TURIZMDA KADRLAR TAYYORLASH VA MEHNAT BOZORI
TALABLARIGA MUVOFIQLASHTIRISH MASALALARI
https://zenodo.org/records/17733230
Nurullayev Hoshimjon Hamidovich,
Oriental universiteti Biznes va boshqaruv
kafedrasi katta oʻqituvchisi
Annotatsiya. Mazkur maqolada turizm sohasida kadrlar tayyorlash tizimi va
mehnat bozori ehtiyojlari oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik tahlil qilinadi. Jahon va
Oʻzbekiston tajribalari asosida mavjud muammolar, ularning sabablari hamda ularni
bartaraf etish boʻyicha amaliy takliflar ilgari suriladi. Shuningdek, maqolada dual
taʼlim tizimi, raqamli koʻnikmalarni rivojlantirish hamda davlat va xususiy sektor
oʻrtasidagi hamkorlikning kadrlar siyosatidagi oʻrni yoritilgan.
Kalit soʻzlar: turizm taʼlimi, kadrlar siyosati, mehnat bozori, malaka, amaliyot,
bandlik, dual tizim.
Abstract. This article analyzes the interrelation between the tourism education
system and the needs of the labor market. Based on the experiences of Uzbekistan and
international best practices, it examines existing problems, their causes, and proposes
practical recommendations for improvement. The paper also highlights the role of the
dual education system, the development of digital competencies, and the importance
of cooperation between the public and private sectors in shaping an effective human
resources policy in the tourism industry.
Keywords: tourism education, human resources policy, labor market,
qualification, practical training, employment, dual system.
Soʻnggi yillarda turizm jahon iqtisodiyotining eng jadal rivojlanayotgan
tarmoqlaridan biriga aylandi. Jahon sayyohlik tashkiloti (UNWTO) maʼlumotlariga
koʻra, 2024-yilda turizmning global yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 10 foizdan oshdi
va bu sohada 350 milliondan ortiq inson band boʻldi1. World Travel & Tourism
Council (WTTC) prognozlariga binoan, 2035-yilga borib turizm sohasida 90
milliondan ortiq yangi ish oʻrinlari yaratiladi2. Bu jarayonlar nafaqat iqtisodiy oʻsish
surʼatlarini belgilab beradi, balki malakali kadrlar tayyorlash masalasini dolzarb
muammolardan biriga aylantiradi.
Turizm sohasining iqtisodiyotdagi oʻrni tobora mustahkamlanib borayotgani,
uning bandlik, infratuzilma va aholi daromadlari oʻsishiga qoʻshayotgan hissasini
yanada oshiradi. Shu boisdan, turizm taʼlimi sifati mamlakatning iqtisodiy barqarorligi
va raqobatbardoshligi bilan bevosita bogʻliqdir. Oʻzbekiston ham bu yoʻnalishda izchil
islohotlarni amalga oshirib, turizmni strategik tarmoq sifatida rivojlantirmoqda. 2024-
1 UNWTO (Jahon sayyohlik tashkiloti). Tourism Education and Labor Market Trends. – Madrid: UNWTO Publishing,
2023. – 153 b.
2 World Travel & Tourism Council (WTTC). Economic Impact of Travel and Tourism 2024 Report. – London: WTTC
Publishing, 2024. – 210 b.
yilda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan qabul qilingan “Turizm sohasida
kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” dagi kadrlar
tayyorlash, ilmiy tadqiqotlar hamda xalqaro hamkorlikni kengaytirish ustuvor vazifa
sifatida belgilangan1. Biroq, amaliyot shuni koʻrsatmoqdaki, mamlakatda shakllangan
taʼlim tizimi hali ham mehnat bozorining tez oʻzgarayotgan talablariga toʻliq javob
bermaydi.
Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni koʻrsatadiki, turizm sohasida kadrlar
tayyorlash tizimi har doim mehnat bozori bilan bevosita bogʻlanib ishlaydi. Masalan,
Ispaniya, Germaniya, Turkiya, Singapur va Malayziya kabi mamlakatlarda “dual
taʼlim tizimi” keng qoʻllanilgan boʻlib, unda talabalar oʻquv jarayonining yarmidan
koʻpini amaliyotda oʻtkazadi. Bu yondashuv nafaqat nazariy bilimlarni
mustahkamlashga, balki oʻquvchi yoki talabaning real ish muhitiga moslashuvini
tezlashtirishga xizmat qiladi2.
