OLIY TAʼLIM TIZIMIDA KADRLAR TANLASHDA KOMPETENSIYAVIY
YONDASHUVNING AHAMIYATI
https://zenodo.org/records/17733685
Ibragimova Sevara Kabildjanovna,
Oriental universiteti mustaqil izlanuvchisi
Annotatsiya. Mazkur maqolada Oliy taʼlim muassasalarida kadrlarni tanlash va
saralash jarayonida kompetensiyaviy yondashuvning ahamiyati tahlil qilingan. Muallif
tomonidan anʼanaviy yondashuv bilan zamonaviy kompetensiyaviy yondashuv
oʻrtasidagi farqlar koʻrsatib berilgan hamda kadrlarni tanlashda bilim bilan bir qatorda
amaliy koʻnikmalar, shaxsiy fazilatlar va kasbiy layoqatni baholash muhimligi asoslab
berilgan. Shuningdek, maqolada kadr tanlashning bosqichlari (kompetensiyalarni
aniqlash, baholash vositalarini ishlab chiqish, tanlov va saralash) batafsil yoritilgan.
Kompetensiyaviy yondashuvning taʼlim sifati, ilmiy-innovatsion faoliyat va kadrlar
adolatli saralanishiga ijobiy taʼsiri yoritilgan.
Kalit soʻzlar: Oliy taʼlim, kadrlar siyosati, kompetensiyaviy yondashuv,
kadrlarni tanlash, taʼlim sifati, kompetensiyalar, baholash mezonlari, inson kapitali,
raqobatbardoshlik, shaffoflik, pedagogik salohiyat, ilmiy-innovatsion faoliyat, taʼlim
menejmenti.
Abstract. This article analyzes the importance of the competency-based approach
in the process of selecting and evaluating personnel in higher education institutions.
The author highlights the differences between traditional and modern competencybased approaches and substantiates the necessity of assessing not only knowledge but
also practical skills, personal qualities, and professional aptitude of candidates.
Furthermore, the stages of personnel selection (identifying competencies, developing
assessment tools, selection and recruitment) are thoroughly examined. The article
emphasizes the positive impact of the competency-based approach on education
quality, scientific and innovative activities, and the fairness of recruitment processes.
Keywords: higher education, human resources policy, competency-based
approach, personnel selection, education quality, competencies, assessment criteria,
human capital, competitiveness, transparency, pedagogical capacity, scientific and
innovative activity, education management.
Oliy taʼlim tizimi har qanday jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotida muhim
oʻrin tutadi. Bunday tizimning samarali faoliyat yuritishi, avvalo, uning asosiy resursi
– inson kapitali, yaʼni malakali, zamon talablari darajasidagi professor-oʻqituvchilar va
ilmiy kadrlarning mavjudligiga bogʻliq. Soʻnggi yillarda Oʻzbekiston oliy taʼlim
tizimida chuqur islohotlar olib borilmoqda, ularning markazida taʼlim sifatini oshirish
va xalqaro raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlash masalasi turadi. Bu jarayonda
kadrlarni tanlash va saralash masalasi, xususan, kompetensiyaviy yondashuv asosidagi
baholash va saralash tizimi alohida ahamiyat kasb etmoqda.
494
Kompetensiyaviy yondashuv zamonaviy taʼlim nazariyasining muhim
elementlaridan biri hisoblanadi. Bu yondashuvning mohiyati shundan iboratki,
shaxsning faqat bilim darajasi emas, balki uning amaliy koʻnikma va kasbiy vazifalarni
samarali bajara olish salohiyati (kompetensiyasi) baholash mezoniga aylantiriladi.
Kompetensiya – bu muayyan kasbiy faoliyat doirasida zarur boʻlgan bilim,
koʻnikma, malaka, shuningdek, shaxsiy fazilatlar va motivatsiyalarning yaxlit
tizimidir.
Kompetensiyaviy yondashuvning asosiy tamoyillari:
Natijaga yoʻnaltirilganlik (outcome-based education);
Amaliyotga yaqinlik – nazariy bilimlarning real vazifalarda qoʻllanilishi;
Kasbiy funksiyalarga moslik – kompetensiyalar tanlangan kasbga mos boʻlishi
lozim;
Baholashda koʻp mezonli yondashuv – faqat test emas, suhbat, portfel, amaliy
topshiriqlar orqali ham baholash.
Oliy taʼlim muassasalarida kadrlar tanlash koʻp yillar davomida anʼanaviy
usullarga tayanib amalga oshirildi: ilmiy daraja, tajriba, attestatsiya natijalari, ilmiy
maqolalar soni va h.k. Biroq bu mezonlar har doim ham nomzodning real kasbiy va
pedagogik salohiyatini toʻliq baholay olmaydi.
