ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Ikkinchi tartibli hosilasi kvadrati bilan integrallanuvchi funksiyalar fazosida kvadratur formulaning ekstremal funksiyasi

Ulikov Shukurillo Shavkatovich

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

IKKINCHI TARTIBLI HOSILASI KVADRATI BILAN
INTEGRALLANUVCHI FUNKSIYALAR FAZOSIDA KVADRATUR

FORMULANING EKSTREMAL FUNKSIYASI

https://zenodo.org/records/17733870

Ulikov Shukurillo Shavkatovich
Oriental universiteti katta oʻqituvchisi

sh_ulikov@mail.ru

Annotatsiya: Ushbu ishda, W2(2) (0,1) -fazosida yaʼni 2-tartibli umumlashgan

hosilasi 0,1kesmada kvadrati bilan jamlanuvchi funksiyalar fazosida optimal

kvadratur formulani qurishni koʻrib chiqamiz. Bundan tashqari, chiziqli uzluksiz
funksionalning umumiy koʻrinishi toʻgʻrisidagi Riss teoremasidan foydalanib,
kvadratur formulaning xatolik funksionali ekstremal funksiyasini topish oddiy
differensial tenglamalar uchun chegaraviy masala yechishga keltiriladi. Bu chegaraviy
masalani yechish orqali kvadratur formulaning xatolik funksionalining ekstremal
funksiyasining koʻrinishi olinadi.

Kalit soʻzlar: Kvadratur formula, ekstremal funksiya, xatolik funksionali.
Abstract: In this paper, letʼs consider constructing an optimal quadrature formula
in the W2(2) (0,1) -space i.e. in the space of functions whose generalized derivative of

order 2 is summed by its Square in the cross section 0,1. Furthermore, using Reesʼs

theorem on the general appearance of a linear continuous functional, finding the errorfunctional extreme function of a quadrature formula is brought to solve the boundary
problem for Ordinary Differential Equations. By solving this boundary problem, a
representation of the extreme function of the error functional of the quadrature formula
is obtained.

Keywords: Quadrature formula, extreme Function, Error functional.

Kirish. Masalani qoʻyilishi. Odatda amaliy masalalarni aniq integralni
hisoblashga keltirilganda, ishning eng qiyin qismi allaqachon ortda qolganligini
aytishimiz mumkin. Bundan tashqari, agar integral ostidagi funksiya f (x) ga teng
boʻlsa, uning boshlangʻichini F(x) funksiya elementari sifatida ifodalash mumkin

b

boʻlsa, unda aniq integralning qiymatini ushbu  f (x)dx = F(b) − F(a) formuladan

a

foydalanib osongina olish mumkin. Amalda, bu baʼzan sezilarli qiyinchiliklarga olib
kelishi mumkin, chunki integral ostidagi funksiyaning boshlangʻichi F(x) juda
murakkab koʻrinishga ega boʻlishi mumkin.

Bu usul mutlaqo yaroqsiz boʻlib chiqishi mumkin, agar (bu tez-tez sodir boʻladi)
funksiyasi F(x) elementar funksiyalar orqali ifodalanmaydi.

Alohida maxsus funksiyalar uchun ularning qiymatlari jadvalga kiritilgan, boshqa

hollarda, aniq integral integralni u yoki bu turdagi qatorlarga yoyish orqali hisoblanishi

mumkin.

Baʼzan baʼzi aniq integrallarni kompleks oʻzgaruvchining funksiyalari

nazariyasidan foydalanib hisoblash mumkin.

Agar ushbu usullar mos boʻlmasa, u holda aniq integralning qiymati raqamli

integratsiya formulalari deb ataladigan formulalar yordamida raqamli tarzda

hisoblanishi mumkin, yaʼni kvadratura formulalari.

Kvadratura usuli koʻp hollarda boshqa usullarga nisbatan kamroq hisoblash

kuchini talab qiladi. Ayrim integrallarning qiymatlarini eng yuqori aniqlikda va arzon

narxlarda taxminiy hisoblash hisoblash matematikasining dolzarb muammolaridan

biridir.

Qaralayotgan funksiyalar sinfida kvadratur formulaning maksimal xatoligi

kvadratur formulalar nazaryasining muhim masalasi hisoblanadi.

Biz quyidagi koʻrinishda kvadratur formulani qaraymiz [1-2]

1 N

(х)dx   k[ ] (h ) (1)

0  =0

bu yerda k  - (1) kvadratur formulaning hozircha nomaʼlum koeffitsiyentlari,

h = 1 / N , N − natural son, integral ostidagi  ( x) funksiya W2(2) (0,1) fazoga tegishli.

Bunda W2(2) (0,1) fazo bu birinchi tartibli hosilasi absolyut uzluksiz va ikkinchi tartibli

hosilasi L2 (0,1) ga tegishli barcha funksiyalar sinfi. Ushbu W2(2) (0,1) fazo

1  d 2 ( х) d 2 ( х ) d ( х) d ( х) 


, W =   2  2 +  dx. (2)
0  dx dx dx dx 

skalyar koʻpaytmaga nisbatan Gilbert fazosi boʻladi. Bu yerda (2)- skalyar

koʻpaytma yordamida

1

 1   d 2 ( x )  2  d ( x) 2  2
 
 =  2  +   dx (3)
 dx dx 
 0       

aniqlanadi.

