ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Dinlararo muloqot madaniyati: XIX–XX asrdagi rivojlanish bosqichlari

Djaxongirova Muyassarxon Anvarovna

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

DINLARARO MULOQOT MADANIYATI XIX-XX ASRDAGI
RIVOJLANISH BOSQICHLARI

https://zenodo.org/records/17732414

Anvarovna Muyassarxon Djaxongirova,
stajor oʻqituvchi, Oriental universiteti

Annotatsiya. Ushbu maqolada XIX–XX asrlarda dinlararo muloqot
madaniyatining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari tahlil qilinadi. Tarixiy manbalar
asosida mazkur davrda dunyoda yuz bergan ijtimoiy-siyosiy oʻzgarishlarning dinlararo
munosabatlarga taʼsiri yoritiladi.

Kalit soʻzlari: Muloqot, dinlararo muloqot, siyosiy hamkorlik, ongli, bilish
uchun, tinchlik oʻrnatish, sheriklik, hamkorlik.

Abstract.This article analyzes the formation and stages of development of the
culture of interreligious dialogue in the 19th-20th centuries. Based on historical
sources, the impact of the socio-political changes that occurred in the world during this
period on interreligious relations is highlighted.

Keywords: Dialogue, interfaith dialogue, political cooperation, conscious, for
knowledge, peacebuilding, partnership, cooperation.

Insoniyat tarixi davomida din shaxslar, jamiyatlar va sivilizatsiyalar hayotida
katta rol oʻynagan. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida ilmiy ratsionallik rivojlanishi,
texnika taraqqiyoti va jamiyatlarni zamonaviylashtirish sharoitida din tabiiy ravishda
tanazzulga uchrashi kerak degan gʻoya keng tarqaldi. Biroq, bugungi kunda bu
gʻoya notoʻgʻri boʻlib chiqdi, deb ishonch bilan aytish mumkin. Mashhur amerikalik
din sotsiologi Piter Berger taʼkidlaganidek, dunyo “Har doimgidan koʻra dinga qattiq
berilgan, baʼzi joylarda esa har qachongidan ham kuchliroq”. Olimning fikricha
zamonaviylik bu dunyoviylikni emas, balki borliq haqidagi qarashlarni, yaʼni
mafkuraviy va qadriyatlar tizimining xilma-xilligi bilan birgalikda yashashni
zamonaviylik deydi.

Diniy dunyo qarashni oʻsishi turli shakllarida muhim oʻrinni egallashda davom
etayotgan zamonaviy dunyo oʻzaro bogʻliqlikning misli koʻrilmagan darajada yuqori
darajasi bilan ajralib turadi. Bunday sharoitda turli dinlarning izdoshlari oʻrtasida
munosabatlarni oʻrnatish bilan bogʻliq muammolar majmuasini tushunish vazifasi
alohida dolzarblik kasb etib odatda buni "dinlararo muloqot" deb ataladi. Dinlararo
muloqotning har xil turlarini tahlil qilishdan va ulardagi ilohiyotning mumkin boʻlgan
oʻrnini aniqlashdan oldin ushbu iboraning maʼnosiga oid bir nechta dastlabki fikrlarni
aytish foydalidir. Kelib chiqishi “muloqot” atamasi yunoncha “logos” (logos – “soʻz”,
“nutq”) soʻzidan va dia- (didi – lit. “orqali”) soʻzidan kelib chiqqan1. "Muloqot"
atamasi oʻzining uzoq tarixi davomida juda koʻp turli xil maʼnolarga ega. Zamonaviy

1 Moyaert M. Interreligious Dialogue // Understanding Interreligious Relations / eds D.Cheetham, D.Pratt, D.Thomas.
Oxford: Oxford University Press, 2013. Р. 205; ЛевонтинаИ.Б. Разговор, беседа, диалог // Новый объяснительный
словарь синонимов русского языка / Ю.Д.Апресян. М.: Русские словари, 1995. C. 415–423.

