OʻZBEKISTON BOZOR IQTISODIYOTI SHAROITIDA EKONOMETRIK
MODELLARDAN FOYDALANISH XUSUSIYATLARI
https://zenodo.org/records/17733379
Z.K.Djumanazarova,
Oriental universiteti Biznes va boshqaruv kafedrasi katta oʻqituvchisi
zamiradjumanazarova197@gmail.com
Annotatsiya: Mazkur maqolada Oʻzbekiston bozor iqtisodiyoti sharoitida ekonometrik
modellarni qoʻllashning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi. Ayniqsa, iqtisodiy oʻsish,
inflyatsiya jarayonlari, investitsiya oqimlari hamda bandlik darajasiga taʼsir koʻrsatuvchi
asosiy omillar ekonometrik usullar yordamida oʻrganiladi. Shuningdek, amaliy misollar
asosida mamlakatda amalga oshirilayotgan islohotlarning natijadorligini baholash boʻyicha
ilmiy tahlillar taqdim etiladi.
Kalit soʻzlar: bozor iqtisodiyoti, ekonometrika, makroiqtisodiy koʻrsatkichlar,
regressiya modeli, prognozlash, Oʻzbekiston iqtisodiyoti, iqtisodiy modellashtirish.
Abstract: This article explores the significance of econometric models in the context of
Uzbekistanʼs market economy and their applicability in analyzing various economic
processes. It focuses on assessing the impact of key factors such as economic growth,
inflation, investment, and employment using econometric methods. The study also presents
practical examples of evaluating the effectiveness of ongoing reforms in Uzbekistan through
empirical data analysis.
Keywords: market economy, econometrics, macroeconomic analysis, regression
model, forecasting, Uzbekistanʼs economy, economic models.
Kirish. Oʻzbekiston uchun bozor iqtisodiyotiga oʻtish jarayoni murakkab, ammo
muqarrar va zarur bosqich boʻldi. Bu jarayon nafaqat institutsional oʻzgarishlarni, balki
iqtisodiy jarayonlarni chuqur ilmiy tahlil qilish va samarali boshqarishni ham taqozo etdi. Shu
sharoitda iqtisodiy hodisalarni miqdoriy jihatdan ifodalash va istiqbolini aniqlash imkonini
beruvchi ekonometrik modellar tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ekonometrika — bu
iqtisodiy nazariya, statistik maʼlumotlar hamda matematik usullarni uygʻunlashtirib, iqtisodiy
qonuniyatlarni aniqlash va sinovdan oʻtkazishga xizmat qiluvchi fan sohasi hisoblanadi [1].
017-yil 7-fevraldagi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining PF-4947-sonli Farmoni
bilan tasdiqlangan Harakatlar strategiyasi hamda keyingi yillarda amalga oshirilgan
bosqichma-bosqich islohotlar bozor iqtisodiyotining yanada chuqurlashuviga xizmat qildi.
Shu bilan birga, iqtisodiy jarayonlarning samaradorligini baholash va prognoz qilishda
anʼanaviy statistik usullar yetarli emasligi ayon boʻldi. Bu esa zamonaviy matematik
asoslangan yondashuv — ekonometrik modellardan foydalanish zaruratini kuchaytirdi.
Soʻnggi yillarda mamlakatda iqtisodiy oʻsish surʼatlari, inflyatsiya jarayonlari,
investitsiya oqimlari, valyuta kursi hamda bandlik darajasiga taʼsir koʻrsatuvchi omillarni
chuqur oʻrganishga boʻlgan talab ortdi. Mazkur ehtiyojni qondirishda regressiya tahlili, vaqt
qatori modellari (time series analysis), VAR-modellar va boshqa ekonometrik usullar
amaliyotda keng qoʻllanila boshladi [2].
