XORIJIY TILLARNI IKKINCHI TIL SIFATIDA OʻQITISHNING
MUAMMOLARI
https://zenodo.org/records/17732081
Xasanov Islom,
Oriental universiteti katta oʻqituvchisi
Annotatsiya. Mazkur maqolada xorijiy tillarni ikkinchi til sifatida oʻqitishda
uchraydigan asosiy muammolar tahlil qilinadi. Unda til oʻrganuvchilarning
motivatsiyasi, madaniy tafovutlar, metodik yondashuvlarning samaradorligi,
oʻqituvchilarning malakasi va taʼlim muhitining roli kabi omillar koʻrib chiqiladi.
Muallif til oʻrgatish jarayonida yuzaga keladigan psixologik va lingvistik toʻsiqlarni
aniqlab, ularni yengib oʻtish boʻyicha amaliy tavsiyalar beradi. Maqola xorijiy til
oʻqituvchilari, metodistlar va taʼlim siyosatini ishlab chiquvchilar uchun foydali
nazariy va amaliy asos boʻlib xizmat qiladi.
Kalit soʻzlar: Ikkinchi til sifatida oʻqitish, til oʻrganish motivatsiyasi, madaniy
tafovutlar, metodik yondashuvlar, lingvistik toʻsiqla, oʻqituvchining malakasi.
Abstract. This article explores the key challenges in teaching foreign languages
as a second language. It examines factors such as learner motivation, cultural
differences, the effectiveness of methodological approaches, teacher qualifications,
and the role of the educational environment. The author identifies psychological and
linguistic barriers that arise during the language acquisition process and offers practical
strategies to overcome them. The article serves as a valuable theoretical and practical
resource for foreign language instructors, curriculum developers, and educational
policymakers.
Keywords: Second Language Acquisition (SLA), foreign language teaching,
language, learning challenges, learner motivation, language anxiety, cultural barriers,
teaching methodologies, communicative competence.
Hozirgi kunda yurtimizda chet tillariga boʻlgan eʼtibor, qiziqish kundan-kunga
ortib bormoqda. Nafaqat yevropa tillari, balki sharq tillariga boʻlgan qiziqishning ham
oʻsib borayotgani albatta quvonarli hol. Bugungi globallashuv davrida xorijiy tillarni
oʻrganish nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki kasbiy muvaffaqiyat uchun ham muhim
omilga aylandi. Ingliz, arab, rus va boshqa tillarni ikkinchi til sifatida oʻqitish koʻplab
mamlakatlarda taʼlim siyosatining ustuvor yoʻnalishiga aylangan. Tabiiyki, har qanday
chet tilini oʻrganish jarayonida tilning fonetika qismida oʻziga xos qiyinchiliklar
mavjud. Ayniqsa, arab tilidagi baʼzi undosh harflarning talaffuzdagi qiyinchiliklari
ahamiyatli boʻlib, ularda talaffuzning xilma-xilligini koʻrish mumkin. Arab tili
grammatikasida hamza tovushi va uning talaffuzi katta ahamiyatga ega. Hamzaning
talaffuziga koʻra ikki xili mavjud:
1.Qatʼiy hamza, yaʼni talaffuz qilinadigan hamza tovushi (-همزة القطع
hamzatul-qatʼi).
2.Vaslali hamza yaʼni talaffuz qilinmaydigan hamza tovushi (-همزة الوصل
110
hamzatul-vasl). Biroq, bu jarayon bir qator muammolar bilan toʻqnash kelmoqda.
Ushbu maqolada xorijiy tillarni ikkinchi til sifatida oʻqitishdagi asosiy muammolar
tahlil qilinadi hamda ularni bartaraf etish boʻyicha takliflar ilgari
suriladi.Globalizatsiya jarayonlari xorijiy tillarni oʻrganishga boʻlgan ehtiyojni keskin
oshirdi. Xususan, ingliz, arab, rus va boshqa tillarni ikkinchi til sifatida oʻqitish
bugungi kunda taʼlim tizimining muhim yoʻnalishiga aylandi. Biroq, bu jarayon bir
qator metodik, psixologik va texnik muammolar bilan toʻqnash kelmoqda.
Ikkinchi tilni oʻrganishda tabiiy til muhiti muhim rol oʻynaydi. Aksariyat
oʻquvchilar oʻrganilayotgan tilni kundalik hayotda qoʻllash imkoniyatiga ega emas. Bu
esa ularning nutqiy kompetensiyasini shakllantirishda jiddiy toʻsiq boʻladi.
