ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Arab va o‘zbek tillarida zamonni ifodalovchi so‘zlarning kontekstual tadqiqi

Yusupboyev Nuriddin

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

ARAB VA OʻZBEK TILLARIDA ZAMONNI IFODALOVCHI
SOʻZLARNING KONTEKSTUAL TADQIQI

https://zenodo.org/records/17732073

Yusupboyev Nuriddin,
Oriental universiteti, Tillar-1 kafedrasi oʻqituvchi-stajyori

Annotatsiya. Ushbu maqolada arab va oʻzbek tillarida zamonni ifodalovchi
soʻzlarning kontekstual tahlili oʻrganilgan. Maqola zamonning leksik va grammatik
ifodalari, shuningdek, ularning turli kontekstlardagi maʼnosi va qoʻllanilishi haqida
maʼlumot beradi. Arab va oʻzbek tillarining zamon ifodalovchi soʻzlarining oʻziga
xosliklari, farqlari va oʻxshashliklari solishtirma usulda yoritilgan. Tadqiqot davomida
tilshunoslik nazariyalari va amaliy misollar asosida zamon kategoriyasining semantik
va pragmatik jihatlari tahlil qilingan. Maqola ikki tilning tarixiy, madaniy va lingvistik
xususiyatlari orqali zamon tushunchasining shakllanishi va ifodalash usullarini
aniqlashga qaratilgan boʻlib, tillararo oʻzaro taʼsir va til oʻrganishda amaliy ahamiyatga
ega. Bu ish arab va oʻzbek tillarining zamon tizimini chuqurroq anglash va tillararo
taqqoslash uchun muhim manba hisoblanadi.

Kalit soʻzlar: feʼl zamonlari, zamonni anglatuvchi soʻzlar, maʼno koʻchishi.
Abstract. This article presents a contextual analysis of temporal expressions in
Arabic and Uzbek languages. The study examines the lexical and grammatical forms
of time, as well as their meanings and usage in different contexts. The distinctive
features, differences, and similarities of temporal expressions in Arabic and Uzbek are
highlighted through a comparative approach. Based on linguistic theories and practical
examples, the semantic and pragmatic aspects of the category of time are analyzed.
Furthermore, the article explores the formation and expression of the concept of time
through the historical, cultural, and linguistic characteristics of both languages. This
research is valuable for identifying cross-linguistic influences and has practical
significance in language learning, serving as an important resource for a deeper
understanding of the temporal systems of Arabic and Uzbek.
Keywords: verb tenses, words expressing time, semantic shift.

Tilda zamon faqat grammatik shakllar bilan cheklanib qolmaydi, u adabiy
matnlarda voqealar ketma-ketligini, vaqt ichidagi munosabatlarni, personajlarning
ruhiy holatini va butun asarning semantik qamrovini belgilab beradi. Arab va oʻzbek
adabiy matnlarida zamon ifodasi oʻzining sintaktik va semantik boyligi bilan ajralib
turadi. Xususan, zamonni tasvirlashda kontekstual koʻrsatkichlar, stilistik figuralar va
kognitiv konstruksiyalar muhim rol oʻynaydi. Arab adabiyotida zamonning
ifodalanishi koʻpincha faqat feʼl shakllari bilan emas, balki vaqtni kechirish, hissiy
holatlarni tasvirlash, oʻtkinchilik va abadiylik obrazlari orqali ham amalga oshiriladi.
Ibn Qutaybaning “Adab al-Katib” asarida keltirilgan “‫”مرت الأعوام كأنها لحظة عابرة‬
jumlasi bunga yaqqol misol boʻla oladi. Bu yerda ‫ مرت‬feʼli orqali oʻtgan zamon
ifodalanadi, lekin “‫ ”كأنها لحظة‬oʻxshatish vositasida yillar bir lahzaga oʻxshatiladi va

vaqtning tez oʻtishi subʼektiv qabul qilinadi. Arab adabiy uslubida zamonni
tasvirlashda istiʼora kabi badiiy sanʼat vositalari ham keng qoʻllaniladi.

Taha Husayn oʻzining mashhur “al-Ayyam” memuarida zamon noaniqligi va
psixologik kechinmalarni birlashtirib tasvirlaydi: “‫”.لم أعرف الزمان، أكان ماضيا أم باقيا أمامي‬
Bu jumlada “‫ ”كان‬va “‫ ”باقي‬shakllari orqali oʻtgan va davomiy zamonlar orasidagi ichki
ruhiy kurash, zamonni anglay olmaslik holati berilgan. Bu tarzdagi ifodalash arab
adabiyotida zamonni faqat vaqt belgisi sifatida emas, balki inson ruhiyatining vaqt
bilan oʻzaro munosabati sifatida tasvirlashga imkon yaratadi.

