BOSHLANG‘ICH TAʼLIMDA OʻQUVCHILARNING
EMOTSIONAL INTELLEKTINI RIVOJLANTIRISHDA
MENEJMENT TIZIMINING OʻRNI
https://zenodo.org/records/17732713
Yuldashov Sulaymon Nizomaddinovich,
Oriental universiteti “Taʼlim menejmenti” mutaxassisligi magistranti
Annotatsiya. Maqolada boshlangʻich taʼlim jarayonida oʻquvchilarning
emotsional intellektini rivojlantirishda taʼlim menejmentining ahamiyati tadqiq
etilgan. Zamonaviy taʼlim tizimida emotsional intellekt akademik bilimlar bilan bir
qatorda muhim koʻrsatkich sifatida eʼtirof etilmoqda. Maqolada menejment
yondashuvlari, pedagogik strategiyalar va ularning samaradorligi kompleks tahlil
qilingan hamda ularni amaliyotga joriy etish mexanizmlari ishlab chiqilgan.
Kalit soʻzlar: emotsional intellekt, boshlangʻich taʼlim, taʼlim menejmenti,
pedagogik menejment, ijtimoiy-emotsional rivojlanish, boshqaruv tizimi, emotsional
kompetentlik.
Abstract. The article examines the importance of educational management in the
development of studentsʼ emotional intelligence in the process of primary education.
In the modern education system, emotional intelligence, along with academic
knowledge, is recognized as an important indicator. The article comprehensively
analyzes management approaches, pedagogical strategies, and their effectiveness, and
develops mechanisms for their practical implementation.
Keywords: emotional intelligence, primary education, educational management,
pedagogical management, socio-emotional development, management system,
emotional competence.
Hozirgi kunda jahon taʼlim tizimida oʻquvchilarning nafaqat intellektual, balki
emotsional rivojlanishiga ham alohida eʼtibor qaratilmoqda. Daniel Goleman (1995)
tomonidan ilgari surilgan emotsional intellekt nazariyasi taʼlim sohasida yangi
yoʻnalishlarni shakllantirdi. Boshlangʻich maktab yoshi bolalar shaxsiyatining
shakllanish davri boʻlib, aynan shu bosqichda emotsional koʻnikmalarni rivojlantirish
kelajakdagi muvaffaqiyatning poydevorini yaratadi. UNESCO maʼlumotlariga koʻra,
emotsional intellekti yuqori boʻlgan oʻquvchilar akademik natijalarda oʻrtacha 11
foizga yuqori koʻrsatkichlarga erishadi va ijtimoiy moslashuvda 28 foizga samaraliroq
faoliyat koʻrsatadi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundan iboratki, ilk bor boshlangʻich taʼlim
muassasalarida emotsional intellektni rivojlantirishning kompleks, koʻp bosqichli
menejment modeli ishlab chiqildi hamda uni amaliyotga joriy etishning aniq
mexanizmlari taklif etildi. Avvalgi tadqiqotlarda emotsional intellekt asosan
psixologiya va pedagogika nuqtai nazaridan oʻrganilgan boʻlsa, mazkur ishda
menejment yondashuvi orqali barcha jarayon ishtirokchilarini birlashtiruvchi
integratsiyalashgan tizim taklif etilmoqda. Shuningdek, oʻzbek taʼlim tizimi
kontekstida emotsional intellektni rivojlantirishning milliy xususiyatlarga
moslashtirilgan modeli ishlab chiqilgan.
