NUQSONI BOR MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR BILAN
ISHLASHNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
https://zenodo.org/records/17732746
Sanayev Alisher Komiljon oʻgʻli,
Oriental Universiteti Uzluksiz taʼlim kafedrasi katta oʻqituvchisi
alisher.sanayev@inbox.ru
Abdullayeva Afruza Umid qizi,
Oriental Universiteti Pedagogika fakulteti talabasi
abdullayeva @mail.ru
Annotatsiya: Mazkur maqolada nuqsoni bor maktabgacha yoshdagi bolalar bilan
ishlash jarayonining psixologik xususiyatlari yoritilgan. Maktabgacha davr shaxs
shakllanishi va ijtimoiy moslashuvning asosiy bosqichi sifatida alohida ahamiyatga ega
boʻlib, nuqsoni mavjud bolalarda bu jarayon bir qator murakkabliklar bilan kechadi.
Tadqiqotda maxsus psixologik yondashuvlar, korreksion-pedagogik metodlar va
rivojlantiruvchi mashgʻulotlarning ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, psixologning
individual va guruhiy ish shakllari, ota-onalar bilan hamkorlik mexanizmlari ham
koʻrib chiqiladi. Maqola natijalari nuqsoni bor bolalarning shaxsiy rivojlanishini
qoʻllab-quvvatlash, ularning ijtimoiylashuvini samarali tashkil etish hamda taʼlimtarbiya jarayonida individual yondashuvni taʼminlash boʻyicha amaliy tavsiyalarni oʻz
ichiga oladi.
Kalit soʻzlar :maktabgacha yosh, nuqsoni bor bolalar, psixologik xususiyatlar,
korreksion pedagogika, individual yondashuv, rivojlantirish, ijtimoiy moslashuv.
Annotation: This article highlights the psychological characteristics of working
with preschool-aged children with developmental disabilities. The preschool period
holds special significance as a foundational stage for personality formation and social
adaptation. For children with disabilities, this process involves a number of
complexities. The study analyzes the importance of specialized psychological
approaches, correctional-pedagogical methods, and developmental activities. It also
examines individual and group work formats used by psychologists, as well as
mechanisms for collaboration with parents. The article presents practical
recommendations for supporting the personal development of children with
disabilities, organizing their socialization effectively, and ensuring individualized
approaches in the educational process.
Keywords: Preschool age, children with disabilities, psychological characteristics,
correctional pedagogy, individual approach, development, social adaptation.
Mamlakatimizda aqli zaif bolalar bilan tarbiyaviy ishlar taʼlim va sogʻliqni
saqlash tizimidagi maxsus maktabgacha taʼlim va maktab muassasalarida olib
borilmoqda. Markaziy nerv sistemasi chuqur shikastlangan bolalar ijtimoiy
himoyadagi Mehribonlik uylarida boʻlib, ularda ham maxsus dastur asosida taʼlim-
tarbiya olmoqda. Butun pedagogik jarayon yanada samarali boʻlishi uchun maxsus
muassasalarni toʻgʻri jihozlash kerak. Shuning uchun eng aniq differentsial diagnostika
vazifasi paydo boʻladi. Ammo bu muammoni hal qilishdan oldin, qaysi bolalarni aqliy
zaif deb hisoblash kerakligini, ularning kognitiv faolligi, xatti-harakatlarining hissiyirodaviy sohasining oʻziga xos xususiyati nimada ekanligini bilish muhimdir. Aqli zaif
bolalarni qulay sharoitlarda toʻgʻri tarbiyalash va oʻqitish ularda nafaqat toʻgʻri
dunyoqarashni shakllantirish, balki uni yetarlicha barqaror qilish imkonini beradi.
1. Aqliy zaiflikning etiologiyasi
Aqliy zaiflik - bu shunchaki "kichik aql" emas, bu markaziy asab tizimining
organik shikastlanishi natijasida kelib chiqadigan butun psixikadagi, umuman
shaxsiyatdagi sifat oʻzgarishlaridir. Bu rivojlanishning shunday atipiyasi boʻlib, unda
nafaqat aql, balki his-tuygʻular, iroda, xatti-harakatlar va jismoniy rivojlanish ham
ortda qoladi . Aqli zaif bolalarning patologik rivojlanishining bunday diffuz tabiati
ularning yuqori asabiy faoliyatining oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqadi. Aqliy
zaiflikning sabablari xilma-xildir, ammo baʼzi umumiy xususiyatlar unga xos boʻlib
qoladi. Markaziy asab tizimiga zarar yetkazishning erta davri va kasallikning keyingi
toʻxtashi tufayli aqliy rivojlanish nuqsonli asosda sodir boʻladi. [2].
Aqliy zaiflikning barcha etiologik omillari odatda endogen-irsiy va ekzogen
(organik va ijtimoiy-ekologik) taʼsirlarga boʻlinadi (S.Ya.Rubinshteyn) [8].
Aqliy zaiflikning avtosomal retsessiv shakllarining aksariyati metabolik
kasalliklar boʻlib, ularning patogenezida metabolik kasalliklar (oqsillar, yogʻlar,
uglevodlar va boshqalar) katta rol oʻynaydi.
