IKKINCHI TARTIBLI HOSILASI KVADRATI BILAN
INTEGRALLANUVCHI FUNKSIYALAR FAZOSIDA KVADRATUR
FORMULANING EKSTREMAL FUNKSIYASI
https://zenodo.org/records/17733870
Ulikov Shukurillo Shavkatovich
Oriental universiteti katta oʻqituvchisi
sh_ulikov@mail.ru
Annotatsiya: Ushbu ishda, W2(2) (0,1) -fazosida yaʼni 2-tartibli umumlashgan
hosilasi 0,1kesmada kvadrati bilan jamlanuvchi funksiyalar fazosida optimal
kvadratur formulani qurishni koʻrib chiqamiz. Bundan tashqari, chiziqli uzluksiz
funksionalning umumiy koʻrinishi toʻgʻrisidagi Riss teoremasidan foydalanib,
kvadratur formulaning xatolik funksionali ekstremal funksiyasini topish oddiy
differensial tenglamalar uchun chegaraviy masala yechishga keltiriladi. Bu chegaraviy
masalani yechish orqali kvadratur formulaning xatolik funksionalining ekstremal
funksiyasining koʻrinishi olinadi.
Kalit soʻzlar: Kvadratur formula, ekstremal funksiya, xatolik funksionali.
Abstract: In this paper, letʼs consider constructing an optimal quadrature formula
in the W2(2) (0,1) -space i.e. in the space of functions whose generalized derivative of
order 2 is summed by its Square in the cross section 0,1. Furthermore, using Reesʼs
theorem on the general appearance of a linear continuous functional, finding the errorfunctional extreme function of a quadrature formula is brought to solve the boundary
problem for Ordinary Differential Equations. By solving this boundary problem, a
representation of the extreme function of the error functional of the quadrature formula
is obtained.
Keywords: Quadrature formula, extreme Function, Error functional.
Kirish. Masalani qoʻyilishi. Odatda amaliy masalalarni aniq integralni
hisoblashga keltirilganda, ishning eng qiyin qismi allaqachon ortda qolganligini
aytishimiz mumkin. Bundan tashqari, agar integral ostidagi funksiya f (x) ga teng
boʻlsa, uning boshlangʻichini F(x) funksiya elementari sifatida ifodalash mumkin
b
boʻlsa, unda aniq integralning qiymatini ushbu f (x)dx = F(b) − F(a) formuladan
a
foydalanib osongina olish mumkin. Amalda, bu baʼzan sezilarli qiyinchiliklarga olib
kelishi mumkin, chunki integral ostidagi funksiyaning boshlangʻichi F(x) juda
murakkab koʻrinishga ega boʻlishi mumkin.
Bu usul mutlaqo yaroqsiz boʻlib chiqishi mumkin, agar (bu tez-tez sodir boʻladi)
funksiyasi F(x) elementar funksiyalar orqali ifodalanmaydi.
Alohida maxsus funksiyalar uchun ularning qiymatlari jadvalga kiritilgan, boshqa
hollarda, aniq integral integralni u yoki bu turdagi qatorlarga yoyish orqali hisoblanishi
mumkin.
Baʼzan baʼzi aniq integrallarni kompleks oʻzgaruvchining funksiyalari
nazariyasidan foydalanib hisoblash mumkin.
Agar ushbu usullar mos boʻlmasa, u holda aniq integralning qiymati raqamli
integratsiya formulalari deb ataladigan formulalar yordamida raqamli tarzda
hisoblanishi mumkin, yaʼni kvadratura formulalari.
Kvadratura usuli koʻp hollarda boshqa usullarga nisbatan kamroq hisoblash
kuchini talab qiladi. Ayrim integrallarning qiymatlarini eng yuqori aniqlikda va arzon
narxlarda taxminiy hisoblash hisoblash matematikasining dolzarb muammolaridan
biridir.
Qaralayotgan funksiyalar sinfida kvadratur formulaning maksimal xatoligi
kvadratur formulalar nazaryasining muhim masalasi hisoblanadi.
Biz quyidagi koʻrinishda kvadratur formulani qaraymiz [1-2]
1 N
(х)dx k[ ] (h ) (1)
0 =0
bu yerda k - (1) kvadratur formulaning hozircha nomaʼlum koeffitsiyentlari,
h = 1 / N , N − natural son, integral ostidagi ( x) funksiya W2(2) (0,1) fazoga tegishli.
Bunda W2(2) (0,1) fazo bu birinchi tartibli hosilasi absolyut uzluksiz va ikkinchi tartibli
hosilasi L2 (0,1) ga tegishli barcha funksiyalar sinfi. Ushbu W2(2) (0,1) fazo
1 d 2 ( х) d 2 ( х ) d ( х) d ( х)
, W = 2 2 + dx. (2)
0 dx dx dx dx
skalyar koʻpaytmaga nisbatan Gilbert fazosi boʻladi. Bu yerda (2)- skalyar
koʻpaytma yordamida
1
1 d 2 ( x ) 2 d ( x) 2 2
= 2 + dx (3)
dx dx
0
aniqlanadi.
(1)-kvadratur formulaning xatoligi deb
1 N
(x)dx − k[ ] (h ) (4)
0 =0
ayirmaga aytiladi va bu ayirmaga W2(2) (0,1) fazosida aniqlangan quydagi xatolik
funksionali mos keladi
N
(x) = i[0,1](x) − k[ ] ( x − h ) , (5)
=0
bu yerda i[0,1](x) -[0,1] kesmaning xarakteristik funksiyasi, (х) -Dirakning delta-
funksiyasi.
