ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Tarixiy shaharlar merosini asrash va zamonaviy turizmni rivojlantirish

Raximova Nigora Umid qizi

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

TARIXIY SHAHARLAR MEROSINI ASRASH VA ZAMONAVIY
TURIZMNI RIVOJLANTIRISH

https://zenodo.org/records/17733773

Raximova Nigora Umid qizi,
Oʻzbekiston davlat sanʼat va madaniyat instituti
Madaniyat va sanʼat menejmenti kafedrasi oʻqituvchisi

Annotatsiya. Ushbu maqolada Oʻzbekistonning qadimiy shaharlaridan biri
boʻlgan Xiva, Buxoro va Samarqand misolida tarixiy-madaniy meros obyektlaridan
samarali foydalanish masalalari tahlil qilingan. Maqolada turizm sohasi rivoji bilan
merosni asrash oʻrtasida muvozanatni taʼminlash yoʻllari yoritilgan. Shuningdek,
“aqlli turizm” konsepsiyasi, raqamlashtirish, barqaror turizm tamoyillari va mahalliy
hamjamiyatni jalb etishning ahamiyati koʻrsatib berilgan. Natijalar shuni koʻrsatadiki,
innovatsion yondashuvlar va xalqaro hamkorlik orqali tarixiy merosni asrab-avaylash
hamda zamonaviy turizmni rivojlantirishni uygʻunlashtirish mumkin.

Kalit soʻzlar: Tarixiy meros, madaniy obyektlar, Xiva, Buxoro, Samarqand,
turizm, barqaror rivojlanish, raqamlashtirish, aqlli turizm, UNESCO.

Abstract. This article analyzes the issues of effective use of historical and cultural
heritage sites in the ancient cities of Uzbekistan — Khiva, Bukhara, and Samarkand.
The paper highlights the ways to ensure a balance between tourism development and
heritage preservation. It also emphasizes the importance of the “smart tourism”
concept, digitalization, sustainable tourism principles, and the involvement of local
communities. The findings show that through innovative approaches and international
cooperation, it is possible to harmonize the preservation of historical heritage with the
development of modern tourism.

Keywords: Cultural heritage, historical sites, Khiva, Bukhara, Samarkand,
tourism, sustainable development, digitalization, smart tourism, UNESCO.

Kirish.Oʻzbekiston qadimiy sivilizatsiyalar chorrahasida joylashgan boʻlib,
uning tarixiy shaharlaridan Xiva, Buxoro va Samarqand nafaqat milliy, balki jahon
madaniy merosining ham ajralmas qismi hisoblanadi. Ushbu shaharlarning tarixiymadaniy yodgorliklari UNESCO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan boʻlib, ular
asrlar davomida Markaziy Osiyo sivilizatsiyasining markazlari sifatida alohida oʻrin
tutadi. Shu bilan birga, globallashuv va turizm sohasi jadal rivojlanayotgan hozirgi
davrda ushbu yodgorliklarni asrab-avaylash va ulardan samarali foydalanish oʻrtasida
muvozanatni taʼminlash dolzarb ilmiy va amaliy vazifa boʻlib qolmoqda. Tarixiy
shaharlar merosidan foydalanish masalasida bir nechta muhim yoʻnalishlar mavjud
boʻlib, ulardan eng asosiysi barqaror turizm konsepsiyasidir.

Mazkur konsepsiya turizmning iqtisodiy samaradorligini oshirish bilan birga,
ekologik muvozanatni saqlash va madaniy meros obyektlarini kelajak avlodlar uchun
asrab qolishni nazarda tutadi. Shu nuqtai nazardan Xiva, Buxoro va Samarqandda
amalga oshirilayotgan davlat dasturlari, jumladan, tarixiy majmualarni restavratsiya

518

qilish, zamonaviy infratuzilma yaratish va turizm xizmatlarini diversifikatsiya qilish
tashabbuslari alohida ahamiyat kasb etadi. Masalan, Samarqandda “aqlli turizm”
konsepsiyasi asosida raqamlashtirilgan gidlik xizmatlari, virtual muzeylar va QR-kodli
maʼlumot tizimlari joriy etilmoqda. Buxoroda esa Ark qalʼasi, Labi Hovuz majmuasi
kabi tarixiy obyektlarda restavratsiya ishlari olib borilmoqda, lekin ortiqcha
tijoratlashuv va transport tirbandligi kabi muammolar hal etishni talab qilmoqda.
Xivada esa Ichon-Qalʼa majmuasi xalqaro sayyohlar eʼtiborini tortayotgan boʻlsa-da,
turistik oqimning haddan tashqari koʻpligi yodgorliklarning tabiiy eskirishi xavfini
oshirmoqda.