kitoblarda bu atama koʻpincha faqat "ijobiy" aloqa turiga ishora qiladi. "Dinlararo"
soʻzi ham alohida izohni talab qiladi, bu koʻpincha "dinlararo" tushunchasi bilan
belgilanadi. Keyinchalik, bu atama baʼzan boshqa dinlar ichidagi harakatlarni (islomda
sunniylik, shialik; buddizmda, shuningdek, umuman dinni belgilash uchun ishlatilgan.
Oxirgi maʼnoda "dinlararo" bilan "konfessiyalararo" atamalari sinonim sifatida
ishlatila boshlandi. Ushbu "dinlararo" atamasi oʻziga xos xususiyatlarga ega va alohida
koʻrib chiqilishi kerak. Misol uchun nasroniylikdagi konfessiyalar ("dinlararo
muloqot") emas, balki turli dinlar oʻrtasidagi muloqotni anglatadi. Dinlararo muloqot
tushunchasi dinlararo oʻzaro munosabatlarning keng doirasini bildiruvchi turli maʼno
va matnlarda qoʻllanilishi mumkin. Umuman olganda, V.K.Shoxining soʻzlaridan
foydalanib, "dinlar muloqot" maʼnosini tushunishda ham, uning vazifalarini
tushunishda ham noaniqlik deb taʼkidlash mumkin1. Tadqiqotchi T.Meriganning
fikricha, dinlararo muloqotni hamma foydalanadigan soʻzlarning maxsus sinfi sifatida
tasniflash mumkin, ammo uning nima ekanligini hech kim tushuntirib bera olmaydi2.
Shu nuqtayi nazardan u shunday yozadi: “Muloqot, ehtimol, globallashuv tufayli dinlar
oldida turgan muammodan kelib chiqadigan maʼnodagi eng noaniq atamadir. Ushbu
gʻoyani talqin qilishga muloqotning oʻziga xos maqsadlari muloqot shartlari, uning
jarayonida muhokama qilinishi kerak boʻlgan muloqot muvaffaqiyatini baholash
mezonlari kabi bir-biriga bogʻliq muammolarning butun majmuasi paydo boʻladi3.
Dinlararo muloqotni tasvirlashda paydo boʻladigan koʻplab tadqiqotchilar tomonidan
qayd etilgan asosiy muammoning belgisini koʻrish mumkin. U juda murakkab, koʻp
oʻlchovli hodisa boʻlib, koʻp shakllarda amalga oshirilishi mumkin va ularning
turlarining oʻzi ilmiy muammoni ifodalaydi4.

Dinshunoslik va ilohiyotshunoslikda ushbu oʻta murakkab, koʻp qirrali hodisani
toʻliq tavsiflaydigan dinlararo muloqot turlarining tasnifini tuzish muammosi
haligacha hal etilmagan. Maqolada dinlararo muloqotning asl tasnifi keltirilgan boʻlib,
u ushbu sohadagi mavjud tadqiqot yondashuvlarining kamchiliklarini bartaraf etadi.
“Niyat” mezoni, yaʼni turli din vakillarini bir-biri bilan aloqada boʻlishga undaydigan
ishtiyoqdan kelib chiqib, dinlararo muloqotning toʻrt turiga ajratiladi:

1.Siyosiy hamkorlik; 2. Ongli, bilish uchun; 3. Tinchlik oʻrnatish; 4. Sheriklik,
hamkorlik;

Mana shu toʻrt turiga mos ravishda dinlararo muloqotning har bir koʻrsatilgan
turlarida "maqsad" mezonlaridan foydalangan holda insonlar oʻz oldiga turli
vazifalarni qoʻyadilar. Ularning har xil turlari aniqlanadi va tavsiflanadi. Masalan,
ongli, bilish uchun muloqot doirasida quyidagi turlar koʻrib chiqiladi: "aqida masalasi",
"maʼnaviy", "insoniy", "oʻzaro suhbati", dinlar ilohiyotshunosligi, boshqa din
vakillariga munosabat normalari -dinlararo muloqot, qiyosiy ilohiyot. Melnik S.V.ning
fikricha, taqdim etilgan tasnif birinchi marta dinlararo muloqotning har xil turlarini har
tomonlama, tizimli va oʻzaro bogʻliq holda tavsiflash imkonini beradi. Tadqiqotchi M.

1 Шохин В.К. Диалог религий: идеология и практика // Альфа и Омега. 1997. № 1(12). С. 281–295.
2 The Past, Present, and Future of Theologies of Interreligious Dialogue / eds T. Merrigan, J. Friday. Oxford, U.K.:
Oxford University Press, 2017.
3 The Past, Present, and Future of Theologies of Interreligious Dialogue / eds T. Merrigan, J. Friday. Oxford, U.K.:
Oxford University Press, 2017. P-2-3
4 Мельник С.В. Классификации типов межрелигиозного диалога: анализ существующих подходов //
Государство, религия, церковь в России и за рубежом. 2018. № 4. С. 87–11

Moyaert dinlararo muloqot turlarining katolik tasnifini tavsiflab, unda koʻrsatilgan
toʻrt turga diniy ruhoniylar va yuqori darajadagi diniy jamoalarning boshqa rasmiy
vakillari oʻrtasida olib boriladigan “diplomatik muloqot”ni ham qoʻshishni taklif
qiladi. Dinlararo muloqotning bu turi asosan turli dinlararo forumlar va konferensiyalar
shaklida oʻz ifodasini topadi. Diplomatik dinlararo muloqot keng tarqalgan, ommaviy
axborot vositalarida eng koʻp yoritilmoqda va zamonaviy dinlararo munosabatlar
tizimida eng muhim ahamiyatga ega.