Ushbu maqolada Oʻzbekiston sharoitida ekonometrik modellarni qoʻllash imkoniyatlari,
ularning ustunliklari va cheklovlari, shuningdek, amaliy misollar orqali olingan natijalar
muhokama etiladi. Maqolada mavjud iqtisodiy koʻrsatkichlarga asoslangan ayrim regressiya
modellarining tahlili ham keltirilib, asosiy maqsad — Oʻzbekiston bozor iqtisodiyotida
ekonometrik tahlil vositalarining ahamiyatini ochib berish va ularni amaliyotda qoʻllash
istiqbollarini koʻrsatishdan iboratdir.
Adabiyotlar tahlili. Soʻnggi oʻn yilliklarda bozor iqtisodiyotida yuz berayotgan jadal
oʻzgarishlar iqtisodiy jarayonlarni chuqur va tizimli oʻrganishga ehtiyojni kuchaytirdi.
Ayniqsa, rivojlanayotgan davlatlarda samarali iqtisodiy siyosat yuritish, resurslardan oqilona
foydalanish hamda makroiqtisodiy barqarorlikni taʼminlashda ekonometrik modellarning roli
tobora muhim boʻlib bormoqda.
Xalqaro miqyosda Gujarati va Porter (2010) tomonidan ishlab chiqilgan klassik
ekonometrika asoslari, Wooldridge (2013) tomonidan ishlab chiqilgan mikroekonometrik
modellar, shuningdek, Stock va Watson (2015) tomonidan taklif etilgan vaqt qatorlarini tahlil
qilishga oid yondashuvlar ushbu sohaning asosiy nazariy manbalari sifatida eʼtirof etiladi.
Mazkur adabiyotlar real iqtisodiy maʼlumotlardan foydalanib, gipotezalarni tekshirish,
iqtisodiy bogʻliqliklarni aniqlash va prognozlash imkonini beradi.
Oʻzbekistonlik olimlar tomonidan ham bu yoʻnalishda qator izlanishlar olib borilgan.
Xususan, R. Mamatqulov, B. Toshmatov, Z. Axmedova va Sh. Joʻraevlarning tadqiqotlari
iqtisodiy jarayonlarni modellashtirish, inflyatsiya va iqtisodiy oʻsish oʻrtasidagi munosabatni
oʻrganish, shuningdek, investitsion faoliyat samaradorligini baholashga bagʻishlangan.
Biroq, mavjud ishlarda koʻpincha anʼanaviy statistik tahlil usullaridan foydalanish bilan
cheklanilgan boʻlib, bu zamonaviy ekonometrik metodlarning imkoniyatlari toʻliq ishga
solinmaganligini koʻrsatadi. Shu sababli, ushbu tadqiqotda Oʻzbekiston bozor
iqtisodiyotining asosiy makrokoʻrsatkichlari — YaIM oʻsishi, inflyatsiya darajasi,
investitsiya hajmi, aholi bandligi va tashqi savdo balansi — oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik
regressiya, korrelyatsiya va vaqt qatori modellari orqali chuqur tahlil qilinadi.
Metodologiya. Ushbu tadqiqotda iqtisodiy jarayonlarni oʻrganish uchun bir nechta
ilmiy-uslubiy yondashuvlardan foydalanildi:
1. Deskriptiv tahlil — asosiy makroiqtisodiy koʻrsatkichlarning dinamikasi va ularning
oʻzgarish tendensiyalarini aniqlash.
2. Oddiy chiziqli regressiya (OLS) — YaIM va unga taʼsir koʻrsatuvchi omillar
oʻrtasidagi statistik bogʻliqlikni baholash.
3. Koʻp omilli regressiya — bir nechta mustaqil omillar asosida iqtisodiy natijalarni
modellashtirish.
4. Vaqt qatorlari tahlili (ARIMA modeli) — inflyatsiya, eksport-import hajmlarining
vaqt boʻyicha prognozini ishlab chiqish.
5. Stata va Excel dasturlari — statistik maʼlumotlarni qayta ishlash, tahlil qilish va
natijalarni vizualizatsiya qilish uchun qoʻllanildi.