Shunday ekan, merosni saqlashda innovatsion yondashuvlar muhim oʻrin tutadi.
Xususan, 3D modellashtirish, raqamli arxivlar yaratish, xalqaro ekspertlar bilan
hamkorlik qilish va ilmiy asoslangan restavratsiya usullaridan foydalanish samarali
natijalar bermoqda. Shu bilan birga, mahalliy hamjamiyatni turizm jarayoniga jalb
etish ham barqarorlikni taʼminlaydigan muhim omil hisoblanadi, chunki mahalliy aholi
merosni asrash va turistik xizmatlarni rivojlantirishda bevosita manfaatdor boʻladi.
Xalqaro tajribalar shuni koʻrsatadiki, turizm sohasi faqatgina iqtisodiy daromad
manbai emas, balki madaniy muloqot, ilmiy hamkorlik va milliy oʻzlikni
mustahkamlash vositasi sifatida ham qaralishi kerak.

Demak, Xiva, Buxoro va Samarqand misolida koʻrish mumkinki, tarixiy-madaniy
merosni asrab-avaylash bilan birga zamonaviy turizmni uygʻunlashtirish innovatsion
texnologiyalar, barqaror rivojlanish tamoyillari va xalqaro hamkorlik orqali amalga
oshirilishi mumkin.

Adabiyotlar tahlili.Tarixiy-madaniy merosni asrash va undan samarali
foydalanish masalasi xalqaro miqyosda keng tadqiq etilgan. UNESCO tomonidan
qabul qilingan “Butunjahon madaniy va tabiiy merosni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi
Konvensiya (1972) bu yoʻnalishda asosiy huquqiy va ilmiy manba sifatida xizmat
qiladi. Mazkur hujjatda tarixiy yodgorliklarni saqlash bilan birga ularni insoniyat
taraqqiyotiga xizmat qildirish zaruriyati ham taʼkidlangan. Smith (2006) oʻz
tadqiqotida madaniy merosni faqat moddiy obʼekt sifatida emas, balki ijtimoiymadaniy tajriba va identitetni shakllantiruvchi omil sifatida talqin qiladi. Bu yondashuv
tarixiy shaharlar merosini turizm bilan uygʻunlashtirishda muhim nazariy asos boʻlib
xizmat qiladi.

Ashworth va Tunbridge (2000) “Heritage and Tourism” asarida tarixiy
obyektlarning turizm industriyasidagi oʻrni, tijoratlashuv jarayonlari va barqarorlik
muammolarini chuqur tahlil qiladi. Ularning fikricha, tarixiy merosni turizmga jalb
qilish iqtisodiy daromad manbai boʻlishi bilan birga, notoʻgʻri boshqarilganda uning
asl qadrini yoʻqotish xavfini ham keltirib chiqaradi. Shunga oʻxshash yondashuvlarni
Timothy va Boyd (2003) ham ilgari surib, madaniy meros turizmi global turizmning
eng tez rivojlanayotgan segmentlaridan biri ekanligini taʼkidlaydi.

Oʻzbekiston olimlarining tadqiqotlarida ham bu masalaga alohida eʼtibor
qaratilgan. Jumladan, Abdurahmonov (2019) oʻz izlanishlarida Samarqand, Buxoro va
Xiva misolida madaniy meros obyektlaridan turizmda foydalanishning ijobiy va salbiy
tomonlarini tahlil qilib, barqaror rivojlanish konsepsiyasini asoslab beradi. Raxmonov
(2021) esa tarixiy shaharlarni “aqlli turizm” tizimiga moslashtirish zarurligini
taʼkidlab, raqamlashtirish jarayonining samaradorligini koʻrsatib bergan.

