XALQ RIVOYATLARI ASOSIDA SHAXS MAʼNAVIY BARKAMOLLIGINI
SHAKLLANTIRISHNING OʻQUV-TARBIYAVIY MEXANIZMLARI
https://zenodo.org/records/17732646
Turgʻunova Aziza,
Oriental universiteti, magistrant
Egamberdiyeva Farida,
Oriental universiteti, professor
Annotatsiya. Maqolada xalq rivoyatlaridan foydalanishning shaxs maʼnaviy
barkamolligini shakllantirishdagi oʻquv-tarbiyaviy mexanizmlari ilmiy jihatdan tahlil
qilinadi. Rivoyatlar milliy ogʻzaki ijod namunasi sifatida yosh avlodda maʼnaviy
qadriyatlarni shakllantirish, axloqiy meʼyorlarni singdirish va vatanparvarlik ruhini
tarbiyalashda muhim vosita hisoblanadi. Tadqiqotda xalq rivoyatlarining oʻquv
jarayonidagi taʼlimiy va tarbiyaviy imkoniyatlari, ularni dars va darsdan tashqari
faoliyatlarda qoʻllash mexanizmlari hamda shaxsning maʼnaviy-axloqiy kamolotiga
taʼsiri yoritiladi.
Kalit soʻzlar: xalq rivoyatlari, maʼnaviy barkamollik, taʼlim, tarbiya, qadriyatlar,
pedagogik mexanizmlar.
Abstract. The article provides a scientific analysis of the educational and
pedagogical mechanisms of using folk legends in shaping the moral and spiritual
development of the individual. As a unique genre of national oral folklore, folk legends
serve as an important means of instilling ethical norms, promoting moral values, and
fostering patriotism among the younger generation. The study examines the
educational and formative potential of folk legends in the learning process, their
application in both curricular and extracurricular activities, as well as their impact on
the moral and ethical growth of learners.
Keywords: folk legends, spiritual development, education, upbringing, values,
pedagogical mechanisms.
Milliy ogʻzaki ijod xalqning ijtimoiy-tarixiy xotirasi, dunyoqarashi va maʼnaviy
qadriyatlarini mujassamlashtirgan, asrlar davomida shakllangan bebaho madaniy
merosdir. Xalq ogʻzaki ijodining turli janrlari orasida rivoyatlar alohida ahamiyat kasb
etadi. Ular xalqning diniy-axloqiy qarashlari, tarixiy tasavvurlari va ijtimoiy ideallarini
oʻzida aks ettirib, yosh avlodning maʼnaviy barkamolligini shakllantirishda samarali
vosita boʻlib xizmat qiladi. Rivoyatlar orqali shaxsda ezgulik va yovuzlik haqidagi
qarashlar uygʻonadi, axloqiy meʼyorlar singdiriladi hamda milliy qadriyatlarga boʻlgan
hurmat tuygʻusi mustahkamlanadi.
Pedagogik jarayonda xalq rivoyatlaridan foydalanishning ahamiyati shundaki,
ular oʻquvchilarning tafakkurini kengaytiradi, obrazli va maʼnaviy-estetik idrokini
rivojlantiradi, mustaqil fikrlash va xulosalar chiqarish koʻnikmalarini shakllantiradi.
Bu jarayon shaxsning intellektual rivojlanishi bilan bir qatorda uning maʼnaviy-axloqiy
kamolotini taʼminlashga xizmat qiladi. Avloniy taʼkidlaganidek, “axloq tarbiyasiz ilm
– maqsadsiz qilichdir”. Bu fikr taʼlimning ikki asosiy qirrasi – bilim berish va
tarbiyalash – bir-biri bilan uzviy bogʻliq ekanligini ilmiy asosda koʻrsatadi. Shuning
uchun ham rivoyatlarni taʼlim jarayoniga singdirish oʻquvchiga nafaqat nazariy bilim
beradi, balki uni maʼnaviy qadriyatlar asosida tarbiyalash imkonini ham yaratadi.
Zamonaviy pedagogik tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, xalq ogʻzaki ijodi
namunalaridan foydalanish oʻquvchilarda milliy oʻzlikni anglash, ijtimoiy birdamlik
va fuqarolik masʼuliyatini shakllantirishda muhim taʼsir koʻrsatadi. Xalq rivoyatlari
nafaqat tarixiy-maʼrifiy bilimlarni yetkazadi, balki shaxsni ijtimoiylashuv jarayoniga
faol qoʻshadi, uning ruhiy olamini boyitadi va shaxsiy tajribasini milliy qadriyatlar
bilan uygʻunlashtiradi.