(1)-kvadratur formulaning xatoligi deb

1 N

(x)dx − k[ ] (h ) (4)

0  =0

ayirmaga aytiladi va bu ayirmaga W2(2) (0,1) fazosida aniqlangan quydagi xatolik

funksionali mos keladi

N

(x) = i[0,1](x) − k[ ] ( x − h ) , (5)
 =0

bu yerda i[0,1](x) -[0,1] kesmaning xarakteristik funksiyasi,  (х) -Dirakning delta-

funksiyasi.
Odatda, (х) funksionalning (х) funksiyadagi qiymati quyidagicha aniqlanadi

( , ) =  (x)(x)dx . (6)

−

(6) tenglikka asosan, (5) formulani etiborga olib, (4) ayirma haqiqatdan ham, (х)

xatolik funksionalining (х) dagi qiymati ekanligiga ishonch hosil qilamiz, yaʼni

  N 
( , ) =  (x)(x)dx =   i[0,1](x) − k[ ] ( x − h )  ( x)dx =
− −   =0 

 N 1 N

=  i[0,1](x)(x)dx − k[ ] ( x − h )  ( x)dx = (x)dx − k[ ] (h ).
−  =0  =0
0

Demak,

1 N

( ,) = (x)dx − k[ ] (h ) (7)

0  =0

kvadratur formulaning (7) xatoligi W2(2)(0,1) fazosida chiziqli funksionalni

aniqlaydi,

bu yerda W2(2) fazo W2(2) fazoga qoʻshma fazo. U holda, Koshi-Shvars

tengsizligidan xatolikning absolyut qiymati yuqoridan quyidagicha baholanadi:

( ,)   |W2(2) (0,1)  | W2(2)*(0,1)

Bu tengsizlikdan biz (1) kvadratur formulaning (7) xatoligi (х) xatolik

funksionalining

|W2(2)*(0,1) = sup ( ,) = sup ( ,)

(2)
,  0  | W2 (0,1)
|W2( 2) (0,1) =1

normasi orqali baholanishini xulosa qilamiz.
Yuqoridagi tengsizlikdan koʻrinadiki, (4) xatolikning absolyut qiymatini
yuqoridan baholash uchun, (5) xatolik funksionalining normasini topish talab etiladi.
Buning uchun esa mos ekstremal funksiyani aniqlash kerak. Quyida aynan shu
ekstremal funksiyani aniqlash masalasini qaraymiz.
Ushbu masalani yechish uchun, exstremal funksiya taʼrifidan foydalanamiz.
Maʼlumki, Koshi-Shvarts tengsizligini tenglikka aylantiruvchi U (x) funksiyaga

ekstremal funksiya deyiladi, yaʼni
( ,U ) = W2(2)*(0,1)  U W2(2) (0,1) . (8)

W2(m) (0,1) Gilbert fazosida chiziqli uzluksiz funksionalning umumiy koʻrinishi
haqidagi Riss teoremasidan foydalanib quyidagini yozamiz.

W2(2)*(0,1) = U W2(2) (0,1) . ( 9 )

Shuningdek, (8) va (9) dan quyidagi xulosaga ega boʻlamiz: ( 10 )
( ,U ) = W2(2)*(0,1) 2 .

Boshqa tomondan, xuddi shu teorema boʻyicha, W2(2) (0,1) fazoning har qanday

(x) elementi uchun ushbu tenglikni olamiz

( ,) = U , ,

bu yerda

1  d 2 ( х) 2 (х) d ( х) dU ( х) 

dU
 U , =   2  2 +  dx . ( 11 )
0  dx dx dx dx 

Aytaylik, (x) funksiya W2(2) (0,1) fazoga tegishli cheksiz differensiallanuvchi

funksiya boʻlsin, yaʼni.

(x) C ()(0,1).

(11) tenglikning oʻng tomonini boʻlaklab integallab quyidagini hosil qilamiz

U (4) (x) − U (2) (x) = (x). (12 )

(U (3) (x) − U (1) (x)) x = 1 = 0, (13)

x=0

U (2) (x) x = 1 = 0. (14)
x=0

Teorema 1. (12)-(14) chegaraviy masalaning yechimi (1) kvadratur formulaning

(5) xatolik funksionali ekstremal funksiyasi boʻlib, quyidagi koʻrinishga ega.

U (x) = (x) * 2(x) + P0 ,

bu yerda

2(x) = signx  ex − e−x 
 − x (1 5 )
2 2

d4 d2
ushbu 4 − 2 differensial operatorning fundamental yechimi,

dx dx

1, x  0, P0 -ixtiyoriy oʻzgarmas son.

signx = 0, x = 0,
−1, x  0,

Xulosa. Shunday qilib, biz ushbu ishda W2(2) (0,1) fazoda optimal kvadratura

formulasini qurishni koʻrib chiqdik. Bundan tashqari, kvadratura formulalarining

ekstremal funksiyasini topdik keying ishlarimizda xatolik funksionalining normasini

koʻrinishini topishni amalga oshiramiz. .

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Соболев С.Л. Введение в теорию кубатурных формул. – М.: Наука. 1974. 808 с.
2. Соболев С.Л., Васкевич В.Л. Кубатурные формулы. - Новосибирск: Изд-во ИМ
СО РАН, 1996. - 484 с.
3. Рамазанов М.Д. Теория решетчатых кубатурных формул с ограниченным
пограничным слоем. – Уфа, 2009. - 178 с.

4. Шадиметов Х.М., Нуралиев Ф.А., Уликов Ш.Ш., Абдукайимова Г.А.,

Квадратнормы функционала погрешности квадратурных формул в факторизованном
пространстве Соболева –Проблемы вычыслительной и прикладной математики,
Ташкент N-4(34) 2021.