519

Shuningdek, xalqaro tajribada ham raqamli texnologiyalar asosida merosni asrash
keng qoʻllanmoqda. Misol uchun, Barceló va de Castro (2018) oʻz tadqiqotlarida 3D
modellashtirish va virtual reallik texnologiyalarining tarixiy obʼektlarni nafaqat
saqlash, balki global miqyosda targʻib etishda ham samarali vosita ekanligini
koʻrsatadi.

Adabiyotlarni umumlashtirib aytganda, ilmiy manbalarda uchta asosiy yoʻnalish
yaqqol koʻzga tashlanadi: birinchidan, tarixiy merosni asrab-avaylashning nazariy va
huquqiy asoslari; ikkinchidan, madaniy merosdan turizmda foydalanishning iqtisodiy
va ijtimoiy jihatlari; uchinchidan, innovatsion texnologiyalar va raqamlashtirish orqali
merosni zamonaviy turizm bilan uygʻunlashtirish imkoniyatlari. Ushbu yondashuvlar
Oʻzbekiston tarixiy shaharlarida olib borilayotgan islohotlar uchun muhim ilmiymetodologik poydevor boʻlib xizmat qiladi.

Xulosa.Oʻzbekistonning qadimiy shaharlaridan biri boʻlgan Xiva, Buxoro va
Samarqand misolida olib borilgan tahlillar shuni koʻrsatadiki, tarixiy-madaniy merosni
asrab-avaylash va zamonaviy turizmni rivojlantirish oʻrtasida muvozanatni taʼminlash
davlat siyosati va ilmiy izlanishlar uchun dolzarb vazifa boʻlib qolmoqda. “Aqlli
turizm” konsepsiyasi, raqamlashtirish jarayonlari hamda barqaror turizm tamoyillarini
joriy etish orqali nafaqat meros obʼektlarini saqlash, balki ularni xalqaro miqyosda
targʻib qilish imkoniyatlari kengayadi. Mahalliy hamjamiyatni turizm jarayonlariga
faol jalb etish esa iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash, yangi ish oʻrinlari yaratish
va ijtimoiy farovonlikni oshirishga xizmat qiladi.

Shu bois, innovatsion yondashuvlar, xalqaro hamkorlik va mahalliy
tashabbuslarni qoʻllab-quvvatlash orqali tarixiy merosni asrash hamda zamonaviy
turizmni uygʻunlashtirish mumkin. Bu esa Oʻzbekistonning jahon turizm bozoridagi
raqobatbardoshligini oshirish, tarixiy shaharlarni global madaniy markaz sifatida
yanada rivojlantirish uchun mustahkam poydevor yaratadi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Sh. Shodmonov. (2020) Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik. Toshkent, B 788.

2.Xodiyev B., Shodmonov Sh.(2017) Iqtisodiyot nazariyasi.Darslik. Toshkent

«Barkamol fayz media» nashriyoti, B 785.

3.S.S.Gulyamov, R.H.Ayupov, G.R.Baltabaeva. (2019)

Raqamli iqtisodiyotda blokcheyn texnologiyalar T., “Iqtisod-Moliya” nashriyoti, B

414.

4. Shodmonov Sh.Sh., Gʻafurov U.V(2010). Iqtisodiyot nazariyasi.Darslik.

Toshkent, «Iqtisod-moliya» nashriyoti, B 756 .

5. Shodmonov Sh.Sh., Gʻafurov U.V.(2005) Iqtisodiyot nazariyasi (darslik).

Toshkent,«Fan va texnologiya» nashriyoti,B 784.

6. Oʻlmasov A., Vahobov A. Iqtisodiyot nazariyasi.(2014) Darslik. Toshkent.

«IqtisodMoliya», B 661.

7. Razzoqov A.A., Tashmatov Sh.H., Oʻrmonov (2007) N.T. Iqtisodiy

taʼlimotlar tarixi. Darslik. – T.: Iqtisod-moliya, B 320.

520