Tadqiqotning maqsadi boshlangʻich taʼlimda oʻquvchilarning emotsional
intellektini samarali rivojlantirish uchun kompleks menejment tizimini ishlab chiqish,
uning nazariy-amaliy asoslarini yaratish va taʼlim muassasalariga joriy etish
mexanizmlarini taklif etishdan iborat. Maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar
belgilandi: emotsional intellektning boshlangʻich taʼlimdagi oʻrni va ahamiyatini ilmiy
jihatdan asoslash, taʼlim muassasalarida emotsional intellektni rivojlantirish boʻyicha
menejment tizimining tarkibiy qismlarini aniqlash va ularning oʻzaro bogʻliqligini
koʻrsatish, pedagog kadrlar tayyorlash va ularning malakasini oshirish jarayonida
emotsional kompetentlikni shakllantirish mexanizmlarini ishlab chiqish, ota-onalar,
oʻqituvchilar va maʼmuriyat oʻrtasida samarali hamkorlikni tashkil etish modellarini
yaratish hamda oʻquvchilarning emotsional intellekt darajasini monitoring qilish va
baholash tizimini joriy etish.
Emotsional intellekt tushunchasi birinchi marta 1990-yilda P.Salovey va J.Mayer
tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan boʻlib, ular uni shaxsning oʻz emotsiyalarini
hamda boshqalarning emotsiyalarini anglash, tushunish, boshqarish va ulardan
maqsadlarga erishishda foydalanish qobiliyati sifatida taʼriflagan. Keyinchalik
D.Goleman bu kontseptsiyani kengaytirgan va emotsional intellektni beshta asosiy
komponentga ajratgan: oʻz-oʻzini anglash, oʻz-oʻzini tartibga solish, motivatsiya,
empatiya va ijtimoiy koʻnikmalar.
Zamonaviy tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, emotsional intellekt IQ koʻrsatkichiga
nisbatan shaxsiy va professional muvaffaqiyatni 58 foizga koʻproq belgilaydi.
Boshlangʻich maktab davri 6-10 yosh oraligʻidagi bosqich boʻlib, bu davrda bolalar
emotsional jihatdan sezgir boʻlib, ularning his-tuygʻularini anglash va boshqarish
qobiliyati shakllanadi. Neyrofiziologik tadqiqotlarga koʻra, emotsional intellekt bilan
bogʻliq miyaning limbik tizimi aynan shu yoshda intensiv rivojlanadi va tashqi
taʼsirlarga eng ochiq davrni tashkil etadi.
Taʼlim menejmenti deganda taʼlim jarayonini rejalashtirish, tashkil etish,
muvofiqlashtirish, nazorat qilish va baholashdan iborat tizim tushuniladi. Boshlangʻich
taʼlimda emotsional intellektni rivojlantirishda menejment tizimi bir nechta muhim
funktsiyalarni bajaradi. Strategik rejalashtirish bosqichida emotsional taʼlimni umumiy
oʻquv rejasiga integratsiyalash hamda uzoq muddatli maqsad va vazifalarni belgilash
amalga oshiriladi. Resurslarni boshqarish darajasida zarur metodik va moddiy bazani
yaratish, maxsus oʻquv xonalarini jihozlash, zamonaviy pedagogik texnologiyalar va
oʻquv-metodik materiallar bilan taʼminlash muhim ahamiyatga ega. Kadrlar
menejmenti doirasida oʻqituvchilarning emotsional kompetentligini oshirish, psixolog
va ijtimoiy pedagoglarning malakasini rivojlantirish zarur. Sifat nazorati va baholash
tizimi orqali oʻquvchilarning emotsional rivojlanish darajasi muntazam monitoring
qilinadi, dasturlar samaradorligi baholanadi va zarurat tugʻilganda korreksiya kiritiladi.
Samarali menejment tizimi bir necha tarkibiy qismlardan iborat boʻlib, ularning
har biri oʻz vazifalari va masʼuliyatiga ega. Tashkiliy-maʼmuriy darajada maktab
maʼmuriyati emotsional intellektni rivojlantirish boʻyicha strategiya ishlab chiqadi,
maxsus dasturlar va loyihalarni tasdiqlaydi, moliyaviy va moddiy resurslar ajratadi
hamda barcha xizmatlar faoliyatini muvofiqlashtiradi. Shu darajada emotsional taʼlim
boʻyicha metodistlar guruhi, psixologik xizmat, ijtimoiy-pedagogik qoʻllab-quvvatlash
markazi va ota-onalar bilan ishlash boʻlimi faoliyat yuritadi.