WTTC 2024-yilgi hisobotida taʼkidlanishicha, bugungi kunda turizm sohasida
global miqyosdagi eng dolzarb muammo — bu “malaka boʻshligʻi”dir. Yaʼni, mavjud
ishchi kuchining qariyb 40 foizi zamonaviy xizmat koʻrsatish, raqamli marketing yoki
rezervatsiya tizimlaridan samarali foydalanish koʻnikmalariga ega emas3. Shu bois
koʻplab davlatlarda taʼlim dasturlari zamonaviy texnologiyalar, mehmonxona
boshqaruvi, sunʼiy intellekt asosida xizmatlarni tashkil etish kabi yoʻnalishlarni oʻz
ichiga olgan holda qayta koʻrib chiqilmoqda.
Ayni paytda, rivojlangan mamlakatlarda turizm taʼlimining markazida “yumshoq
koʻnikmalar” — jamoada ishlash, mijoz bilan muloqot qilish, muammolarni hal etish,
tashabbuskorlik va xizmat madaniyatini shakllantirish masalalari turadi. Bu yondashuv
bitiruvchilarning global mehnat bozorida raqobatbardoshligini taʼminlaydi.
Oʻzbekiston Respublikasi Turizm va madaniy meros vazirligi maʼlumotlariga
koʻra, 2023-yilda mamlakatda turizm sohasida 100 mingdan ortiq kishi band boʻlgan,
turizm xizmatlari eksporti esa 2 milliard AQSh dollaridan oshgan4. Soʻnggi yillarda
respublika boʻylab 30 dan ortiq oliy taʼlim muassasalarida turizm yoʻnalishlari faoliyat
yuritmoqda, shuningdek, oʻnlab kollej va texnikumlarda amaliy taʼlim dasturlari yoʻlga
qoʻyilgan5.
Shunga qaramay, bu sohada tayyorlanayotgan kadrlar sifati hali ham mehnat
bozorining dinamik ehtiyojlariga toʻliq javob bermayapti. Ish beruvchilar fikricha,
yosh mutaxassislarning nazariy bilimlari yetarli boʻlsa-da, amaliy koʻnikmalari, chet
tili bilimi va xizmat madaniyati koʻpincha past darajada boʻladi. Natijada, bitiruvchilar
real ish jarayonida mijozlar bilan muloqot qilish, muammoli vaziyatlarni hal etish yoki
zamonaviy dasturiy vositalardan foydalanishda qiynaladi.
Soʻrovnomalar tahliliga koʻra, turizm biznesining 60 foizdan ortiq vakillari oliy
taʼlim muassasalari bilan amaliy hamkorlikning sustligini bildirgan. Talabalar
1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 18.07.2024 yildagi PQ-269-son
2 European Commission. Blueprint for Sectoral Cooperation on Skills in Tourism: Strategy 2030. – Bryussel: European
Commission Publishing, 2022. – 142 b.
3 World Travel & Tourism Council (WTTC). Future of the Travel & Tourism Workforce Report. – London: WTTC
Publishing, 2024. – 198 b.
4 Invest Uzbekistan. Tourism Sector Statistics of Uzbekistan. – Toshkent: Invest Uzbekistan, 2023. – 98 b.
5 Alekseenkov E. From Ancient Silk Road to Modern Day: The Realities of Uzbekistan’s Tourism Industry. – Toshkent:
UzTour Press, 2023. – 215 b.
amaliyoti qisqa muddatli, koʻpincha rasmiy tusda oʻtadi, bu esa ularning haqiqiy ish
tajribasiga ega boʻlishiga toʻsqinlik qiladi1.
Turizm sohasida kadrlar tayyorlashdagi nomuvofiqliklarning eng muhim sababi
taʼlim dasturlarining zamonaviy mehnat bozori talablariga mos ravishda
yangilanmaganidadir. Baʼzi oʻqituvchilarning amaliy tajribasi cheklangan boʻlib, bu
oʻquv jarayonining nazariy tusda qolishiga olib keladi. Bundan tashqari, taʼlimda
raqamli texnologiyalar, virtual sayohatlar, 3D-modellar, onlayn rezervatsiya tizimlari
kabi innovatsion yondashuvlardan foydalanish darajasi past.
Shuningdek, talabalar uchun amaliyot bazalarining yetishmasligi ham jiddiy
muammolardan biridir. Koʻplab oliy taʼlim muassasalari turistik obyektlar bilan
uzluksiz hamkorlik oʻrnatmagan, bu esa bitiruvchilarning real ish sharoitlariga
moslashuvini sekinlashtiradi. Natijada, taʼlim tizimi va mehnat bozori oʻrtasida uzviy
aloqa mexanizmi yetarli darajada shakllanmagan.