Xalq rivoyatlarining oʻquv-tarbiyaviy jarayondagi ahamiyati, avvalo, ularning
taʼlimiy funksiyasi bilan izohlanadi. Rivoyatlar oʻzida muayyan tarixiy voqealar, diniy
tasavvurlar, ijtimoiy-siyosiy qarashlar va xalqning madaniy merosini mujassam etadi.
Ular oʻquvchilarda tarixiy xotirani shakllantiradi, milliy ongni mustahkamlaydi va
qadimiy ijtimoiy munosabatlarni anglashga yordam beradi. Shuningdek, rivoyatlar
orqali xalqning dunyoqarashi va mentaliteti oʻquvchilarga yetkaziladi, bu esa bilim
jarayonini yanada mazmunli va qiziqarli qiladi.
Ikkinchidan, rivoyatlar axloqiy tarbiya vositasi sifatida alohida pedagogik
qiymatga ega. Ularning mazmunida ezgulik va yovuzlik, rostgoʻylik va yolgʻon, sabrtoqat va shoshqaloqlik, mardlik va qoʻrqoqlik kabi qarama-qarshi tushunchalar oʻz
aksini topadi. Bu orqali oʻquvchilar hayotiy saboqlarni oʻzlashtiradilar, ijtimoiy
meʼyorlarga rioya qilish, halollik va adolatni qadrlash kabi xulqiy sifatlarni
egallaydilar. Shu jihatdan rivoyatlar yosh avlodda maʼnaviy-axloqiy immunitetni
shakllantirishga xizmat qiladi.
Uchinchidan, rivoyatlar oʻzining tarbiyaviy-estetik funksiyasi bilan ajralib turadi.
Rivoyatlarda qoʻllanilgan obrazlilik, ramziy tasvirlar va badiiy ifodalar oʻquvchilarda
estetik didni rivojlantiradi, obrazli fikrlash koʻnikmalarini shakllantiradi va sanʼatga
boʻlgan qiziqishni kuchaytiradi. Rivoyatlar orqali oʻquvchilar nafaqat maʼnaviy
saboqlarni qabul qiladi, balki xalq badiiy tafakkurining nozik qirralarini ham his qiladi.
Toʻrtinchidan, rivoyatlar ijtimoiy-tarbiyaviy funksiyani bajaradi. Ular
jamoaviylik, birdamlik, vatanparvarlik va insoniylik kabi qadriyatlarni targʻib qiladi.
Bu esa yoshlarni jamiyatning faol aʼzosi sifatida shakllantirishga, ularning fuqarolik
masʼuliyatini yuksaltirishga va milliy qadriyatlarni qadrlashga undaydi. Pedagogik
tadqiqotlarda taʼkidlanishicha, xalq ogʻzaki ijodi namunalari yoshlarni jamiyatga
ijtimoiy moslashtirishda muhim vosita sifatida qaraladi.
Xalq rivoyatlaridan taʼlim-tarbiya jarayonida samarali foydalanishning bir nechta
mexanizmlari mavjud boʻlib, ular didaktik, tarbiyaviy va estetik yoʻnalishlarda
namoyon boʻladi. Didaktik mexanizmlar rivoyatlarni dars jarayoniga integratsiya
qilish, xususan, ona tili, adabiyot va tarix fanlarida qoʻllash orqali amalga oshiriladi.
Bu jarayonda rivoyatlar asosida savol-javoblar, muhokamalar va xulosalash kabi
tahliliy topshiriqlar tashkil etilib, oʻquvchilarda mustaqil fikrlash hamda ijodiy
yondashuv koʻnikmalari rivojlantiriladi. Tarbiyaviy mexanizmlar esa rivoyatlardan
rolli oʻyinlar, dramatizatsiya va sahna koʻrinishlari shaklida foydalanish, shuningdek,
rivoyatlardagi qahramonlar xarakteri asosida axloqiy muhokamalar oʻtkazish orqali
namoyon boʻladi. Bu jarayon vatanparvarlik, birdamlik, halollik kabi muhim ijtimoiy
qadriyatlarni yosh avlodga singdirishda katta ahamiyat kasb etadi. Estetik mexanizmlar
esa rivoyatlardagi obrazlilik va ramziylikni tahlil qilish, oʻquvchilarda estetik zavq va
obrazli fikrlashni shakllantirish hamda ogʻzaki va yozma nutqda badiiy ifodalardan
samarali foydalanishni ragʻbatlantirishga qaratilgan. Shu tariqa, xalq rivoyatlari taʼlim-
tarbiya jarayonida shaxsning intellektual, axloqiy va estetik barkamolligini
taʼminlashda kompleks mexanizm sifatida xizmat qiladi.
