ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Xorijiy tillarni o‘qitishda masofaviy ta’lim muammolari va uni rivojlantirish yo‘llari

Sidiqova Ma’mura Adhamjonovna

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

XORIJIY TILLARINI OʻQITISHDA MASOFAVIY TAʼLIM MUAMMOLARI
VA UNI RIVOJLANTIRISH YOʻLLARI

https://zenodo.org/records/17732101

Sidiqova Maʼmura Adhamjonovna,
Oriental universiteti Tillar-1 kafedrasi

stajyor oʻqituvchisi

Аnnotatsiya: ushbu maqolada xorijiy tillarini oʻqitish metodlari, masofaviy
taʼlim muammolari, oʻqituvchi va talabalarning zamonaviy taʼlim turlariga mavjug
boʻlgan imloniyatlari, masofaviy taʼlimning afzallik va kamchiliklari haqida maʼlumot
berilgan.

Kalit soʻzlar: masofaviy taʼlim, internet, talaba, oʻqituvchi, dars, xorijiy tillar,
texnologiya, anʼanaviy taʼlim, onlayn.

Abstract: this article provides information on methods of teaching foreign
languages, problems of distance education, attitudes of teachers and students to modern
types of education, advantages and disadvantages of distance education.

Keywords: distance education, internet, student, teacher, lesson, foreign
languages, technology, traditional education, online.

Oʻzbekiston Respublikasida dunyoning rivojlangan mamlakatlari kabi kompyuter
va axborot texnologiyalarini rivojlantirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda.
Respublikamiz Prezidentining 2002 yil 30 mayda qabul qilgan “Kompyuterlashtirishni
yanada rivojlantirish va axborot-komunikatsiya texnologiyalarini joriy etish
toʻgʻrisida»gi Farmoni1, Vazirlar Mahkamasining tegishli qarorlari va OOʻMTVning
kelib chiqadigan vazifalarni ijrosi boʻyicha koʻrsatmalari axborotlashtirishning
milliy tizimini shakllantirish, barcha sohalarda zamonaviy axborot texnologiyalarini
joriy etish va undan foydalanish, jahon axborot resurslaridan bahramand boʻlishni
kengaytirishga zamin yaratadi.

Mamlakatimiz taʼlim tizimida sezilarli oʻzgarishlar roʻy berayotgan bugungi
kunda, turli taʼlim shakllari qatori ayniqsa, masofadan oʻqitish keng
qoʻllanilayotganligi ham quvonchli hol.

Tillarni masofaviy oʻrganish texnologiya tufayli, ayniqsa, COVID-19
pandemiyasidan keyin mashhur yoʻnalishga aylandi. Bu talabalarga joylashuvidan
qatʼiy nazar tillarni oʻrganish imkonini beradi va koʻpincha video darslar va interaktiv
ilovalar kabi multimedia komponentlarini oʻz ichiga oladi. Biroq, masofaviy
taʼlimning ham afzalliklari, ham qiyinchiliklari bor.

Keyingi yillarda yetakchi oʻquv muassasalari xorijiy tillarni oʻqitish uchun
masofaviy taʼlim metodlariga eʼtibor qaratishmoqda. Talab qilinadigan taʼlim tizimini
amalga oshirish, yuqori sifatli va samarali masofaviy taʼlimni tashkil etish, oʻquvchi
va oʻqituvchi oʻrtasidagi oʻzaro aloqalarni taʼminlash muhim hisoblanadi. Xorijiy

1 https://lex.uz/ru/docs/-267044

tillarni taʼlim berilgan materiallar va masofaviy taʼlim yordamida zamonaviy aloqa
vositalari, masalan, vebinar yoki konferensiyalar orqali oʻrganish mumkin.

Masofaviy oʻqitishning anʼanaviy oʻqitish shakllaridan quyidagi xususiyatlarini
farqlash mumkin;

Egiluvchanlik. Oʻziga qulay vaqtda, joyda va sharoitda oʻqitish imkoniyatini
beradi.