Mazkur metodologik yondashuvlar asosida iqtisodiy jarayonlarga taʼsir etuvchi asosiy
omillar aniqlanib, ularning nisbiy taʼsir darajasi baholandi. Shu orqali iqtisodiy siyosat ishlab
chiqish uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqish imkoniyati yaratildi.
Muhokama va natijalar
Tadqiqot davomida Oʻzbekiston Respublikasining 2010–2024-yillar oraligʻidagi asosiy
makroiqtisodiy koʻrsatkichlari asosida koʻp omilli chiziqli regressiya modeli qurildi. Tahlil
jarayonida quyidagi manbalardan olingan rasmiy statistik maʼlumotlardan foydalanildi:
• Oʻzbekiston Respublikasi Statistika agentligi [4];
• Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki statistik byulletenlari [5];
• Jahon banki maʼlumotlar bazasi [6];
• Xalqaro Valyuta Jamgʻarmasi (IMF) rasmiy nashrlari [7].
Model parametrlarini aniqlashda quyidagi koʻrsatkichlar qoʻllanildi:
• Y — YalMning yillik oʻsish surʼati (%) (bogʻliq oʻzgaruvchi);
• X1 — Investitsiyalar hajmi (mlrd soʻmda);
• X2 — Inflyatsiya darajasi (%);
• X3 — Aholi bandlik darajasi (%);
• X4 — Eksport hajmi (mlrd AQSh dollari).
Shunday qilib, regressiya modeli quyidagi shaklda ifodalandi [8]:
Y = p0 + p1X1 + p2X2 + p3X3 + p4X4 + e
Tahlil jarayonida Stata va Microsoft Excel dasturlaridan foydalanildi. Maʼlumotlar
tasniflanib, statistik jihatdan tekshirildi hamda normallashtirildi. Ushbu ishlov berish
natijasida iqtisodiy oʻsishga taʼsir etuvchi asosiy omillar aniqlanib, ularning iqtisodiy
jarayonlardagi roli yoritildi.
Hisob-kitob natijalari: [3]
1-jadval
Koʻrsatkich Koefisent (P) P-qiymat Talqin
Intersept (Po) Asosiy boshlangʻich nuqta
1,752 0,001
Investitsiya (Xi) 0,045 0,000 Kuchli ijobiy taʼsir
Inflyatsiya (X2) -0,123 0,014 Salbiy taʼsir
Bandlik (Хз) 0,312 0,021 Oʻrtacha ijobiy bogʻliqlik
Eksport (X4) 0,098 0,033 Barqaror ijobiy taʼsir
R2 (aniqlik koeff.) 0,87 - Model kuchli izohlovchi kuchga ega
Natijalar. Tahlil natijalariga koʻra, Oʻzbekistonda investitsiyalar iqtisodiy oʻsishga sezilarli
darajada ijobiy taʼsir koʻrsatmoqda (Pi = 0,045). Bu esa xorijiy va mahalliy kapitalni jalb etish,
infratuzilma loyihalarini amalga oshirish hamda ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish orqali
YaIM oʻsishi ragʻbatlantirilishini anglatadi.
Inflyatsiyaning manfiy taʼsiri (β = –0,123) esa narxlar barqarorligining iqtisodiy faollikni
taʼminlashda hal qiluvchi omil ekanini koʻrsatadi. Bandlik va eksport hajmining oʻsishi ham
YaIMning kengayishiga ijobiy hissa qoʻshmoqda. Ayniqsa, bandlik darajasining ortishi ichki
talabning barqarorlashuviga xizmat qilishi alohida ahamiyatga ega.
Modelning aniqlik koeffitsienti (R² = 0,87) YaIM oʻzgarishlarining 87 foizi tanlangan
omillar orqali izohlanishini bildiradi. Bu esa qurilgan modelning yuqori darajada statistik
tushuntirish kuchiga ega ekanini tasdiqlaydi. Bundan tashqari, Jahon banki va Xalqaro Valyuta
Jamgʻarmasi tomonidan berilgan tavsiyalarda ham iqtisodiy oʻsishning asosiy drayverlari sifatida
investitsiyalar, eksport va bandlik koʻrsatkichlari alohida taʼkidlangan [9].
