JADIDLAR MEROSINING ZAMONAVIY ANIMATSIYA VOSITASIDA
TALQINI VA MILLIY OʻZLIK KONSEPSIYASINING BADIIY IFODASI
https://zenodo.org/records/17732634
Yusupova Nazokat Dilshodbekovna,
Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn institutining
“Rangtasvir: multfilm va kompyuter multiplikatsiyasi” mutaxassisligi magistranti
Annotatsiya. Maqolada XX asr boshlarida Oʻrta Osiyoda muhim oʻrin tutgan
jadidchilik harakatining maʼrifatparvarlik gʻoyalari va ularning zamonaviy animatsiya
vositasida yosh avlodga yetkazish imkoniyatlari tahlil etilgan. Tadqiqotda jadidlar
merosi asosida animatsion kontent yaratish yoʻnalishlari, ularning pedagogik
ahamiyati hamda milliy qadriyatlar va vatanparvarlik tuygʻularini shakllantirishdagi
roli yoritilgan.
Kalit soʻzlar: jadidchilik harakati, animatsiya, maʼrifatparvarlik, milliy oʻzlik,
taʼlim islohoti, tarixiy qahramonlar, vizual texnologiyalar, media-taʼlim.
Abstract. The article examines the educational ideas of the Jadid movement,
which played a crucial role in early 20th-century Central Asia, and explores how
modern animation can be used to convey this legacy to younger generations. The study
analyzes key directions for creating animated content based on the Jadidsʼ heritage,
emphasizing its pedagogical value and its role in fostering national identity and
patriotism.
Keywords: Jadidism movement, animation, enlightenment, national identity,
educational reform, historical figures, visual technologies, media education.
XX asr boshlarida Oʻrta Osiyo xalqlari hayotida tarixiy burilish davri boshlandi.
Bu davrda jadidchilik harakati milliy uygʻonish, maʼrifat va taraqqiyot yoʻlidagi
kurashning ramziga aylandi. Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvarqori
Abdurashidxonov kabi buyuk maʼrifatparvarlar oʻz davridan bir necha qadam oldinda
turib, xalq ongini uygʻotish, taʼlim tizimini isloh qilish va milliy oʻzlikni asrabavaylash yoʻlida fidokorona mehnat qilganlar.
Bugungi kunda esa axborot texnologiyalari va vizual medianing jadal rivojlanishi
sharoitida tarixiy merosni yosh avlodga yetkazishda anʼanaviy usullar avvalgidek
samarali boʻlmay qolmoqda. Zamonaviy oʻsmirlar va bolalar asosan vizual kontent
orqali axborotni qabul qilishga moyil boʻlib, animatsiya janri ularning qiziqishlari va
idrokiga mos keladigan eng taʼsirchan vositalardan biri hisoblanadi.
Tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, jadidlar merosi va ularning
maʼrifatparvarlik gʻoyalarini zamonaviy texnologik imkoniyatlar asosida yosh avlodga
yetkazish bugungi kun talabidir. Animatsiya janri esa tarixiy voqealar va shaxslarni
qiziqarli, tushunarli hamda taʼsirchan tarzda aks ettirish imkonini beradi.
Jadidchilik harakati XIX asr oxiri va XX asr boshlarida musulmon
mamlakatlarida, xususan, Oʻrta Osiyoda keng yoyilgan maʼrifatparvarlik, ijtimoiysiyosiy hamda madaniy islohotlar harakati edi. Ushbu harakatning asosiy maqsadi
taʼlim tizimini modernizatsiya qilish, “usuli jadid” (yangi usul) maktablarini tashkil
etish, milliy matbuot va adabiyotni rivojlantirish, ayollar taʼlimi hamda ularning
jamiyatdagi oʻrnini yuksaltirish, ilmiy bilimlarni xalq orasida targʻib etish va milliy
ongni mustahkamlashdan iborat boʻlgan.
Abdulla Avloniy tomonidan 1908-yilda ochilgan “Usuli jadid” maktabi,
Munavvarqori Abdurashidxonovning tarbiyaviy faoliyati, Mahmudxoʻja
Behbudiyning “Oyna” gazetasi bularning barchasi oʻz davrida milliy uygʻonish
jarayonining muhim boʻgʻinlariga aylandi. Afsuski, sovet tuzumi davrida jadidlar
faoliyati buzgʻunchilik sifatida talqin qilinib, koʻplab maʼrifatparvarlar repressiyaga
uchragan. Mustaqillik yillarida esa jadidlar merosi qayta baholandi, ularning millat
ravnaqi yoʻlidagi xizmatlari eʼtirof etilib, ular haqiqiy milliy qahramonlar maqomiga
koʻtarildilar. Shunga qaramay, yosh avlodga bu tarixiy davrni toʻgʻri anglatish,
jadidlarning fidokorligi va maʼrifatparvarlik gʻoyalarini chuqurroq singdirish masalasi
dolzarbligicha qolmoqda.