Modullik. Oʻquv kursiga bogʻliq boʻlmagan holatda shaxsiy hamda guruh
talabiga javob beradigan oʻquv rejasini amalga oshiradi.

Qurshov. Bir vaqtda koʻp ishtirokchilarga oʻquv axboroti boʻyicha murojaat
qilish, tarmoq yordamida oʻzaro axborot almashinuvini to ʼgʻri tashkil etish imkonini
beradi.

Tejamkorlik. Oʻquv maydonlari, texnik vositalar, moddiy va m aʼnaviy
ashyolardan unumli foydalanish, oʻquv axborotlarini toʻplangan va bir xillikka
keltirilgan holda ifodalash hamda ularni oʻzlashtiruvchi mutaxassislarni tayyorlash
boʻyicha xarajatlarni kamaytiradi.

Texnologiklik. Taʼlim berish jarayonida insonni jahonning industrial fazosiga
kiritishga imkon beradigan yangi axborot va telekommunikatsion texnologiyalardan
foydalanish.

Ijtimoiy teng huquqlilik. Oʻqituvchining turar joyidan, salomatligi, moddiy
taʼminlanganligidan kelib chiqib, katta jamoaga mustaqil taʼlim uchun teng imkoniyat
yaratiladi.

Baynalmilallik. Taʼlim xizmatlari bozorida erishilgan yutuqlarning eksporti va
importi taʼminlanadi1.

Masofaviy taʼlim usullarining rivojlanishiga asosiy sabab — bu maʼlumotlarning
tez tarqalishi va ularga uzoq masofada turib ham oʻqishni istaganlar va oʻqitishni
istaganlarning bir-birlari bilan oson aloqa qilishidir. Oʻz-oʻzini oʻqitish imkoniyati,
hatto eng yaxshi materiallar bilan ham, oʻqituvchi bilan muntazam aloqa boʻlmagan
holda samarali emas. Tillarni mustaqil oʻrganish amalda foyda keltirmaydi: oʻquvchi
oʻz talafuzini buzib qoʻyishi yoki mustaqil ravishda soʻzlarni yodlashga urinishda
xatolarga yoʻl qoʻyishi mumkin, bu esa oʻqituvchi yordamida toʻgʻrilanadi. Samarali
va toʻgʻri fikr-mulohaza almashinuvisiz taʼlim jarayoni kam samarali boʻlib, oʻqituvchi
tomonidan berilgan material oʻquvchi tilni yaxshi oʻzlashtirishiga yordam bermaydi.

Xorijiy tillarni masofaviy oʻqitish samaradorligi quyidagi omillarga bogʻliq:
- Yangi va klassik pedagogik texnologiyalardan foydalanish;
- Fikr-mulohazalarning samaradorligi va ularning mavjudligi;
- Mashgʻulotlarning samaradorligi va oʻqituvchi bilan oʻzaro aloqa;
- Ishlatilayotgan metodlarning samaradorligi va oʻqituvchi malakasi;
- Oʻquvchi shaxsiy motivatsiyasi.
Masofaviy taʼlim uchun texnik yechimlar
Hozirgi vaqtda mavjud boʻlgan axborot texnologiyalari oʻz ixtiyorida qayta
ishlash, joylashtirish, saqlash va masofaviy texnika uchun juda muhim boʻlgan har
qanday maʼlumotlarni, istalgan hajmdagi va istalgan masofaga yetkazib berish uchun
amalda cheksiz imkoniyatlarga ega. Bunday sharoitda asosiy masala oʻqituvchini

1 N.T.Omonov. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent: Iqtisod-moliya, 2009. – B.174

tanlash va uning tashkilotchilik qobiliyatiga bogʻliq qoladi. Bu shuni anglatadiki:
assimilyatsiya qilish uchun material tanlash, oʻqitish usullari va oʻquv jarayonining
umumiy tuzilishi. Xorijiy tilda masofaviy taʼlim kursini qurish asosida qanday
kontseptual pedagogik usullar yotganini aniq tushunish kerak.