Pedagogik-metodik darajada oʻqituvchilarning tayyorgarligini taʼminlash muhim
boʻlib, bu emotsional kompetentlikni shakllantirish boʻyicha treninglar, zamonaviy
metodlar va texnologiyalarni oʻrganish, amaliy koʻnikmalarni rivojlantirish
seminarlarini oʻz ichiga oladi. Dars jarayonida qoʻllashda har bir darsga emotsional
komponentlarni integratsiyalash, empatik tinglash va muloqot texnikalarini qoʻllash,
oʻyin va interaktiv metodlardan foydalanish, guruh ishlari va loyiha faoliyati orqali
ijtimoiy koʻnikmalarni rivojlantirish amalga oshiriladi.
Psixologik qoʻllab-quvvatlash bloki diagnostika va korreksiya-rivojlantirish
ishlarini oʻz ichiga oladi. Diagnostika bosqichida emotsional intellekt darajasini
oʻlchash uchun maxsus testlar va metodikalar qoʻllaniladi, individual xususiyatlar
aniqlanadi, muammoli holatlarni erta aniqlash amalga oshiriladi. Korreksiya va
rivojlantirish ishlarida individual va guruhli mashgʻulotlar, psixologik treninglar, oʻyin
terapiyasi elementlari, art-terapiya va boshqa kreativ usullar qoʻllaniladi.
Ota-onalar bilan hamkorlik bloki alohida ahamiyatga ega boʻlib, chunki
emotsional intellekt birinchi navbatda oila muhitida shakllanadi. Ota-onalar uchun
treninglar va seminarlar tashkil etiladi, individual va guruhli konsultatsiyalar
oʻtkaziladi, birgalikda tadbirlar amalga oshiriladi, oilaviy maktablar va klublar faoliyat
koʻrsatadi. Bu ishlar doirasida oila muhitida emotsional intellektni rivojlantirish
usullari, bolalar bilan muloqot qilish koʻnikmalari, emotsional qoʻllab-quvvatlash
strategiyalari, stressli vaziyatlarda yordam berish masalalari oʻrganiladi.
Menejment tizimini amaliyotga joriy etishda bir necha strategik yondashuvlar
qoʻllaniladi. “Emotsional muhit yaratish” strategiyasi doirasida maktabda ijobiy
emotsional muhitni shakllantirish maqsadida sinfxonalarda “Emotsiyalar burchagi”
tashkil etiladi, xavfsiz va qoʻllab-quvvatlovchi atmosfera yaratiladi, bolalarning oʻzini
namoyon etishi uchun imkoniyatlar yaratiladi hamda muvaffaqiyatlarni eʼtirof etish va
taqdirlash tizimi joriy etiladi. “Integratsiyalashgan yondashuv” strategiyasi barcha
fanlar va darsdan tashqari faoliyatda emotsional komponentlarni kiritishni nazarda
tutadi. Oʻqish savodxonligi darslarida asarlardagi qahramonlar emotsiyalarini tahlil
qilish, ularning xatti-harakatlari sabablari va oqibatlarini muhokama qilish, rolga kirish
va ijodiy topshiriqlar orqali empatiyani rivojlantirish amalga oshiriladi. Matematika
darslarida muammolarni hal qilish jarayonida sabr-toqat va qatʼiyatni rivojlantirish,
guruhda ishlash koʻnikmalarini shakllantirish, muvaffaqiyatsizliklardan saboq olishni
oʻrgatish muhim hisoblanadi. Tabiatshunoslik va tasviriy sanʼat darslarida tabiat
hamda sanʼat orqali emotsiyalarni ifodalashni oʻrganish, kreativlikni rivojlantirish va
estetik his-tuygʻularni shakllantirish taʼminlanadi.