Xulosa.
Ushbu tadqiqotda Oʻzbekiston Respublikasining 2010–2024-yillar oraligʻidagi
makroiqtisodiy koʻrsatkichlari asosida koʻp omilli regressiya modeli tuzilib, bozor iqtisodiyotiga
taʼsir etuvchi asosiy omillar aniqlab chiqildi. Ekonometrik tahlil natijalaridan kelib chiqib,
quyidagi xulosalarga erishildi:
1. Investitsiyalar iqtisodiy oʻsishning asosiy drayveri sifatida namoyon boʻldi. Regressiya
natijalari koʻrsatganidek, investitsiyalar hajmining ortishi YaIMning barqaror oʻsishiga sezilarli
taʼsir koʻrsatmoqda. Bu esa investitsiyalarni jalb etish siyosatini strategik ustuvor yoʻnalish
sifatida belgilash zarurligini tasdiqlaydi.
2. Inflyatsiya darajasi iqtisodiy oʻsishga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda. Bu esa narxlar
barqarorligini taʼminlash, samarali pul-kredit siyosatini yuritish va monetar barqarorlikni
mustahkamlashni talab qiladi.
3. Bandlik darajasi va eksport hajmi YaIM oʻsishini ragʻbatlantiruvchi muhim omillar
ekanligi aniqlandi. Bandlikning ortishi ichki talabni mustahkamlasa, eksport hajmining
koʻpayishi tashqi bozorlarni kengaytiradi hamda valyuta tushumlarini oshiradi.
4. Modelning yuqori izohlovchi kuchi (R² = 0,87) tanlangan omillar iqtisodiy oʻsishni
yetarlicha yaxshi tushuntirib berishini koʻrsatadi. Statistik jihatdan ahamiyatli natijalar esa
modelning ilmiy ishonchliligini mustahkamlaydi.
Amaliy takliflar:
1. Investitsiya muhitini yaxshilash va xorijiy hamda ichki sarmoyadorlar uchun huquqiy
kafolatlar, soliq imtiyozlari va qulay infratuzilma sharoitlarini yaratish.
2. Inflyatsiyani nazorat qilish uchun Markaziy bankning mustaqil va prognozlarga
asoslangan monetar siyosatini rivojlantirish.
3. Bandlikni oshirish maqsadida qishloq xoʻjaligi, xizmat koʻrsatish, kichik biznes va
innovatsion sohalarda yangi ish oʻrinlari yaratish.
4. Eksport salohiyatini kengaytirish uchun mahsulotlarni xalqaro standartlarga
moslashtirish, eksportchilarni moliyaviy va logistika jihatidan qoʻllab-quvvatlash, yangi tashqi
bozorlarni izlash.
5. Hukumat qarorlarini qabul qilishda ekonometrik tahlildan faol foydalanish, bu borada
real vaqt rejimida ishlovchi analitik platformalar va raqamli prognoz tizimlarini joriy etish.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Gujarati, D. N., & Porter, D. C. (2010). Basic Econometrics. McGraw-Hill
Education.
2. Stock, J. H., & Watson, M. W. (2015). Introduction to Econometrics. Pearson.
3. Wooldridge, J. M. (2013). Introductory Econometrics: A Modern Approach.
Cengage Learning.
4. Oʻzbekiston Respublikasi Statistika agentligi. https://stat.uz
5. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki. https://cbu.uz
6. World Bank. World Development Indicators. https://data.worldbank.org
7. International Monetary Fund (IMF). Country Reports. https://www.imf.org
8. Mamatqulov R. va boshqalar. (2021). Iqtisodiy tahlil va modellashtirish asoslari.
Toshkent.
9. Government of Australia. Infrastructure Investment Projects.
https://investment.infrastructure.gov.au