Asosiy yuk oʻquvchiga tushadigan mashgʻulot. Mustaqil ish zaruriy til
koʻnikmalarini rivojlantirishga, yozma va ogʻzaki nutqning turli turlarini
oʻzlashtirishga qaratilgan. Bunday masofaviy taʼlim qulay va tushunarli shaklda
taqdim etilgan yaxshi didaktik materialni talab qiladi. Bu masofaviy taʼlimning ancha
moslashuvchan usuli boʻlib, talaba uchun qulay boʻlgan vaqtda va qaerda bilim olish
mumkin; talaba yoʻlda boʻlsa ham dars materiallarni oʻqishi yoki tinglashi mumkin.

Oʻquvchi shaxsiy kompyuterdan, aloqa va trening uchun mashhur dasturlardan
foydalana olishi kerak. Elektron lugʻatlar va maʼlumotnomalar bilan ishlash, izlash,
oʻrganish va kerakli manbalarni oʻqishni bilishi zarur.

Masofaviy taʼlim passiv boʻlmasligi kerak. Koʻpincha, dars paytida, hatto
kishidan iborat kichik guruhlarda ham, talabalar ozʼlarini passiv tutadilar. Oʻqitish
metodikasi talabalarni bilim olish va koʻplab lingvistik kommunikativ muammolarni
hal qilishni oʻz ichiga olgan kognitiv faoliyatga faol jalb qilishni oʻz ichiga oladi.
Shunday qilib, oʻrganish orqali xalqaro tashkilotlar va toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy tilida
soʻzlashuvchilar yordamida turli ijodiy va ilmiy loyihalarni amalga oshirish imkonini
beradi.

Olingan bilimlarni oʻzlashtirish va ularni turli xil hayotiy vaziyatlarda qoʻllash
qobiliyatini nazorat qilish masalasi juda muhimdir. Bunday sharhlar tizimli va aniq va
muntazam fikr-mulohazaga asoslangan boʻlishi kerak. Alohida maslahatlashuvlar
boʻlishi kerak, unda murakkab masalalar koʻrib chiqiladi va oʻqituvchi talaba uchun
nima qiyinroq ekanligini yetarli darajada baholay oladi.

Masofaviy taʼlimning samarali modeli
Masofaviy oʻqitishning har qanday metodikasi har doim professional
oʻqituvchining tizimli va tezkor oʻzaro taʼsirini va talabaning mustaqil kognitiv ishini
moslashuvchan tarzda birlashtirishi kerak. U tavsiya etilgan adabiyotlardan ham,
mustaqil ravishda ham oʻrganishi mumkin.
Xorijiy tilni oʻrganishda badiiy filmlar va ilmiy dasturlarni tomosha qilish orqali
til bilimlarini mustahkamlash ajoyib usuli hisoblanadi, birinchi galda subtitrlar
oʻchirilgan boʻlishi muhimdir.
Agar darslar yakka tartibda emas, balki kichik guruhlarda oʻtkazilsa, qoʻshma ʼtil
loyihalari doirasida guruh aʼzolarining oʻzaro tasʼirini taʼminlash kerak, ehtimol chet
el tilida soʻzlashuvchilar ishtirokida. Odatda ular muayyan mavzularda muhokamalar,
taqdimotlar va video seminarlar tashkil qiladi. Hatto begonalar bilan xalqaro
postkartalar almashinuvida qatnashish ham ijobiy taʼsir koʻrsatadi.
Oʻqituvchilar va talabalar oʻrtasidagi ishlarni muvofiqlashtirish
Talaba uy vazifasini elektron pochta orqali yuborishi yoki yopiq forumdagi
maxsus mavzuga joylashtirishi mumkin. Shuningdek, yirik tashkilotlarning oʻz portal
saytlari mavjud boʻlib, u yoki bu til darslarini muvaffaqiyatli yakunlash orqali kirish
mumkin boʻlgan bir qator sinf xonalari mavjud. Shunday qilib, dasturni etarli darajada
oʻzlashtirmagan talabalar keyingi taʼlim darajasiga chiqa olmaydi. Shaxsiy darslar yoki
shunga oʻxshash video chat dasturi orqali talaba har bir darsda oʻz bilimi bahosini oladi