Zamonaviy taʼlim jarayonida animatsiya janri bu borada samarali vosita sifatida
alohida ahamiyat kasb etadi. U oʻzining vizual taʼsirchanligi orqali tarixiy voqealar,
shaxslar va davr ruhini jonli, rang-barang tarzda tasvirlaydi, bu esa oʻquvchilarning
tasavvurini rivojlantiradi va maʼlumotni yaxshiroq eslab qolishlariga yordam beradi.
Shuningdek, animatsion obrazlar orqali tomoshabinlarda emotsional bogʻlanish hosil
boʻladi agar jadid maktabiga qadam qoʻygan bola qahramon sifatida tasvirlansa, yosh
tomoshabinlar oʻzlarini uning oʻrnida tasavvur qilib, tarixiy voqealarni ichki dunyolari
orqali his etadilar. Bundan tashqari, animatsiya murakkab tarixiy va ijtimoiy-siyosiy
tushunchalarni soddalashtirish, ularni bolalar uchun tushunarli shaklda yetkazish
imkonini beradi.
Zamonaviy texnologiyalar esa animatsion kontentni interaktiv tarzda yaratish,
tomoshabinga tanlov imkonini berish va syujet yoʻnalishini oʻzgartirish orqali oʻquv
jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi.
Tadqiqot doirasida toʻrtta asosiy yoʻnalish belgilandi:
Birinchi yoʻnalish mashhur jadidlar Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdulla Avloniy va
Ibrat (Mahmudxoʻja Zakiriy) hayoti hamda faoliyatidan olingan lavhalarni tasvirlashni
nazarda tutadi. Masalan, Abdulla Avloniyning birinchi “Usuli jadid” maktabini ochish
jarayoni, u duch kelgan qarshiliklar va ularning oldida koʻrsatgan qatʼiyati orqali
maʼrifat, jasorat va axloqiy qadriyatlarni yoritish mumkin. Animatsiya tarkibida
qahramon bilan tanishuv, uning ichki motivatsiyasini ochish, jamiyatdagi
muammolarni anglash va ularni hal etish yoʻlidagi izlanishlar, toʻsiqlar va sinovlarga
bardosh berish hamda erishilgan natijalar va ularning tarixiy ahamiyatini koʻrsatish
bosqichlari koʻzda tutiladi.
Ikkinchi yoʻnalish eski usuldagi maktab (maktabi qadima) va yangi usuldagi jadid
maktabini taqqoslovchi animatsion hikoya yaratishga qaratilgan. Hikoya markazida
kichik bola obrazi turadi: u dastlab maktabi qadimada tahsil oladi, keyinchalik esa jadid
maktabiga oʻtadi. Shu orqali oʻquv jarayonidagi farqlar va yangi maktabning ilgʻor,
zamonaviy jihatlari ochib beriladi. Vizual jihatdan bu qarama-qarshilik eski
maktabdagi bir xillik, yodlashga asoslangan uslub va cheklangan bilim doirasini aks
ettirgan sahnalar bilan, yangi maktabdagi interaktiv mashgʻulotlar, tanqidiy fikrlash va
keng dunyoqarashni koʻrsatadigan epizodlar orqali ifodalanadi.
Uchinchi yoʻnalish oddiy bir bolaning jadid maktabiga kirishi natijasida hayotida
yuz bergan ijobiy oʻzgarishlarni yoritishga qaratilgan. Bu yoʻnalish yosh
tomoshabinlarga eng yaqin boʻlib, ularning qahramon bilan emotsional bogʻlanishiga
imkon yaratadi. Bola obrazida oʻsish, izlanish va maʼnaviy uygʻonish jarayoni orqali
jadidchilik gʻoyalarining hayotiy ahamiyati ochib beriladi.
Syujetda quyidagi asosiy elementlar koʻzda tutiladi: bolaning dastlabki holati
bilimsizlik va qiziqishsizlik, jadid maktabiga kirib, yangi bilim va gʻoyalar bilan
tanishishi, yangi doʻstlar va ustozlar orttirishi hamda shaxsiy oʻsish orqali jamiyatga
foydali inson sifatida shakllanish jarayoni. Ushbu syujet yosh tomoshabinlar uchun
hayotiy va ruhlantiruvchi boʻlib, ularni bilim olish, izlanish va maʼnaviy kamolot sari
undaydi.
Toʻrtinchi yoʻnalish esa eng innovatsion yondashuvni oʻzida mujassam etadi.
Unda zamonaviy bola vaqt mashinasi yoki sehrli vositalar yordamida oʻtmishga —
jadidlar davriga sayohat qiladi. Bu gʻoya zamonaviy va tarixiy kontekstlarni
uygʻunlashtirib, bolalar uchun qiziqarli va dinamik krossover yaratish imkonini beradi.