Simulyatsiya qilingan muhitlar, masalan, rolli oʻyinlar yoki sunʼiy dialoglar, koʻpincha
yetarli darajada real boʻlmaydi.
Oʻquvchilarning til oʻrganishga boʻlgan motivatsiyasi koʻpincha past boʻladi. Bu
holat, ayniqsa, til oʻrganish maqsadlari noaniq boʻlgan hollarda kuzatiladi. Imtihon
topshirish, ish topish yoki sayohat qilish kabi tashqi motivatsiyalar ichki qiziqishni har
doim ham ragʻbatlantira olmaydi.
Koʻplab oʻqituvchilar zamonaviy pedagogik yondashuvlardan foydalanmaydi.
Interaktiv metodlar, madaniyatlararo kompetensiyani rivojlantirish, kontekstual til
oʻrgatish kabi yondashuvlar yetarli darajada qoʻllanilmaydi. Bu esa dars jarayonining
samaradorligini pasaytiradi. Darsliklar, audio-video materiallar va onlayn platformalar
koʻpincha lokal ehtiyojlarga moslashtirilmagan boʻladi. Multimodal taʼlim
resurslarining yetishmasligi oʻquvchilarning tilni turli kontekstlarda oʻrganish
imkoniyatini cheklaydi.
Koʻplab taʼlim muassasalarida til kompetensiyasi faqat grammatik bilimlar
asosida baholanadi. Kommunikativ yondashuv asosida baholash tizimlari yetarli
darajada joriy etilmagan. Bu esa oʻquvchilarning real nutqiy koʻnikmalarini aniqlashda
muammolar tugʻdiradi.
• Multimodal taʼlimni joriy etish: Audio, video, interaktiv platformalar orqali til
oʻrganishni jonlantirish va kontekstual muhit yaratish.
• Madaniyatlararo kompetensiyani rivojlantirish: Tilni oʻrganish bilan birga
oʻsha tilga oid madaniyatni ham oʻrgatish orqali motivatsiyani oshirish.
• Oʻqituvchilarni qayta tayyorlash: Zamonaviy metodikalar, masalan, CLIL
(Content and Language Integrated Learning), task-based learning kabi yondashuvlarni
oʻrgatish.
Baholash tizimini takomillashtirish: CEFR (Common European Framework
of Reference) asosida baholash mezonlarini joriy etish.
• Motivatsiyani oshirish strategiyalari: Til oʻrganishning amaliy ahamiyatini
koʻrsatish, real hayotiy vaziyatlarga asoslangan mashqlarni qoʻllash.
Xorijiy tillarni ikkinchi til sifatida oʻqitish murakkab, ammo hal etilishi mumkin
boʻlgan muammolarni oʻz ichiga oladi. Innovatsion yondashuvlar, madaniyatlararo
integratsiya va oʻqituvchilarning malakasini oshirish orqali bu sohada sezilarli
natijalarga erishish mumkin. Til oʻrganish jarayoni faqat lingvistik emas, balki
madaniy, psixologik va metodik jihatdan ham kompleks yondashuvni talab qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
111
1. Brown, H. Douglas. Principles of Language Learning and Teaching. Pearson
Education, 2007.
2. Krashen, Stephen D. The Input Hypothesis: Issues and Implications. Longman,
1985.
3. Richards, Jack C., and Rodgers, Theodore S. Approaches and Methods in
Language Teaching. Cambridge University Press, 2001. — Turli metodikalar va
ularning ikkinchi til oʻqitishdagi samaradorligi.
4. Ellis, Rod. Second Language Acquisition. Oxford University Press, 1997.
5. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universiteti.
Oʻzbek tilini ikkinchi til va xorijiy til sifatida oʻqitish masalalari: muammo, yechim,
istiqbollar. Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari, 2020.
6. Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi. Xorijiy til oʻqituvchilari uchun
metodik qoʻllanma. Toshkent, 2019.
7. Larsen-Freeman, Diane. Techniques and Principles in Language Teaching.
Oxford University Press, 2000. — Interaktiv metodlar va ularning ikkinchi til
oʻqitishdagi qoʻllanilishi.
8. Cook, Vivian. Second Language Learning and Language Teaching. Routledge,
2016.
112