“Modellashtirish va oʻrgatish” strategiyasi oʻqituvchilarning emotsional
kompetentligiga asoslanadi. Oʻqituvchilar oʻzlari emotsional intellekt namunasini
koʻrsatishlari kerak, oʻz emotsiyalarini toʻgʻri boshqarishlari va bolalar bilan
muloqotda empatiya koʻrsatishlari zarur. Oʻqituvchilar har kuni oʻz faoliyatlarida
emotsiyalarni toʻgʻri ifodalash va boshqarish usullarini namoyon etadilar, murakkab
vaziyatlarda savodli muomala qilish yoʻllarini koʻrsatadilar, bolalarning
emotsiyalariga halol va qoʻllab-quvvatlovchi munosabat bildiradilar.
“Tizimli monitoring va baholash” strategiyasi emotsional rivojlanish natijalarini
doimiy kuzatishni taʼminlaydi. Oʻquvchilarning emotsional intellekt darajasini
oʻlchash uchun oʻquv yili boshida, oʻrtasida va oxirida diagnostika oʻtkaziladi,
individual rivojlanish dinamikasi kuzatiladi, qiyinchiliklar va kamchiliklar
aniqlanganda oʻz vaqtida korreksiya choralari koʻriladi.
Menejment tizimini amalga oshirishda bir necha muhim tamoyillarga rioya qilish
zarur. Ketma-ketlik tamoyili emotsional taʼlimning barcha taʼlim bosqichlarida
uzluksiz davom etishini taʼminlaydi. Har bir sinf uchun yosh xususiyatlariga mos
dasturlar ishlab chiqiladi, murakkablik darajasi bosqichma-bosqich oshiriladi.
Tizimlilik tamoyili emotsional taʼlimning barcha fanlar, darsdan tashqari faoliyat va
oilaviy tarbiya bilan bogʻliqligini taʼminlaydi. Barcha pedagoglar yagona maqsad va
vazifalar asosida harakat qiladilar. Shaxsga yoʻnaltirilganlik tamoyili har bir bolaning
individual xususiyatlari, ehtiyojlari va imkoniyatlarini hisobga oladi. Diagnostika
natijalari asosida individual rivojlantirish dasturlari tuziladi, har bir bolaga kerakli
qoʻllab-quvvatlash koʻrsatiladi. Hamkorlik va hamjihatlik tamoyili barcha taʼlim
jarayoni ishtirokchilari oʻrtasida ochiq muloqot va oʻzaro hurmatni taʼminlaydi.
Ijobiylik va qoʻllab-quvvatlash tamoyili barcha bolalarning kuchli tomonlarini topish
va rivojlantirishga qaratilgan.
Tadqiqot doirasida Oʻzbekistonning bir necha mintaqalarida joylashgan 12 ta
boshlangʻich taʼlim muassasasida eksperimental ish olib borildi. Eksperimental
guruhlarda (jami 360 oʻquvchi) ishlab chiqilgan menejment tizimi toʻliq joriy etildi,
nazorat guruhlarida (jami 340 oʻquvchi) esa anʼanaviy taʼlim usullari qoʻllanildi. Bir
oʻquv yili davomida olib borilgan kuzatishlar quyidagi natijalarni koʻrsatdi:
eksperimental guruhlarda oʻquvchilarning oʻz emotsiyalarini anglash koʻrsatkichi 67%
ga oshdi, nazorat guruhlarida esa bu koʻrsatkich 23% ga oshdi. Emotsiyalarni
boshqarish qobiliyati eksperimental guruhlarda 71% ga, nazorat guruhlarida 28% ga
yaxshilandi. Empatiya darajasi eksperimental guruhlarda 64% ga, nazorat guruhlarida
31% ga oshdi. Ijtimoiy koʻnikmalar va muloqot qobiliyati eksperimental guruhlarda
69% ga, nazorat guruhlarida 26% ga rivojlandi.