Bunday narrativ yondashuv bir necha muhim imkoniyatlarni taqdim etadi: zamonaviy
va tarixiy qadriyatlarni taqqoslash, jadidlarning maʼrifat yoʻlidagi fidoyiligini bugungi
nuqtai nazardan baholash, oʻtmish va hozirgi zamon oʻrtasidagi ruhiy va gʻoyaviy
bogʻliqlikni koʻrsatish hamda fantastik elementlar orqali bolalarda tarixga nisbatan
qiziqishni oshirish.
Jadidlar mavzusidagi animatsion kontentni samarali yaratish va keng targʻib qilish
uchun bosqichma-bosqich strategiya ishlab chiqilishi lozim. Ishlab chiqarish
jarayonida, avvalo, tarixchilar va maʼrifatshunoslar bilan maslahatlashuvlar oʻtkazish,
ssenariy hamda qahramonlarni puxta ishlab chiqish, zamonaviy 2D yoki 3D formatdagi
vizual uslubni belgilash, ovoz berish uchun professional aktyorlarni jalb etish va
madaniy-historik aniqlikka qatʼiy rioya qilish zarur. Animatsion mahsulotlarni
tarqatish quyidagi kanallar orqali amalga oshirilishi mumkin: televideniye va striming
platformalari, maktablardagi taʼlim jarayoni, ijtimoiy tarmoqlar va YouTube kanallari,
interaktiv muzey installyatsiyalari, shuningdek, mobil ilovalar va oʻyinlar.
Pedagogik integratsiya jihatidan esa animatsiyalar uchun qoʻshimcha taʼlimiy
materiallar yaratish, oʻqituvchilar uchun metodik qoʻllanmalar tayyorlash,
animatsiyani tomosha qilgach, muhokama savollari va ijodiy topshiriqlar ishlab
chiqish hamda bolalarni rasm chizish, hikoya yozish kabi ijodiy faoliyatga jalb etish
taklif etiladi.
Jadidchilik harakati Oʻzbekiston tarixida milliy uygʻonish, maʼrifat va taraqqiyot
ramzi sifatida alohida oʻrin egallaydi. Uning gʻoyalari va qadriyatlari bugungi kunda
ham oʻz dolzarbligini saqlab qolgan. Biroq zamonaviy yosh avlodga ushbu tarixiy
merosni samarali yetkazishda anʼanaviy metodlar yetarli darajada taʼsir koʻrsata
olmayapti. Shu nuqtayi nazardan, animatsiya janri oʻzining vizual taʼsirchanligi,
emotsional jozibadorligi va pedagogik salohiyati bilan mazkur muammoni hal etishda
eng samarali vositalardan biri hisoblanadi.
Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, jadidlar mavzusida animatsion kontent
yaratish toʻrtta asosiy yoʻnalishda amalga oshirilishi mumkin: tarixiy shaxslar
biografiyasini yoritish, eski va yangi taʼlim tizimlarini taqqoslash, yosh qahramonning
shaxsiy transformatsiyasini tasvirlash hamda ilmiy-fantastik narrativ asosida
zamonaviy va tarixiy davrlarni bogʻlash. Har bir yoʻnalish oʻziga xos pedagogik
imkoniyatlarga ega boʻlib, turli yosh guruhlari va ularning qiziqishlariga mos tarzda
ishlab chiqilishi mumkin. Mazkur konsepsiyaning amaliyotga joriy etilishi nafaqat
jadidlar merosini asrab-avaylash va keng targʻib qilishga, balki zamonaviy oʻzbek
animatsiya sanoatini rivojlantirishga, media-taʼlim tizimini takomillashtirishga hamda
yosh avlodda milliy oʻzlik va gʻurur tuygʻusini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Kelgusida ushbu yoʻnalishda ilmiy-amaliy tadqiqotlarni kengaytirish, eksperimental
animatsion loyihalarni yaratish va ularning pedagogik samaradorligini tizimli ravishda
baholash zarur. Shuningdek, jadidlar merosi asosida yaratilgan animatsion
mahsulotlardan faqat taʼlim muassasalarida emas, balki oilaviy muhitda ham
foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar
1. Alimova D.A. Oʻzbekistonda jadidchilik harakati: tarix va hozirgi zamon. –
Toshkent: Akademnashr, 2018. – 256 b.
2. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: Oʻqituvchi, 1992. – 128
b.
3. Xamidova M.T. Pedagogik texnologiyalarda animatsiyadan foydalanishning
zamonaviy yoʻnalishlari // Zamonaviy taʼlim. – 2020. – №3. – B. 45–52.
4. Khalid A. The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. –
Berkeley: University of California Press, 1998. – 335 p.