va oʻqituvchi shaxsan oʻz ishini kuzatib boradi va boʻlajak darslarning mavzularini
moslashtiradi. Xorijiy tilni oʻqitishning asosiy oʻziga xosligi uning maxsus amaliy
asosidir, yaʼni har bir talaba har bir til darslarida yetarli miqdordagi amaliyotni olishi
kerak1.

Onlayn taʼlim oʻqituvchilarga qiyinchilik tugʻdirishi mumkin, chunki
oʻquvchilarning oldingi tushunchalari va madaniy istiqbollarini aniqlash vositalari va
imkoniyatlari koʻpincha tarmoqli kengligi cheklovlari bilan cheklanadi, bu esa
foydalanuvchilarning tana tili va paralingvistik maslahatlarga qarashini cheklaydi.
Baʼzi tadqiqotchilarning taʼkidlashicha, bu cheklovlar aloqa samaradorligiga salbiy
taʼsir qiladi (Short, Williams, & Christie, 1976). Boshqalar taʼkidlashicha, onlayn
taʼlimni belgilaydigan oʻziga xos xususiyatlar (asenkron va sinxron ovoz, matn va
videoning mos kombinatsiyasi) aslida rivojlangan yoki giper kommunikatsiyalarga
olib kelishi mumkin (Richardson, 2000). Masalan, biz matnga asoslangan muhim
ijtimoiy mavjudligining dalillarini topdik

Onlayn taʼlim muhiti ham oʻziga xos madaniy kontekstdir. Benedikt (1991)
kibermakonning “geografiyasi, fizikasi, tabiati va inson qonunchiligi qoidalari bor”
(123-bet) taʼkidlaydi. Talabalar tobora koʻproq onlayn taʼlimga virtual muhitdagi
rasmiy va norasmiy tajribadan toʻplangan oldingi tushunchalar bilan kelishmoqda.
Ular muloqot meʼyorlari va vositalarini egallaydilar, ularning baʼzilari onlayn taʼlim
kontekstiga mos kelmaydi. Tadqiqotchilar oʻquvchilarning Internet samaradorligini
oʻlchaydigan soʻrov vositalaridan foydalanish orqali talabalarning malakasi va onlayn
muhitda qulaylik darajasini aniqlashga harakat qilishdi (Kirby va Boak, 1987).
Ularning taʼkidlashicha, kompetentsiyani faqat Internet koʻnikmalari emas, balki
foydalanuvchilarning ushbu muhitda ishlash talablariga samarali moslashishga imkon
beradigan kuchli internet samaradorligini tuygʻusi belgilaydi. Shunday qilib, samarali
onlayn oʻqituvchi doimiy ravishda oʻquvchilarning qulayligi va aralashuv
texnologiyasi bilan malakasini tekshiradi va oʻquvchilarning internet samaradorligini
oshirish uchun xavfsiz muhitni taʼminlaydi. Shunday qilib, oʻquvchilarga
yoʻnaltirilgan onlayn taʼlim kontekstlari ushbu madaniy qatlamga sezgir boʻlib, ular
oflayn kontekstlarda olingan texnik imkoniyatlar va koʻnikmalar toʻplami bilan oʻzaro
taʼsir qiladi2.