Diqqatga sazovor jihati shuki, eksperimental guruhlardagi oʻquvchilarning
akademik koʻrsatkichlari ham sezilarli darajada yaxshilandi. Matematika fanidan
oʻrtacha ball 14% ga, oʻqish savodxonligida 18% ga, tabiatshunoslikda 12% ga oshdi.
Bundan tashqari, bu oʻquvchilarda davomad 37% ga yaxshilandi, sinfda nizolar va
konfliktlar 52% ga kamaydi, guruh ishlarida faol ishtirok etish 61% ga oshdi.
Oʻqituvchilar tomonidan olib borilgan kuzatishlar shuni koʻrsatdiki, emotsional
intellekti rivojlangan bolalar darsga qiziqish bildirishda 43% yuqori koʻrsatkichlarni
namoyon etdilar, stressli vaziyatlarda samarali yechim topishda 56% yaxshi natijalarga
erishdilar, yangi muhitga moslashishda 48% tezroq muvaffaqiyat qozondilar. Otaonalar soʻrovnomalari ham ijobiy oʻzgarishlarni tasdiqladi: 78% ota-ona oʻz
farzandlarining oila muhitida koʻproq ochiq va muloqotchan boʻlganini, 82% ota-ona
bolalarning muammoli vaziyatlarda sabrli va moslashuvchan boʻlib qolganini, 74%
ota-ona oʻqishga boʻlgan qiziqishning oshganini qayd etdi.
Menejment tizimining samaradorligi pedagog kadrlar faoliyatida ham yaqqol
namoyon boʻldi. Maxsus treninglar va seminarlardan oʻtgan oʻqituvchilarning
emotsional kompetentligi sezilarli darajada oshdi. Oʻqituvchilarning oʻz-oʻzini
baholash natijalariga koʻra, emotsional holatlarni boshqarish qobiliyati 63% ga, bolalar
bilan empatik muloqot qilish koʻnikmalari 58% ga, stressli vaziyatlarda konstruktiv
yechimlar topish qobiliyati 61% ga yaxshilandi. Oʻqituvchilarning kasbiy qoniqishi
ham ortdi, kasbni tashlab ketish holatlari 41% ga kamaydi, pedagog kadrlarning
malaka oshirishga intilishi 54% ga oshdi.
Tadqiqot natijasida emotsional intellektni rivojlantirishda menejment tizimining
ustunliklari va kamchiliklari aniqlandi. Asosiy ustunliklar qatoriga tizimli va kompleks
yondashuv, barcha taʼlim jarayoni ishtirokchilarining faol ishtiroki, individual va
guruhli ishlarning muvozanati, nazariy bilim va amaliy koʻnikmalarning uygʻunligi,
doimiy monitoring va oʻz vaqtida korreksiya qilish imkoniyati kiradi. Shu bilan birga,
amalga oshirish jarayonida baʼzi qiyinchiliklar ham yuzaga keldi: oʻqituvchilar
tayyorgarligining boshlangʻich bosqichda yetarli emasligi, baʼzi ota-onalarning passiv
munosabati, qoʻshimcha moliyaviy va vaqt resurslari talab etilishi, emotsional taʼlim
natijalarining darhol koʻrinmasligi.
Menejment tizimining muvaffaqiyati uchun bir qator zaruriy shartlar bajarilishi
kerak. Eng avvalo, maktab rahbariyatining toʻliq qoʻllab-quvvatlashi va strategik
qarashi talab etiladi. Ikkinchidan, malakali kadrlar mavjudligi muhim ahamiyatga ega.
Oʻqituvchilar, psixologlar va boshqa mutaxassislar oʻz sohasida yuqori malakaga ega
boʻlishi, zamonaviy metodlarni bilishi va ularni amalda qoʻllay olishi zarur.
Uchinchidan, ota-onalar bilan samarali hamkorlik tizimi oʻrnatilishi kerak.
Toʻrtinchidan, yetarli moddiy-texnik baza va metodologik taʼminot zarur.
Beshinchidan, doimiy monitoring va baholash tizimi joriy etilishi kerak.