Oʻzbek adabiy matnlarida esa zamon koʻpincha tabiat tasvirlari, ruhiy
kechinmalar va real hayot oqimi bilan uygʻunlashgan holda ifodalanadi. Abdulla
Qahhorning “Qoʻshchinor chiroqlari” asaridagi “Qish kunlari hamisha uzun, tuni ham,
kuni ham bir xil koʻrinadi” jumlasida zamon tasviri faqat grammatik shakl orqali emas,
balki tabiat obrazlari va vaqtning subyektiv sezilishi orqali ifodalangan. Bu yerda
“koʻrinadi” shakli hozirgi zamonni bildirsa-da, “hamisha uzun” ifodasi orqali vaqtning
oʻzgarishsiz va choʻziluvchan holati tasvirlanadi. Oʻzbek matnlarida zamon qabul
qilishning hissiy va subyektiv tomonlari koʻpincha “hamisha”, “goʻyo”, “uningcha”
kabi modal ifodalar orqali kuchaytiriladi.

Erkin Vohidovning “Tong nafasi” sheʼrida esa zamonning ifodalanishi yanada
poetik tus oladi: “Tong nafasi uygʻonmoqda, orzular yuksalmoqda”. Bu jumlada “-
moqda” affiksli davomiy zamon shakli yordamida harakatlarning hali
yakunlanmaganligi, jarayon davom etayotganligi tasvirlanadi. Nafas va orzular kabi
poetik obrazlar zamonning faqat grammatik emas, balki metaforik va semantik
qamrovda ifodalanishiga xizmat qiladi.

Arab va oʻzbek adabiy matnlarida zamon ifodasining chuqur kontekstual farqlari
mavjud. Arab adabiyotida feʼl shakllari va istiʼora orqali vaqtga emotsional va falsafiy
yuk beriladi, vaqtning oʻtkinchiligi yoki abadiyligi kiasmus va tashbih usullari
yordamida ifodalanadi. Masalan, “‫ ”كأنها لحظة‬kabi obrazlar vaqtni tez va sezilmas tarzda
oʻtib ketadigan narsa sifatida tasvirlaydi. Oʻzbek adabiyotida esa zamon koʻproq tabiat
obrazlari, orzular va insonning ichki hissiy kechinmalari bilan ifodalanadi. Hozirgi
zamon davomiy shakli “-moqda”, oʻtgan zamon yordamchi feʼli “edi” va subyektiv
koʻrsatkichlar orqali vaqt oqimi hayotiy va hissiy tafakkur bilan bogʻlanadi.

Arab adabiy matnlarida zamon koʻproq ekzistensial va falsafiy oʻlchamda,
hayotning oʻtkinchiligi yoki abadiyligi nuqtayi nazaridan yoritiladi. Oʻzbek adabiy
matnlarida esa zamon hissiy va poetik qamrovda, tabiat va inson orzulari bilan
uygʻunlashgan holda tasvirlanadi. Har ikki tilda zamon faqat grammatik shakl sifatida
emas, balki matn semantikasi va badiiy ifodaning markaziy elementi sifatida xizmat
qiladi.

Tilshunoslikda pragmatika faqat shakl va maʼno bilan emas, balki gapiruvchining
niyati, tinglovchining kutgan javobi va muloqot jarayonidagi dinamik oʻzgarishlar
bilan bevosita bogʻliq boʻlgan hodisalarni oʻrganadi. Shu nuqtayi nazardan, zamon
shakllari ham oddiy grammatik birlik sifatida emas, balki kommunikativ maqsadlarni
amalga oshirishning faol vositalaridan biri sifatida namoyon boʻladi. Arab va oʻzbek
adabiy matnlarida zamon shakllari gapiruvchi va tinglovchi oʻrtasidagi muloqotni
boshqarish, emotsional va ijtimoiy effekt hosil qilish uchun kontekstual tarzda mohirlik
bilan tanlanadi.

Arab adabiyotida zamon shakllari nutq rejasi va matnning pragmatik maqsadi
bilan uzviy bogʻliq tarzda ishlatiladi. Masalan, al-Johizning “Bayan va-Tabyin” asarida
keltirilgan “‫ ”وما تزال الأيام تعلمنا دروسا لا تنتهي‬jumlasida ‫ لا تزال‬va feʼl mudoriy
konstruktsiyasi yordamida hozirgi paytda davom etayotgan, lekin bitmas-tuganmas
tajribani anglatuvchi tuygʻu beriladi. Bu shakl gapiruvchining tinglovchiga uzluksiz
taʼsir va vaqtning cheklanmasligi haqida kuchli kommunikativ xabar etkazish
maqsadini koʻzlaganligini koʻrsatadi. Xuddi shuningdek, Nagib Mahfuzning “Avlad
Haratina” romanida “‫ ”كانوا يحلمون بالعدالة حتى خذلتهم الحياة‬jumlasi orqali “kana + feʼl
mudoriy” shakli yordamida uzoq davom etgan orzular va hayotning ularga bergan
chorasiz natijasi pragmatik jihatdan taʼsirchan tarzda ifodalanadi. Bu tarzdagi zamon
modifikatsiyalari arab adabiyotida tinglovchiga faqat faktlarni emas, balki ularning
ruhiy va ijtimoiy koʻlamini yetkazish uchun faol xizmat qiladi.