Masofaviy oʻqitishning quyidagi afzalliklari mavjud:
1. Oʻqitishning ijodiy muhiti. Mavjud koʻpgina uslublar asosida oʻqituvchi
(pedagog) ilm toliblarini oʻqitadi, oʻquvchi-talabalar esa faqat berilgan materialni
oʻqiydilar. Taklif qilinayotgan masofaviy oʻqitish asosida esa oʻquvchi-talabalarning
oʻzlari kompyuter axborotlar bankidan kerak boʻlgan maʼlumotlarni qidirib topadi va
oʻzlarining tajribalari yordamida boshqalar bilan yaxshi muloqotda boʻlishini
taʼminlaydi hamda oʻz oʻrnida mehnat taʼlimi olishini ragʻbatlantiradi.
2. Mustaqil taʼlim olish imkoniyatining borligi. Masofaviy oʻqitish asosida taʼlim
berish boshlangʻich, oʻrta, oliy va malaka oshirish bosqichlarini oʻz ichiga qamrab
oladi. Tayyorgarligi turli darajada boʻlgan inspektorlar oʻzlarining shaxsiy dars

1 https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-metodiki-distantsionnogo-izucheniya-angliyskogo-yazyka/viewer
2 Terry Anderson. The theory and practice of online learning.- Canada: AU Press, 2011.

jadvallari asosida ishlashlari va oʻzining darajasidagi talabalar bilan muloqotda boʻlishi
mumkin.

3. Ish joyidagi katta oʻzgarishlar. Masofaviy oʻqitish asosida taʼlim berish turi
millionlab insonlarga, hammadan ham ishlab chiqarishdan ajralmagan holda taʼlim
olayotgan yoshlar uchun qulay shart-sharoitlarni yaratib beradi. Bunday uslub asosida
oʻqitish kadrlarni tayyorlashda muhim oʻrin tutadi.

4. Oʻqitish va taʼlim olishning yangi va unumli vositasi. Statistik maʼlumotlar
shuni koʻrsatadiki, masofaviy oʻqitish asosida taʼlim berish, ishlab chiqarishdan
ajralgan holda oʻqish kabi unumlidir. Bundan tashqari, masofaviy oʻqitish asosida
taʼlim olish oliy oʻquv yurti tomonidan qoʻyilgan chegaradan ham chetga chiqib ketadi.
Bunday asosda taʼlim olayotgan oʻquvchi-talabalarning boshqalardan ustunligi ularni
eng yaxshi, sifatli materiallar va oʻqituvchi (pedagog)lar bilan taʼminlashdir. Taʼlim
berish va boshqarish uslubiyotiga asoslangan holda oʻqituvchi (pedagog) auditoriyada
oʻqitish shartlaridan xoli boʻlishi kerak1.