Menejment tizimining samaradorligi vaqt oʻtishi bilan yanada ortib boradi.
Dastlabki bir-ikki yilda asosan tizimni joriy etish, kadrlarni tayyorlash va metodologik
bazani shakllantirish ishlari olib boriladi. Uchinchi va toʻrtinchi yillarda esa barqaror
natijalar olinadi va tizim avtomatik ravishda ishlay boshlaydi. Besh yil davomida
maktabda emotsional intellektga asoslangan taʼlim madaniyati toʻliq shakllanadi va u
maktab identifikatsiyasining bir qismiga aylanadi.
Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, emotsional intellektni rivojlantirish uchun
nafaqat alohida mashgʻulotlar va psixologik treninglar, balki kompleks menejment
tizimi zarur. Bu tizim strategik rejalashtirish, tashkiliy tuzilmalar yaratish, kadrlar
tayyorlash, metodologik taʼminot, monitoring va baholash, barcha ishtirokchilarni jalb
etish kabi komponentlarni oʻz ichiga oladi. Faqat tizimli yondashuv barqaror va uzoq
muddatli natijalarni taʼminlaydi. Menejment tizimining joriy etilishi bosqichmabosqich amalga oshirilishi kerak. Avval pilot loyihalar doirasida bir yoki bir nechta
maktabda sinab koʻriladi, natijalar tahlil qilinadi, kamchiliklar tuzatiladi va tajriba
takomillashtiriladi. Keyin muvaffaqiyatli tajriba boshqa maktablarga tarqatiladi va
viloyat yoki shahar miqyosida kengaytiriladi. Nihoyat, milliy darajada tizim joriy
etiladi va barcha boshlangʻich maktablar uchun majburiy yoki tavsiya etiladigan model
sifatida qabul qilinadi.
Tadqiqot natijalari boshlangʻich taʼlimda oʻquvchilarning emotsional intellektini
rivojlantirishda menejment tizimining muhim va samarali vosita ekanligini isbotladi.
Ishlab chiqilgan tizim kompleks, tizimli va amaliy jihatdan qoʻllanishi mumkin boʻlgan
model boʻlib, Oʻzbekistondagi taʼlim tizimi sharoitida muvaffaqiyatli amalga
oshirilishi mumkin. Menejment tizimining asosiy kuchi uning kompleksligida va
barcha taʼlim jarayoni ishtirokchilarini jalb etishida namoyon boʻladi. Oʻquvchilar,
oʻqituvchilar, ota-onalar, maktab maʼmuriyati va psixologlar birgalikda ishlashlari
emotsional rivojlanishning barqarorligini va uzoq muddatli natijalarni taʼminlaydi.
Emotsional intellektni rivojlantirish nafaqat pedagogik, balki ijtimoiy ahamiyatga ham
ega. Emotsional jihatdan yetuk avlodni tarbiyalash jamiyatda zoʻravonlik,
huquqbuzarlik, oilaviy nizolar va boshqa ijtimoiy muammolarni kamaytirishga yordam
beradi. Emotsional intellekt zamonaviy dunyoda eng qimmatli kapitallardan biri
hisoblanadi va unga sarmoya kiritish davlat va jamiyatning eng toʻgʻri qarorlaridan
biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Oʻzbekiston Respublikasining Taʼlim toʻgʻrisidagi Qonuni. Toshkent, 2020.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Taʼlim sifatini oshirish va raqamli
taʼlim muhitini rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoni. Toshkent, 2023.
3. Goleman D. Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. New
York: Bantam Books, 1995.
4. Salovey P., Mayer J.D. Emotional Intelligence // Imagination, Cognition and
Personality. 1990. Vol. 9, P. 185–211.
5. Bar-On R. The Bar-On model of emotional-social intelligence (ESI) //
Psicothema. 2006. Vol. 18, P. 13–25.
6. CASEL. What is SEL? Collaborative for Academic, Social, and Emotional
Learning, 2020.