilash, hamda ta’lim jarayonidagi muammolarni
o‘rganish imkonini beradi. Tadqiqotda ekspert sifatida o‘qituvchilar, psixologlar va
boshqa soha mutaxassislari ishtirok etadi.
Empirik tadqiqot usullari, empirik tadqiqot usullari to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ma’lumotlarni yig‘ish va ular asosida xulosalar chiqarishni nazarda tutadi. Bu usullar
orqali tadqiqotchilar o‘zgarishlarni bevosita o‘lchash, kuzatish, va tahlil qilish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
So‘rovnoma va anketalar, so‘rovnoma va anketalar – axloqiy kompetensiyaning
individual va guruhdagi namoyon bo‘lishini tahlil qilish usulidir. Talabalar orasida
axloqiy qarashlar va xatti-harakatlarning qanday ifodalanganini aniqlash uchun
maxsus tayyorlangan savollar orqali ma’lumotlar yig‘iladi. Bu metod yordamida:
Talabalarning axloqiy qarorlar qabul qilishdagi xulq-atvori o‘rganiladi, axloqiy
kompetensiyaning qanday omillarga ta’sir qilishini aniqlash imkoniyatlari yaratiladi.
So‘rovnomalar yordamida to‘plangan statistik ma’lumotlar, shuningdek, pedagogik
jarayonlar bilan bog‘liq o‘zgarishlarni keltirib chiqaradigan omillarni baholash
imkoniyatini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
I. Normativ-huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik nashrlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi PQ-4312-son
Qarori “Yoshlarni ma’naviy-axloqiy va jismoniy barkamol etib tarbiyalash tizimini
tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 2-fevraldagi 56-
son qarori “Ma’naviy-ma’rifiy tarbiyaviy ishlar samaradorligini oshirish choratadbirlari to‘g‘risida”.
II. Monografiya, ilmiy maqola, patent, ilmiy to‘plamlar
3. Hasanboeva O.U., Saidahmedov N. Pedagogika nazariyasi va tarixi. –
Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. – 320 b.
4. Karimova V.M. Umumiy psixologiya. – Toshkent: Noshir, 2017. – 280 b.
III. Foydalanilgan boshqa adabiyotlar
5. Abdullayeva Q., Xolbekov U. Pedagogik psixologiya. Toshkent: Innovatsion
Ziyo, 2020. – 348 b.
6. Hasanboeva O.U., Saidahmedov N., Raxmonqulova N. Pedagogika.
Toshkent: Fan va texnologiya, 2019. – 432 b.
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi PQ-4312-son
Qarori “Yoshlarni ma’naviy-axloqiy va jismoniy barkamol etib tarbiyalash tizimini
tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”.