Oʻzbek adabiy matnlarida zamon shakllari, asosan, xotiralarni jonlantirish,
kelajakdagi orzularni ifodalash yoki bugungi voqealarni sharhlash maqsadida
pragmatik vosita sifatida ishlatiladi. Masalan, “Bugun biz orzularni roʻyobga
chiqaramiz, ertaga esa tarix yaratamiz” kabi gapda hozirgi va kelasi zamon shakllari
ketma-ketligidan foydalanilib, motivatsion kayfiyat hosil qilingan. Gapiruvchi ayni
paytda sodir boʻlayotgan harakat va kelajakda kutilayotgan natijani zamon shakllari
orqali uygʻun tarzda ifodalab, ijtimoiy ruhni koʻtarish vazifasini bajargan. Yana bir
misol sifatida Said Ahmadning “Jimjitlik” hikoyasidagi “Qishloq hali ham eski
xotiralar bilan yashaydi, ammo shahar oʻzgarib ketgan” jumlasi koʻrsatiladi. Bu yerda
“yashaydi” shakli hozirgi zamonni, “oʻzgarib ketgan” shakli esa oʻtgan zamonni
ifodalab, zamonaviy tafovutni, oʻzgarishlar va eskilik oʻrtasidagi kontrastni pragmatik
jihatdan taʼsirli tarzda ochib beradi.

Arab va oʻzbek adabiy matnlarida zamon shakllarining pragmatik va
kommunikativ vazifalari oʻziga xos farqlarga ega. Arab adabiyotida zamon
modifikatsiyalari davomiylik, abadiylik va ekzistensial oʻlchamlarni aks ettirish uchun
xizmat qiladi. Nutqda “kana-mudoriy” yoki “la tazal-mudoriy” kabi murakkab
konstruktsiyalardan foydalanilib, falsafiy va ijtimoiy fikrlarning chuqur qatlami
ifodalanadi. Oʻzbek adabiyotida esa zamon shakllari yordamida harakatlarning real
oqimi koʻrsatiladi, hissiy kontrastlar hosil qilinadi va ruhiy kechinmalar jonli tarzda
taqdim etiladi. Oʻzbek matnlarida -yapti, -moqda, -gan edi kabi shakllarning dinamik
kombinatsiyasi orqali vaqtning oʻtishi va inson kayfiyatidagi oʻzgarishlar tabiiy va
hissiy asosda tasvirlanadi.

Matn pragmatikasi nuqtayi nazaridan zamon shakllari gapiruvchining
kommunikativ maqsadiga faol xizmat qiladi. Arab adabiyotida zamon shakllari falsafiy
va ijtimoiy umumlashtirishlarga yoʻnaltirilgan boʻlsa, oʻzbek adabiyotida ular hayotiy
tafakkur va real voqelik tasviri bilan chambarchas bogʻlangan. Har ikkala adabiy
anʼanada zamon shakllari muloqot strategiyasining ajralmas qismi boʻlib, matnning
emotsional va ijtimoiy taʼsir kuchini oshirishda muhim vosita sifatida namoyon
boʻladi.

Tilning har qanday darajasi, xususan, zamon ifodasi tarjima jarayonida oʻziga xos
qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. Chunki har bir tilning oʻz zamon kategoriyasi,
grammatik shakllari va semantik-chegaraviy koʻrsatkichlari mavjud. Arab va oʻzbek
tillari qiyosida olib qaralganda, zamonning grammatik ifodalanishida, semantik

yuklamasida va stilistik xususiyatlarida aniq farqlar koʻzga tashlanadi. Tarjima
jarayonida bu farqlarni toʻgʻri idrok qilish va mos adekvatlikni taʼminlash tarjimon
oldida turgan muhim vazifalardan biri hisoblanadi.

