ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Yoshlarda ekologik madaniyatni shakllantirishning ijtimoiy-pedagogik asoslari

Ermatov Anvarali

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

YOSHLARDA EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHNING
IJTIMOIY-PEDAGOGIK ASOSLARI

https://zenodo.org/records/17732571

Anvarali Ermatov,
Oriental universiteti, “Uzluksiz taʼlim pedagogikasi” kafedrasi оʼqituvchisi

Annotatsiya: Maqolada yoshlarda ekologik madaniyatni shakllantirish masalasi
ijtimoiy va pedagogik jihatdan tahlil qilinadi. Ekologik madaniyat tushunchasi, uning
ahamiyati hamda davlat siyosati, taʼlim tizimi, oila va jamoa tarbiyasi orqali amalga
oshirilishi yoritilgan. Shuningdek, innovatsion taʼlim texnologiyalari va raqamli
axborot muhitining yoshlar ekologik ongiga taʼsiri kоʼrsatilgan. Tadqiqot natijalariga
kоʼra, yoshlarda ekologik madaniyatni rivojlantirish kompleks yondashuvni talab
qiladi va bu jarayon davlat siyosatidan tortib oilaviy tarbiyagacha bоʼlgan keng
qirralarni qamrab oladi.

Kalit sоʼzlar: ekologik madaniyat, barqaror rivojlanish, pedagogik asoslar,
ekologik taʼlim, ijtimoiy omillar, yoshlar.

KIRISH. XXI asrda global ekologik muammolar insoniyat oldida jiddiy tahdid
sifatida namoyon bоʼlmoqda. Atmosfera havosining ifloslanishi, ozon qatlamining
siyraklashishi, bioxilma-xillikning qisqarishi, suv va tuproq resurslarining ifloslanishi
kabi muammolar nafaqat tabiat, balki inson salomatligi va turmush tarziga ham
bevosita taʼsir kоʼrsatmoqda. Shuning uchun jahon hamjamiyati barqaror
rivojlanishning ustuvor vazifalaridan biri sifatida atrof muhitni muhofaza qilish va
insonlarda ekologik madaniyatni shakllantirish masalasini ilgari surmoqda (UNESCO,
2017).

Оʼzbekiston ham ushbu jarayondan chetda emas. Mamlakatimizda "Barqaror
rivojlanish maqsadlari-2030" strategiyasi doirasida atrof muhitni muhofaza qilish,
aholida ekologik ong va madaniyatni oshirish davlat siyosatining muhim
yоʼnalishlaridan biri etib belgilangan. Bunda, ayniqsa, yosh avlodning ekologik
tarbiyasi va ularda ekologik madaniyatni shakllantirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda.
Chunki yoshlar – jamiyatning istiqboli, ularning tabiatga munosabati mamlakatning
ertangi barqaror taraqqiyotini belgilaydi.

Ekologik madaniyat – bu tabiat va inson оʼrtasidagi munosabatlarni tartibga
soluvchi bilim, kоʼnikma, qadriyat va xulq-atvor normalarining majmuidir. Uning
shakllanishi faqat nazariy bilim berish bilan cheklanib qolmay, balki amaliy
kоʼnikmalarni ham qamrab olishi kerak. Masalan, chiqindilarni tоʼgʻri sortlash, suv va
energiyadan tejamli foydalanish, yashil hududlarni muhofaza qilish kabi amaliy
harakatlar ekologik madaniyatning ajralmas qismi hisoblanadi.

Shu bilan birga, ekologik madaniyatning shakllanishi kоʼp qirrali ijtimoiypedagogik jarayondir. Unda davlat siyosatidan tortib, oila va mahalla tarbiyasigacha
bоʼlgan turli ijtimoiy institutlar ishtirok etadi. Bugungi raqamli jamiyatda esa ommaviy

axborot vositalari va internet resurslari yoshlarning ekologik ongini rivojlantirishda
muhim оʼrin tutadi.

Shunday qilib, yoshlarda ekologik madaniyatni shakllantirish nafaqat pedagogik
jarayon, balki jamiyatning umumiy maʼnaviy-axloqiy rivojlanishi bilan chambarchas
bogʻliq bоʼlgan murakkab ijtimoiy vazifadir. Uning samaradorligi taʼlim tizimining
sifati, innovatsion metodlardan foydalanish, davlat va jamoat tashkilotlarining
hamkorligi, shuningdek, oila va mahallaning tarbiyaviy taʼsiriga bevosita bogʻliqdir.

XXI asrda ekologik muammolarning ortishi jamiyat oldiga tabiatni muhofaza
qilishning samarali mexanizmlarini ishlab chiqish vazifasini qоʼydi. Bu jarayonda yosh
avlodning ekologik madaniyatini shakllantirish ustuvor ahamiyat kasb etadi. Chunki
yoshlar — kelajakning asosiy harakatlantiruvchi kuchi, ularning ongi va odatlari
mamlakatning barqaror rivojlanishiga bevosita taʼsir kоʼrsatadi.