Muammoni bartaraf etish uchun avvalo taʼlim mazmunini zamon talablariga
moslashtirish zarur. Oʻquv dasturlariga raqamli turizm, barqaror turizm, xizmat
psixologiyasi kabi yangi yoʻnalishlarni kiritish, amaliy mashgʻulotlar ulushini oshirish
hamda “dual taʼlim” tizimini joriy etish maqsadga muvofiqdir.
Shu bilan birga, oʻqituvchilar malakasini oshirish, xalqaro tajriba almashish
dasturlarini yoʻlga qoʻyish, xorijiy stajirovkalarni tizimli yoʻlga qoʻyish zarur. Xalqaro
tashkilotlar — xususan, UNWTO yoki WTTC tomonidan tan olingan sertifikatlash
tizimlarini joriy etish bitiruvchilarning xalqaro mehnat bozorida faol ishtirok etish
imkonini kengaytiradi2.
Davlat va xususiy sektor oʻrtasidagi hamkorlikni mustahkamlash ham muhim
ahamiyatga ega. Xususiy sektor oʻz kadrlarga boʻlgan talabini aniqlab, bu
maʼlumotlarni oliy taʼlim muassasalariga yetkazib berishi orqali taʼlim tizimini amaliy
ehtiyojlarga yoʻnaltirish mumkin. Bundan tashqari, turizm sohasida raqamli
texnologiyalarni oʻqitish, masofaviy treninglar va sunʼiy intellekt asosidagi
simulyatorlardan foydalanish oʻquv jarayonini sezilarli darajada modernizatsiya qiladi.
Xulosa qilib aytganda, turizmda kadrlar tayyorlash masalasi bugungi kunda
nafaqat taʼlim, balki iqtisodiy siyosatning ham muhim yoʻnalishlaridan biridir. Jahon
miqyosida turizmning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi ortib borar ekan, sohada
malakali kadrlar yetishmasligi masalasi ham keskinlashmoqda.
Oʻzbekiston uchun bu jarayon dolzarb boʻlib, taʼlim tizimini modernizatsiyalash,
amaliyotga yoʻnaltirilgan oʻquv dasturlarini kengaytirish, xalqaro tajribalarni joriy
etish hamda davlat-xususiy hamkorlikni rivojlantirish orqali turizm industriyasi uchun
raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlash mumkin.
Agar bu yoʻnalishdagi islohotlar izchil amalga oshirilsa, mamlakatda nafaqat
turizmning iqtisodiy salohiyati, balki xalqaro nufuzini oshiruvchi yangi imkoniyatlar
ham yaratiladi.
1 OECD. Tourism Skills Development and Labor Market Adaptation in the Post-COVID Era. – Parij: OECD Publishing,
2023. – 165 b.
2 Giotis G. Employment Effect of Tourism: Meta-analysis. – Afina: Hellenic Tourism Institute, 2022. – 187 b.
Adabiyotlar roʻyxati
1.Alekseenkov E. From Ancient Silk Road to Modern Day: The Realities of
Uzbekistanʼs Tourism Industry. – Toshkent: UzTour Press, 2023. – 215 b.
2. European Commission. Blueprint for Sectoral Cooperation on Skills in
Tourism: Strategy 2030. – Bryussel: European Commission Publishing, 2022. – 142 b.
3. Giotis G. Employment Effect of Tourism: Meta-analysis. – Afina: Hellenic
Tourism Institute, 2022. – 187 b.
4. Invest Uzbekistan. Tourism Sector Statistics of Uzbekistan. – Toshkent: Invest
Uzbekistan, 2023. – 98 b.
5. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 18.07.2024 yildagi PQ-269-
son
6. OECD. Tourism Skills Development and Labor Market Adaptation in the Post-
COVID Era. – Parij: OECD Publishing, 2023. – 165 b.
7. UNWTO (Jahon sayyohlik tashkiloti). Tourism Education and Labor Market
Trends. – Madrid: UNWTO Publishing, 2023. – 153 b.
8. World Travel & Tourism Council (WTTC). Economic Impact of Travel and
Tourism 2024 Report. – London: WTTC Publishing, 2024. – 210 b.
9. World Travel & Tourism Council (WTTC). Future of the Travel & Tourism
Workforce Report. – London: WTTC Publishing, 2024. – 198 b.