Arab va oʻzbek tillaridagi zamon shakllarining grammatik tizimi turlicha
shakllangan. Arab tilida feʼl zamonlari koʻproq harakatning holatini yaʼni
yakunlanganlik, davomiylik yoki takroriylikni ifodalasa, oʻzbek tilida zamon asosan
harakatning sodir boʻlish vaqtiga bogʻliq tarzda belgilanadi. Bu tafovut tarjima
jarayonida qator muammolarni keltirib chiqaradi. Eng asosiy muammolardan biri
formal moslikning yoʻqligi boʻlib, arab tilidagi moziy zamoni koʻpincha oʻzbek tiliga
oʻtgan zamonda tarjima qilinadi, baʼzan esa hozirgi yoki hatto kelasi zamonda
ifodalanadi. Bundan tashqari, zamon koʻrsatkichlarining stilistik talqini ham
muammoli masala sanaladi. Arab tilida kelajakni ifodalash uchun hozirgi zamon shakli
va maxsus yordamchi vositalar, masalan, ‫ سوف‬yokiَ ‫ سـ‬qoʻllanadi. Oʻzbek tilida esa
kelajak zamon maxsus affikslar (-adi, -ar edi) bilan ifodalanadi. Masalan, ‫َسي َُكونُ غَدا‬
‫ ُممْطِرا‬jumlasining tarjimasi “Ertaga yomgʻir yogʻadi” boʻlib, arab tilida mudoriy va sazarfi orqali berilgan boʻlsa-da, oʻzbek tilida sof kelajak zamon shaklida ifodalanadi.

Tarjima jarayonida tafakkur va madaniy tafovutlar ham sezilarli taʼsir koʻrsatadi.
Arab tilida vaqt koʻproq natija va yakun nuqtayi nazaridan ifodalanadi, oʻzbek tilida
esa vaqt uzluksizlik va voqealarning oqimi sifatida tasvirlanadi. Shu sababli, arab
tilidagi baʼzi ifodalarni oʻzbek tiliga toʻgʻri tarjima qilishda zamon ohangini va
semantik niuanslarni toʻliq aks ettirish qiyinlashadi. Konnotatsion tafovutlar ham katta
ahamiyatga ega. Arab adabiyotida moziy zamon shakllari koʻpincha kelajakdagi
qiyomat sahnalarini ifodalash uchun ishlatiladi. Bunday holatlarda, tarjimon oʻtgan
zamonni bevosita tarjima qilish oʻrniga kelajak ohangini saqlab qolishi zarur. Masalan,
ِ‫ َون ُِفخَ فِي الصُّور‬jumlasi tarjimada “Sur chalinadi” shaklida berilishi kerak, garchi arab
matnida moziy shakli ishlatilgan boʻlsa-da. Tarjima nazariyasida zamon ifodasining
adekvatligini taʼminlash uchun bir nechta muhim yondashuvlar ishlab chiqilgan.
Birinchidan, semantik moslashtirish tamoyiliga amal qilinadi. Formal moslikdan koʻra,
maʼno va matn pragmatikasi ustun qoʻyiladi. Harakatning natijaviyligi, davomiyligi
yoki yakunlanganlik holatiga qarab, tarjima zamoni aniqlanadi. Ikkinchidan, pragmatik
ekvivalentlik yondashuvi qoʻllaniladi, yaʼni gapiruvchining niyati va tinglovchi uchun
qanday qabul qilinish ehtimoli asosida zamon shakli tanlanadi. Uchinchi yondashuv
konseptual tafovutlarni hisobga olishdan iborat boʻlib, arab va oʻzbek tillaridagi vaqtga
oid qarashlarning farqi tarjima strategiyasini belgilaydi. Agar arabcha zamon shakli va
oʻzbekcha shakl orasida katta tafovut mavjud boʻlsa, qoʻshimcha vositalar izohlar,
parentetik birikmalar, koʻrsatkich zarflar yordamida aniqlik kiritish tavsiya etiladi.
Masalan, َ‫ ق َْد أ َْفل ََح الْمُؤْمِنُون‬jumlasini tarjima qilishda “Darhaqiqat, moʻminlar najot
topgan” shaklida kuchaytiruvchi vosita kiritiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. al-Jahiz. Bayān wa-Tabyīn. Qohira: Dar al-Kutub al-Misriyya, 2018.
2. Mahfouz, Naguib. Children of the Alley (Awlad Haratina). Qohira: Dar al-
Shorouk, 2010.
3. Said Ahmad. Jimjitlik. Toshkent: Yozuvchi, 1991.

4. Govkhar Rakhmatova. (2023). SIMPLE SENTENCE AND ITS
EXPRESSION IN ANCIENT TURKIC LANGUAGE. CURRENT RESEARCH
JOURNAL OF PHILOLOGICAL SCIENCES, 4(05), 27–32.

5. Yusupboyev Nuriddin. (2025). Arabic Verb Tenses and Their Grammatical
Analysis. American Journal of Philological Sciences, 5(05), 231–234.

6. BEGMATOVA, B., & RAHMATOVA, G. O. (2025). AUDIOVIZUAL
KONTEKSTDAGI TARJIMA: MADANIY SO ʼZLAR VA ULARNING
MOSLASHUVI. Научный информационный бюллетень, 7(1), 91-95.