Zamonaviy yondashuvda esa:
- Kompetensiyalarni aniqlash va baholash mezonlari ishlab chiqiladi;
- Nomzodlarning kommunikativ, innovatsion, metodik va axborot
texnologiyalaridan foydalanish koʻnikmalari baholanadi;
- Raqobatbardoshlik va xalqaro standartlarga muvofiqlik eʼtiborga olinadi.
Kadrlarni tanlashda kompetensiyaviy yondashuv quyidagi bosqichlarda amalga
oshiriladi:
1. Kompetensiyalarni aniqlash
Bu bosqichda lavozimlar uchun zarur boʻlgan kompetensiyalar profili tuziladi.
Masalan:
- Pedagogik kompetensiya;
- Fan sohasidagi chuqur bilim;
- Raqamli savodxonlik;
- Talabalar bilan ishlash koʻnikmalari;
- Ilmiy-tadqiqot olib borish layoqati.
2. Baholash vositalarini ishlab chiqish
Nomzodlar quyidagi mezonlar asosida baholanadi:
- Portfel (CV, maqolalar, sertifikatlar);
- Amaliy mashgʻulotlar (namuna dars);
- Intervyu (suhbat);
- Test sinovlari (agar zarur boʻlsa).
3. Tanlov va saralash
Baholash natijalari asosida yuqori kompetensiyaga ega boʻlgan nomzod
tanlanadi. Bu jarayonda baholovchilarning ham oʻz sohasida yetuk mutaxassis boʻlishi
lozim.
Kompetensiyaviy yondashuv oliy taʼlim tizimiga quyidagi ijobiy taʼsirlarni
koʻrsatadi:
495
Adolatli va shaffof tanlov – kadrlar shaxsiy aloqalar yoki xolis boʻlmagan
qarorlar asosida emas, real kompetensiyalar asosida tanlanadi.
Sifatli taʼlim muhitini shakllantirish – bilimdon va motivatsiyalangan kadrlar
oliy taʼlim sifatiga bevosita taʼsir qiladi.
Ilmiy-innovatsion faoliyatga turtki – tanlab olingan kadrlar zamonaviy ilmiy
yondashuvlarga tayangan holda faoliyat yuritadi.
Yosh va iqtidorli kadrlar uchun imkoniyatlar – yosh, lekin salohiyatli
mutaxassislar uchun ochiq raqobat muhitini yaratadi.
Oliy taʼlim tizimida kadrlar tanlashda quydagi taklifalar quydagilardan ibirat:
1. Kadr tanlashda yagona kompetensiyalar modelini ishlab chiqish va OTMlar
boʻyicha standartlashtirish;
2. Baholovchilar uchun maxsus oʻquv kurslari va sertifikatsiya tizimini joriy
etish;
3. Raqamli tanlov platformalari (masalan, HR-portallar) orqali ochiq va shaffof
tanlovlarni tashkil etish;
4. Har yili monitoring va tahlil asosida kadr tanlov tizimini yangilab borish;
5. Yangi nomzodlar uchun mentorlik dasturlari orqali moslashuvga
koʻmaklashish.
Oliy taʼlim muassasalarida kadrlarni tanlashda kompetensiyaviy yondashuvdan
foydalanish nafaqat taʼlim sifatini oshirish, balki adolatli, shaffof va zamon talablari
darajasidagi inson resurslarini shakllantirishning muhim omilidir. Bunday yondashuv
yordamida OTMlar oʻz oldiga qoʻygan strategik maqsadlarga erishish imkoniyatini
oshiradi. Kelgusida bu tizimni chuqurlashtirish, raqamlashtirish va xalqaro tajribalarni
integratsiya qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi. “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonun. Qayta
tahrirdagi rasmiy nashr. – Toshkent:2020. Adolat nashriyoti.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni PF–6108-son. (2020). “Oliy taʼlim
tizimini tubdan takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”. –
https://lex.uz
3. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi. – Toshkent: 2023. “Adolat” nashriyoti. –
450 b.
4. Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi. Oliy taʼlim muassasalarida professoroʻqituvchilar tarkibini shakllantirish boʻyicha yoʻriqnoma. – Toshkent: 2022 OʻOMTV
nashriyoti.
5. Boymurodov, A. Kadrlar menejmenti: nazariy va amaliy asoslar. – Toshkent: 2021.
“IQTISOD-MOLIYA” nashriyoti. – 296 b.
6. Karimov, N., Jalolov, M. Pedagogik texnologiyalar va kompetensiyaviy yondashuv.
– Samarqand:2020. SamDU nashriyoti. – 210 b.
7. OECD. Competency-Based Approaches in Higher Education: International Trends
and Recommendations. – Paris:2021. OECD Publishing. DOI: https://doi.org/10.1787/comphighered-2021
8. Mulder, M. Competence-Based Vocational and Professional Education: Bridging the
Worlds of Work and Education. – Springer, Netherlands.2017 DOI:
https://doi.org/10.1007/978-3-319-41713-4
496