Jadval 1. Xalq rivoyatlarining oʻquv-tarbiyaviy imkoniyatlari
Yoʻnalish Oʻquv jarayonidagi Tarbiyaviy natijalar
imkoniyatlar
Didaktik Rivoyatlar orqali bilim berish, Mustaqil fikrlash, xulosa chiqarish
tarixiy xotirani boyitish koʻnikmalarini rivojlantirish
Axloqiy Ezgulik va yovuzlik qarama- Adolat, halollik, sabr-toqat kabi
qarshiligini oʻrganish fazilatlarni singdirish
Estetik Badiiy ifodalarni tahlil qilish Estetik didni shakllantirish, obrazli
fikrlashni rivojlantirish
Ijtimoiy Qahramonlik va jamoaviylik Vatanparvarlik, birdamlik, fuqarolik
haqidagi rivoyatlarni oʻrganish masʼuliyatini shakllantirish
Yuqoridagi jadvaldan koʻrinib turibdiki, xalq rivoyatlari taʼlim-tarbiya jarayonida
koʻp qirrali funksiyani bajaradi. Didaktik yoʻnalishda ular bilim berish vositasi sifatida
xizmat qilib, oʻquvchilarning tarixiy xotirasini boyitadi hamda mustaqil fikrlash va
xulosa chiqarish qobiliyatini rivojlantiradi. Axloqiy yoʻnalishda rivoyatlar ezgulik va
yovuzlikning qarama-qarshiligini namoyish etib, adolat, halollik, sabr-toqat kabi
insoniy fazilatlarni yosh avlodga singdiradi. Estetik yoʻnalishda esa rivoyatlar badiiy
ifodaning jonli namunasi sifatida estetik didni shakllantirish, obrazli tafakkurni
rivojlantirish va badiiy nutqqa qiziqishni oshirishga yordam beradi. Nihoyat, ijtimoiy
yoʻnalishda ular oʻquvchilarda vatanparvarlik, birdamlik, fuqarolik masʼuliyati kabi
jamiyat uchun muhim qadriyatlarni shakllantirishda samarali vosita boʻlib xizmat
qiladi. Shu jihatdan, xalq rivoyatlari nafaqat adabiy-badiiy meros, balki shaxs
maʼnaviy barkamolligini taʼminlovchi kuchli pedagogik mexanizm sifatida
baholanishi mumkin.
Oʻtkazilgan tahlillar shuni koʻrsatadiki, xalq rivoyatlari shaxs maʼnaviy
barkamolligini shakllantirishda beqiyos oʻrin tutadi. Ular oʻz mazmun-mohiyati bilan
taʼlimiy, tarbiyaviy, estetik va ijtimoiy funksiyalarni bajarib, yosh avlodni intellektual
va maʼnaviy jihatdan kamol toptirishda samarali vosita sifatida xizmat qiladi.
Rivoyatlarda mujassamlangan ezgulik va yovuzlik haqidagi qarashlar, axloqiy
meʼyorlar, xalqning tarixiy xotirasi va badiiy tafakkuri oʻquvchilar ongiga chuqur
singib, ularda mustaqil fikrlash, estetik did, milliy qadriyatlarga hurmat va ijtimoiy
masʼuliyatni shakllantiradi.
Taʼlim-tarbiya jarayonida rivoyatlardan foydalanishning didaktik, tarbiyaviy va
estetik mexanizmlarini uygʻunlashtirish oʻquvchilarning nafaqat bilim doirasini
kengaytiradi, balki ularning axloqiy barkamolligini taʼminlashga, shaxs sifatida
shakllanishiga va milliy oʻzlikni anglashiga katta taʼsir koʻrsatadi. Shu sababli xalq
rivoyatlarini taʼlimiy jarayonga keng joriy etish zamonaviy pedagogikaning muhim
vazifalaridan biri boʻlib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Avloniy, A. (1992). Turkiy guliston yoxud axloq. Toshkent: Oʻqituvchi. (Asar
birinchi nashri – 1913).
2. Qosimova, D. (2016). Xalq ogʻzaki ijodi va uning taʼlim-tarbiyadagi oʻrni.
Maʼnaviyat va maʼrifat jurnali, №3, 45–49.
3. Saidov, U. (2019). Milliy qadriyatlar asosida yoshlarni tarbiyalashning
pedagogik mexanizmlari. Pedagogika jurnali, №2, 12–18.
4. Yoqubov, J. (2020). Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodining maʼnaviy-maʼrifiy
ahamiyati. Oʻzbek tili va adabiyoti, №6, 33–39.
5. Karimov, I. A. (1997). Yuksak maʼnaviyat – yengilmas kuch. Toshkent:
Maʼnaviyat.
6. Hasanov, M. (2008). Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodi. Toshkent: Fan.
7. Zunnunov, A. (2004). Xalq pedagogikasi asoslari. Toshkent: Oʻqituvchi.