Odatda, (х) funksionalning (х) funksiyadagi qiymati quyidagicha aniqlanadi
( , ) = (x)(x)dx . (6)
−
(6) tenglikka asosan, (5) formulani etiborga olib, (4) ayirma haqiqatdan ham, (х)
xatolik funksionalining (х) dagi qiymati ekanligiga ishonch hosil qilamiz, yaʼni
N
( , ) = (x)(x)dx = i[0,1](x) − k[ ] ( x − h ) ( x)dx =
− − =0
N 1 N
= i[0,1](x)(x)dx − k[ ] ( x − h ) ( x)dx = (x)dx − k[ ] (h ).
− =0 =0
0
Demak,
1 N
( ,) = (x)dx − k[ ] (h ) (7)
0 =0
kvadratur formulaning (7) xatoligi W2(2)(0,1) fazosida chiziqli funksionalni
aniqlaydi,
bu yerda W2(2) fazo W2(2) fazoga qoʻshma fazo. U holda, Koshi-Shvars
tengsizligidan xatolikning absolyut qiymati yuqoridan quyidagicha baholanadi:
( ,) |W2(2) (0,1) | W2(2)*(0,1)
Bu tengsizlikdan biz (1) kvadratur formulaning (7) xatoligi (х) xatolik
funksionalining
|W2(2)*(0,1) = sup ( ,) = sup ( ,)
(2)
, 0 | W2 (0,1)
|W2( 2) (0,1) =1
normasi orqali baholanishini xulosa qilamiz.
Yuqoridagi tengsizlikdan koʻrinadiki, (4) xatolikning absolyut qiymatini
yuqoridan baholash uchun, (5) xatolik funksionalining normasini topish talab etiladi.
Buning uchun esa mos ekstremal funksiyani aniqlash kerak. Quyida aynan shu
ekstremal funksiyani aniqlash masalasini qaraymiz.
Ushbu masalani yechish uchun, exstremal funksiya taʼrifidan foydalanamiz.
Maʼlumki, Koshi-Shvarts tengsizligini tenglikka aylantiruvchi U (x) funksiyaga
ekstremal funksiya deyiladi, yaʼni
( ,U ) = W2(2)*(0,1) U W2(2) (0,1) . (8)
W2(m) (0,1) Gilbert fazosida chiziqli uzluksiz funksionalning umumiy koʻrinishi
haqidagi Riss teoremasidan foydalanib quyidagini yozamiz.
W2(2)*(0,1) = U W2(2) (0,1) . ( 9 )
Shuningdek, (8) va (9) dan quyidagi xulosaga ega boʻlamiz: ( 10 )
( ,U ) = W2(2)*(0,1) 2 .
Boshqa tomondan, xuddi shu teorema boʻyicha, W2(2) (0,1) fazoning har qanday
(x) elementi uchun ushbu tenglikni olamiz
( ,) = U , ,
bu yerda
1 d 2 ( х) 2 (х) d ( х) dU ( х)
dU
U , = 2 2 + dx . ( 11 )
0 dx dx dx dx
Aytaylik, (x) funksiya W2(2) (0,1) fazoga tegishli cheksiz differensiallanuvchi
funksiya boʻlsin, yaʼni.
(x) C ()(0,1).
(11) tenglikning oʻng tomonini boʻlaklab integallab quyidagini hosil qilamiz
U (4) (x) − U (2) (x) = (x). (12 )
(U (3) (x) − U (1) (x)) x = 1 = 0, (13)
x=0
U (2) (x) x = 1 = 0. (14)
x=0
Teorema 1. (12)-(14) chegaraviy masalaning yechimi (1) kvadratur formulaning
(5) xatolik funksionali ekstremal funksiyasi boʻlib, quyidagi koʻrinishga ega.
U (x) = (x) * 2(x) + P0 ,
bu yerda
2(x) = signx ex − e−x
− x (1 5 )
2 2
d4 d2
ushbu 4 − 2 differensial operatorning fundamental yechimi,
dx dx
1, x 0, P0 -ixtiyoriy oʻzgarmas son.
signx = 0, x = 0,
−1, x 0,
Xulosa. Shunday qilib, biz ushbu ishda W2(2) (0,1) fazoda optimal kvadratura
formulasini qurishni koʻrib chiqdik. Bundan tashqari, kvadratura formulalarining
ekstremal funksiyasini topdik keying ishlarimizda xatolik funksionalining normasini
koʻrinishini topishni amalga oshiramiz. .
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Соболев С.Л. Введение в теорию кубатурных формул. – М.: Наука. 1974. 808 с.
2. Соболев С.Л., Васкевич В.Л. Кубатурные формулы. - Новосибирск: Изд-во ИМ
СО РАН, 1996. - 484 с.
3. Рамазанов М.Д. Теория решетчатых кубатурных формул с ограниченным
пограничным слоем. – Уфа, 2009. - 178 с.
4. Шадиметов Х.М., Нуралиев Ф.А., Уликов Ш.Ш., Абдукайимова Г.А.,
Квадратнормы функционала погрешности квадратурных формул в факторизованном
пространстве Соболева –Проблемы вычыслительной и прикладной математики,
Ташкент N-4(34) 2021.