Masofaviy taʼlim olishning kamchiliklari:
1. Talabalarni qoʻshimcha motivatsiyaga boʻlgan ehtiyoj.
Masofaviy taʼlimning asosiy kamchiligi shundaki, u kurs ishtirokchilaridan
koʻproq mustaqillikni talab qiladi va hatto nazorat vositalari ham har doim ham
materialning yuqori sifatli bajarilishini kafolatlamaydi. Talabalarni ragʻbatlantirish
uchun guruhning ehtiyojlari va bilim darajasini hisobga olgan holda dasturni diqqat
bilan tuzish kerak.
Qiziqishni saqlab qolish uchun vazifalarni almashtirish va dars jarayonini
muntazam ravishda oʻzgartirish muhimdir. Texnik jihozlar tufayli masofaviy
oʻqitishning bu minusini osongina plyusga aylantirish mumkin. Masalan, anʼanaviy
sinfda maʼruzalar va amaliy mashgʻulotlar oʻz ichiga oladi. Oʻqituvchi Internetga
ulangan kompyuterga ega boʻlsa, u saytdan oʻquv videosini yoqishi, taqdimotni
namoyish qilishi yoki tezkor onlayn test oʻtkazishi mumkin. Dars davomida
faoliyatning bunday oʻzgarishi materialni oʻzlashtirish darajasiga yaxshi taʼsir qiladi
(bu oʻqitish usuli koʻplab zamonaviy oʻquv dasturlarida qoʻllanilishi bejiz emas).
2. Masofaviy oʻqitish malakasining yoʻqligi
Oʻqituvchi uchun shaxsiy aloqasiz tinglovchilar eʼtiborini jalb qilish qiyinroq. U
materialni jalb qilish va tushunish darajasini baholay olmaydi. Agar oʻqituvchi
talabalarni masofadan turib oʻqitishga tayyor boʻlsa, lekin etarli malakaga ega
boʻlmasa, yordamchining yordamiga murojaat qilish tavsiya etiladi. Hech
boʻlmaganda birinchi darslar uchun. Asta-sekin oʻqituvchi tajribaga ega boʻladi, u
nuanslarni tushunadi va darslarni tashqaridan yordamisiz mustaqil ravishda oʻtkazishi
mumkin boʻladi.
3. Imtihon topshirishda foydalanuvchini identifikatsiya qilish muammosi.
Biror kishi testdan va dialog simulyatoridan oʻz-oʻzidan oʻtganligini tekshirish
qiyin. Videokuzatuv muammoning echimi boʻlishi mumkin, ammo bu har doim ham
mumkin emas.
4. Chalgʻish ehtimoli yuqori. Yuzma-yuz muloqot qilish uchun oʻqituvchilar va
kutilayotgan topshiriqlar haqida doimiy ravishda eslatuvchi kursdoshlar yoʻq. Agar

1 N.T.Omonov. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent: Iqtisod-moliya, 2009. – B.175

talaba masofaviy oʻqitish kursini muvaffaqiyatli yakunlamoqchi boʻlsa, oʻzini gʻayratli
va diqqatli qilishi kerak;

5. Tarmoqdan ayrilish. Onlayn bilim olishning eng katta dushmani bu internet
provayderlarining sekin ishlashi yoki aloqa uzilib qolishi. Bu vaziyatda talabaning
taʼlim olishga boʻlgan intilishi soʻnishi yoki asabiylashishiga olib keladi1.

Masofaviy taʼlim shakllari
1. Senkron (bir vaqtning oʻzida): Talaba va oʻqituvchi bir vaqtning oʻzida onlayn
bogʻlanib, darsda qatnashadi. Misol: videokonferensiyalar.
2. Asenkron (turli vaqtlarda): Talabalar va oʻqituvchilar dars materiallarini turli
vaqtlarda foydalanishlari mumkin. Misol: yozilgan video darslar, elektron materiallar
va onlayn testlar2.
Xulosa qilib aytganda masofaviy taʼlim til oʻrganishda katta imkoniyatlar
yaratadi, ammo jonli muloqot va amaliyot yetishmasligi baʼzi cheklovlarni keltirib
chiqaradi. Shu sababli, baʼzi hollarda masofaviy taʼlimni anʼanaviy usullar bilan
birgalikda qoʻllash yaxshiroq natija berishi mumkin.
Masofaviy taʼlim — bu internet yoki boshqa aloqa vositalari orqali oʻqitish va
oʻrganish jarayonidir. Ushbu taʼlim shakli anʼanaviy sinfda oʻtkaziladigan darslardan
farq qilib, talabalar va oʻqituvchilar oʻzaro masofadan turib aloqada boʻlishadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Michael Grahame. The handbook of distance education.- New York:
Routledge, 2019.
2. N.T.Omonov. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent:
Iqtisod-moliya, 2009. – B.175
3. Terry Anderson. The theory and practice of online learning.- Canada: AU
Press, 2011.
4. https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-metodiki-distantsionnogoizucheniya-angliyskogo-yazyka/viewer
5. https://lex.uz/ru/docs/-267044
6. https://mts-link.ru/blog/online-obuchenie-plus-minus/

1 https://mts-link.ru/blog/online-obuchenie-plus-minus/
2 Michael Grahame. The handbook of distance education.- New York: Routledge, 2019.