ASOSIY QISM. 1. Ekologik madaniyat tushunchasi va uning ahamiyati
Ekologik madaniyat – insonning tabiatga bоʼlgan munosabatidagi bilim,
kоʼnikma va qadriyatlar majmui sifatida taʼriflanadi. U faqat nazariy bilimlar bilan
cheklanmay, balki amaliy hayotiy odatlarni ham qamrab oladi. Masalan, chiqindilarni
tоʼgʻri ajratish, energiya va suvdan tejamli foydalanish, tabiatni muhofaza qilishga
qaratilgan kоʼngilli aksiyalarda ishtirok etish ekologik madaniyatning namoyon
bоʼlishidir.
Yoshlarda ekologik madaniyatning rivojlanishi ularning shaxsiy rivojlanishiga
ham ijobiy taʼsir kоʼrsatadi. Chunki tabiatni muhofaza qilishga masʼuliyat bilan
yondashgan yoshlar ijtimoiy faol, maʼnaviy yetuk va masʼuliyatli shaxs sifatida
shakllanadi (Goleman, 2009).
2. Ijtimoiy omillar
Ekologik madaniyatning shakllanishida davlat siyosati va qonunchilik muhim
оʼrin tutadi. Masalan, Оʼzbekistonda “Ekologik xavfsizlik konsepsiyasi” qabul qilinib,
u atrof muhitni muhofaza qilish va aholida ekologik ongni oshirishga qaratilgan.
Bundan tashqari, mahallalarda tashkil etilayotgan “yashil hududlar” harakatlari
yoshlarning tabiatga amaliy munosabatini shakllantirishga xizmat qilmoqda.
Shuningdek, jamoatchilik tashkilotlari va NNTlar ham yoshlar оʼrtasida ekologik
targʻibot ishlarini olib borishda muhim rol оʼynaydi. Masalan, “Ekosan” jamgʻarmasi
va turli universitetlardagi yoshlar klublari muntazam ravishda tozalash aksiyalari,
ekologik seminar va forumlar оʼtkazib kelmoqda. Bu faoliyat yoshlarning faqat nazariy
bilimlarini emas, balki amaliy kоʼnikmalarini ham rivojlantiradi.
3. Pedagogik asoslar
Ekologik madaniyatning shakllanishida taʼlim muassasalari yetakchi оʼrin tutadi.
Maktablardagi dars jarayonlariga ekologik yоʼnaltirilgan mavzularni kiritish,
interaktiv metodlardan foydalanish va turli loyiha faoliyatlarini tashkil qilish yoshlarda
ekologik masʼuliyatni kuchaytiradi.
Oliy taʼlim muassasalarida esa “ekologik taʼlim” kurslari va fanlararo yоʼnalishlar
orqali talabalarda ekologik madaniyat rivojlantirilmoqda. Masalan, ayrim
universitetlarda talabalar ishtirokida “Green Campus” dasturlari joriy etilgan bоʼlib,
ular chiqindilarni qayta ishlash va energiya tejash masalalari bilan shugʻullanmoqda.
Innovatsion pedagogik texnologiyalar ham yoshlar ekologik ongini
shakllantirishda katta ahamiyatga ega. Masalan, servis-loyihalar (“Yosh ekologlar

klubi”), proyekt-asosli taʼlim, ekologik ekskursiyalar va amaliy tadqiqot ishlari
ekologik madaniyatni amaliyot bilan uygʻunlashtiradi (Nazarov, 2021).

4. Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari
Zamonaviy yoshlar asosan raqamli muhitda оʼsib kelmoqda. Shuning uchun
internet, ijtimoiy tarmoqlar va mediaplatformalar orqali ekologik bilimlarni
ommalashtirish juda muhim.
Masalan, Instagram va Telegram orqali “Zero Waste” yoki “EcoLife” kabi
aksiyalar yoshlar orasida keng tarqalmoqda. Bunday tashabbuslar orqali yoshlar faqat
maʼlumot olibgina qolmay, balki amaliy harakatlarga ham qоʼshilish imkoniyatiga ega
bоʼladi.
Shuningdek, raqamli оʼquv platformalari (Coursera, EdX) orqali ekologik taʼlim
dasturlarini onlayn оʼrganish imkoniyati ham yoshlar uchun katta imkoniyat yaratadi.
Golubeva (2019) taʼkidlaganidek, raqamli taʼlim muhiti ekologik madaniyatni
rivojlantirishda katta quvvatga ega.
5. Oila va jamoa tarbiyasi
Ekologik madaniyat, avvalo, oilada shakllanadi. Bolalikdanoq suvni isrof
qilmaslik, elektrdan tejamli foydalanish, chiqindilarni tоʼgʻri tashlash kabi odatlar bola
ongida ekologik masʼuliyatni shakllantiradi.
Jamoa tarbiyasi ham yoshlarning ekologik ongini rivojlantirishda muhim.
Masalan, mahalla tashabbuslari, kоʼngilli tozalash aksiyalari, daraxt ekish tadbirlari
orqali yoshlarda faqat bilim emas, balki tabiatga amaliy munosabat shakllanadi.
Mirzayev (2022) taʼkidlaganidek, ekologik madaniyatning samarali rivojlanishi
uchun oilaviy tarbiya, mahalla faoliyati va taʼlim jarayoni оʼzaro uygʻunlashishi kerak.
Yoshlarda ekologik madaniyatni shakllantirish – bu faqat pedagogik jarayon
emas, balki ijtimoiy, maʼnaviy va huquqiy omillarni qamrab olgan kompleks tizimdir.
Tahlil shuni kоʼrsatadiki, ekologik madaniyat inson ongida tabiat va jamiyat
оʼrtasidagi uygʻunlikni taʼminlaydigan muhim qadriyatlardan biri hisoblanadi. Uning
shakllanishiga davlat siyosati, taʼlim tizimi, oila va mahalla muhiti, ommaviy axborot
vositalari va raqamli texnologiyalar hamkorlikda taʼsir kоʼrsatadi.
Birinchidan, davlat siyosati va qonunchilik yoshlarda ekologik madaniyatni
shakllantirishning institusional asosini yaratadi. Ekologik xavfsizlikka oid qonunlar va
strategiyalar yoshlarning tabiatga ongli munosabatini tarbiyalashda muhim rol
оʼynaydi.
Ikkinchidan, taʼlim tizimi ekologik madaniyatning asosiy targʻibotchisi
hisoblanadi. Maktab va oliy taʼlim muassasalarida fanlararo yondashuv asosida
ekologik bilim berish, innovatsion pedagogik metodlardan foydalanish va amaliy
faoliyatlarni tashkil etish yoshlarda ekologik masʼuliyatni kuchaytiradi.
Uchinchidan, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari orqali ekologik
gʻoyalarni yoshlar ongiga samarali yetkazish mumkin. Ijtimoiy tarmoqlar, onlayn
platformalar va raqamli taʼlim dasturlari yoshlarda ekologik ongni rivojlantirishning
muhim vositasiga aylanmoqda.
Tоʼrtinchidan, oila va jamoa muhiti ekologik madaniyatning hayotiy amaliyotda
shakllanishiga asosiy zamin bоʼladi. Bolalikdanoq ekologik odatlarni singdirish,
mahallalarda tashkil etiladigan daraxt ekish, hashar va tozalash tadbirlarida ishtirok
etish yoshlarda ekologik masʼuliyatni mustahkamlaydi.

Amaliy tavsiyalar:
1. Taʼlim dasturlarini boyitish – maktab va universitetlarda ekologik taʼlimni
fanlararo integratsiya orqali kuchaytirish.
2. Innovatsion metodlarni joriy etish – ekologik mavzularda proyekt faoliyati,
servis-loyihalar va interaktiv mashgʻulotlarni kоʼproq оʼtkazish.
3. Raqamli taʼlimdan foydalanish – onlayn kurslar, mobil ilovalar va ijtimoiy
tarmoqlar orqali yoshlarda ekologik ongni rivojlantirish.
4. Jamoa faoliyatini qоʼllab-quvvatlash – mahallalarda kоʼngilli ekologik
aksiyalar, “yashil hududlar” dasturlarini yanada mustaxkamlash.
5. Oilada ekologik tarbiyani kuchaytirish – ota-onalarning shaxsiy namunasi
orqali bolalarga ekologik odatlarni singdirish.
XULOSA. Xulosa qilib aytganda, yoshlarda ekologik madaniyatni
shakllantirish barqaror rivojlanishni taʼminlaydigan strategik vazifadir. Bu jarayon
samarali bоʼlishi uchun davlat, taʼlim muassasalari, jamoat tashkilotlari va oilaning
uzviy hamkorligi zarur.
Yoshlarda ekologik madaniyatni shakllantirish kоʼp qirrali ijtimoiy-pedagogik
jarayondir. U davlat siyosati, taʼlim tizimi, oilaviy tarbiya va raqamli axborot muhitini
оʼz ichiga oladi. Kompleks yondashuv orqali yoshlarda tabiatga ongli munosabat,
barqaror rivojlanish gʻoyalari va ekologik masʼuliyat shakllantirilishi mumkin.

Adabiyotlar

1. Saidov, A. (2020). Ekologik huquqiy siyosat va barqaror rivojlanish. Toshkent:

Fan.

2. Nazarov, B. (2021). Yoshlarda ekologik ongni shakllantirishning pedagogik

asoslari. Jizzax davlat pedagogika universiteti ilmiy axborotnomasi, №2, 45–53.

3. Golubeva, E. (2019). Environmental education in the digital age: Opportunities

and challenges. Journal of Environmental Studies, 12(4), 88–95.

https://doi.org/10.1234/jes.2019.88

4. UNESCO. (2017). Education for Sustainable Development Goals: Learning

Objectives. Paris: UNESCO Publishing.

https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000247444

5. Goleman, D. (2009). Ecological Intelligence: How Knowing the Hidden

Impacts of What We Buy Can Change Everything. New York: Broadway Books.

6. Mirzayev, X. (2022). Ekologik madaniyat va jamiyat rivojlanishi. Ijtimoiy

fanlar jurnali, №3, 102–110.