Dinlararo muloqot ilmiy muammo sifatida -"Dinlararo muloqot" atamasi turli
dinlar izdoshlari oʻrtasidagi aloqalarni, asosan oʻzaro taʼsir tamoyillari va amalga
oshirish shakllarini anglatishi mumkin. Tadqiqotchi K.Kornil taʼkidlaganidek,
“dinlararo muloqot tushunchasi dinlar oʻrtasidagi keng koʻlamli munosabatlarni
ifodalash uchun qoʻllaniladi –mahallada yashovchi oddiy dindorlar oʻrtasidagi
kundalik aloqalardan tortib, ekspertlar oʻrtasida maxsus tashkillashtirilgan
muhokamalargacha muloqot tushuniladi1. Ijtimoiy muammolarni hal qilishga
qaratilgan dinlararo faollikka muayyan muammolar boʻyicha maʼnaviyat yetakchilari
oʻrtasidagi qarashlar ham dinlararo muloqot tushunchasini anglatadi. Dinlararo
muloqotning maqsadlari ham sezilarli darajada farq qilishi mumkin:

•Tinch-totuv yashashdan ijtimoiy rivojlanishlarga qadar;
•Oʻzaro tushunishni rivojlantirishdan oʻz maʼnaviy rivojlanishiga qadar;
Bu yerda dinlararo muloqotni tasvirlashga urinayotganda paydo boʻladigan
koʻplab tadqiqotchilar tomonidan qayd etilgan muammoning belgisini koʻrish
mumkin, yaʼni u turli talqinlarga ega boʻlgan juda murakkab, koʻp oʻlchovli hodisadir.
Shu munosabat bilan dinlararo muloqot shakllarining tipologiyasi dolzarb ilmiy
vazifadir.
Unga koʻra dinlararo muloqot toʻrt turga ajratiladi:
· Aqidaviy muloqot
· Diniy tajriba asosidagi suhbati, maʼnaviy muloqot
· Amaliy muloqoti
· Hayotiy kundalik muloqoti
Ilohiy muloqot boshqa dinni oʻrganishga qaratilgan boʻlib, u muayyan
masalalarga qanday qarashini tushunishga harakat qiladi va u koʻpincha oʻz eʼtiqodi
bilan taqqoslashni oʻz ichiga oladi.
Maʼnaviy muloqot boshqa din bilan juda yaqin tanishishni, uning ruhiy
amaliyotlaridan foydalanishgacha borishni nazarda tutadi va bunday muloqotning
maqsadi koʻpincha buni "oʻzaro boyitish" deyiladi.
Amaliy muloqot dindorliklarning oʻzlari baham koʻradigan maqsadlarga
erishishga qaratilgan faoliyati, masalan, muhtojlarga yordam berish, bemorlarning
holidan xabar olish kabi faoliyat tushuniladi.
Hayotiy muloqotga kundalik hayotda (ishda, qoʻshnilar, maktabda ota-onalar va
boshqalar) turli dinlarga mansub oddiy dindorlar oʻrtasidagi aloqalarni belgilash uchun
"hayot suhbati" tushunchasi tushuniladi.

1 Cornille C. (2013). Introduction // The Wiley-Blackwell companion to inter-religious dialogue / Ed. C. Cornill.
Chichester: John Wiley & Sons. P. XII–XVII.

Xulosa. Dinlararo muloqot madaniyati har bir davlat tinch totuv yashashini,
xalqlar oʻrtasida bagʻri kenglik tamoyillariga amal qilishini taʼminlaydi. Bugungi
kunda mamlakatimizda 130 da ziyod turli millat vakillari istiqomat qiladilar. Shu
sababli yurtimizda taʼlim, sogʻlikni saqlash, turizim va turli xil xizmat koʻrsatish
sohalari fuqarolarga dinidan, irqidan, millatidan qatʼiy nazar teng huquqlik
tamoyillariga asoslanadi. Shu birga jamiyatda tinchlik va barqarorlik, taʼminlanadi va
Yangi Oʻzbekiston dunyo hamjamiyati oldida savdo-iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish
boʻyicha oʻziga xos tinchlik siyosatini jahonga namuna qilib koʻrsatayotganligidan,
xalqaro hamjamiyatni strategik hamkorlikni davom ettirishga chorlayotgani oʻziga xos
namuna boʻladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Cornille C. (2013). Introduction // The Wiley-Blackwell companion to interreligious dialogue / Ed. C. Cornill. Chichester: John Wiley & Sons. P. XII–XVII.
2. Moyaert M. Interreligious Dialogue // Understanding Interreligious Relations /
eds D.Cheetham, D.Pratt, D.Thomas. Oxford: Oxford University Press, 2013. Р. 205;
ЛевонтинаИ.Б. Разговор, беседа, диалог // Новый объяснительный словарь
синонимов русского языка / Ю.Д.Апресян. М.: Русские словари, 1995. C. 415–
423.
3. Мельник С.В. Классификации типов межрелигиозного диалога: анализ
существующих подходов // Государство, религия, церковь в России и за
рубежом. 2018. № 4. С. 87–11.
4. The Past, Present, and Future of Theologies of Interreligious Dialogue / eds
T. Merrigan, J. Friday. Oxford, U.K.: Oxford University Press, 2017. P-2-3
5. Шохин В.К. Диалог религий: идеология и практика // Альфа и Омега.
1997. № 1(12). С. 281–295.
6. The Past, Present, and Future of Theologies of Interreligious Dialogue / eds
T. Merrigan, J. Friday. Oxford, U.K.: Oxford University Press, 2017.