2. Aqli zaif bolalarning psixologik-pedagogik xususiyatlari.
Tadqiqotchilar taʼkidlaganidek, oligofrenik bolalarning aqliy rivojlanishining
asosiy xususiyatlariga quyidagilar kiradi: kognitiv faoliyatning shakllanmagan yuqori
shakllari (tahlil, sintez, umumlashtirish, abstraktsiya); fikrlashning konkretligi va
yuzakiligi; nutqning sekin rivojlanishi;
Aqli zaiflar kognitiv qiziqishlarning kam rivojlanganligi bilan ajralib turadi , bu
ularning oddiy tengdoshlariga qaraganda bilimga kamroq muhtojligida namoyon
boʻladi.
Idrokning tor doirasi ham mavjud. Aqli zaiflar baʼzan umumiy tushunish uchun
muhim boʻlgan materialni koʻrmasdan yoki eshitmasdan, kuzatilgan obʼektdagi,
tinglangan matndagi alohida qismlarni tortib oladi. Bundan tashqari, idrok
selektivligining buzilishi xarakterlidir. Taʼlim faoliyatida bu bolalar oʻqituvchining
ragʻbatlantiruvchi savollarisiz oʻzlari tushunishlari mumkin boʻlgan vazifani bajara
olmasligiga olib keladi.
Aqli zaiflar makon va vaqtni idrok etishda qiyinchiliklar bilan ajralib turadi, bu
esa ularning atrof-muhitga yoʻnaltirilishiga toʻsqinlik qiladi. Koʻpincha, 8-9 yoshda
ham, bu bolalar oʻng va chap tomonlarini ajratmaydilar, ular maktab hududida oʻz
sinfini, oshxonasini, hojatxonasini va hokazolarni topa olmaydi. Ular soat boʻyicha
vaqtni, haftaning kunlarini, fasllarni va hokazolarni belgilashda xato qiladilar. Oddiy
aqlga ega boʻlgan tengdoshlariga qaraganda ancha kechroq aqliy zaiflar ranglarni
farqlay boshlaydi. Ayniqsa , ular uchun rang soyalarini farqlash qiyin . Agar talaba
oʻquv materialining faqat tashqi tomonlarini idrok etgan boʻlsa, asosiy narsani, ichki
bogʻliqliklarni ushlamasa, u holda vazifani tushunish, oʻzlashtirish va bajarish qiyin
boʻladi. Fikrlash bilimning asosiy qurolidir. U tahlil, sintez, taqqoslash,
umumlashtirish, mavhumlashtirish, konkretlashtirish kabi amallar shaklida boradi.
Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki (B.I.Pinskiy , J.I. Shif) [6], aqli zaif odamlarda barcha
operatsiyalar yetarlicha shakllanmagan va oʻziga xos xususiyatlarga ega.
Aqli zaif fikrlashning oʻziga xos xususiyati tanqidiy emasligi, oʻz ishini mustaqil
ravishda baholay olmaslikdir. Ular koʻpincha xatolarini sezmaydilar. Bu, ayniqsa,
ruhiy kasal bolalarda, miyaning frontal qismlari shikastlangan bolalarda va
imbesillarda namoyon boʻladi. Ular qoida tariqasida, oʻzlarining
muvaffaqiyatsizliklarini tushunmaydilar va oʻzlaridan, ishlaridan qoniqishadi. Barcha
aqliy zaif bolalar fikrlash jarayonlarining faolligining pasayishi va fikrlashning zaif
tartibga soluvchi roli bilan tavsiflanadi. Aqli zaif odamlar odatda koʻrsatmalarga quloq
solmasdan, topshiriqning maqsadini tushunmasdan, ichki harakat rejasisiz, oʻzini oʻzi
nazorat qilmasdan ishlay boshlaydi.
Aqli zaif oʻquvchilarning aqliy jarayonlarining barcha bu xususiyatlari ularning
faoliyatining tabiatiga taʼsir qiladi. Faoliyat psixologiyasini defektologlar G.M.
Dulnev [2], B.I. Pinskiy va boshqalar oʻquv faoliyatida koʻnikmalar
shakllanmaganligini qayd etgan holda, birinchi navbatda, faoliyatning maqsadliligi
sust rivojlanganligini, shuningdek, oʻz faoliyatini mustaqil rejalashtirishdagi
qiyinchiliklarni qayd etish lozim. Aqli zaiflar oldingi zaruriy yoʻnalishsiz ishlashni
boshlaydilar, ular yakuniy maqsadni boshqarmaydilar. Natijada ish jarayonida ular
koʻpincha ishning toʻgʻri boshlangan bajarilishini qoldiradilar, ilgari bajarilgan
harakatlarga oʻtadilar va boshqa vazifa bilan shugʻullanayotganini hisobga olmasdan,
ularni oʻzgartirmasdan oʻtkazadilar. Belgilangan maqsaddan bunday chekinish
qiyinchiliklar yuzaga kelganda, shuningdek, faoliyatning bevosita motivlari
("shunchaki bajarish") yetakchi boʻlgan hollarda kuzatiladi. Aqli zaiflar olingan
natijalarni oʻz oldilariga qoʻyilgan vazifa bilan bogʻlamaydilar va shuning uchun uning
yechimini toʻgʻri baholay olmaydilar. Ularning ishiga tanqidiy munosabatda boʻlish
ham bu bolalar faoliyatining oʻziga xos xususiyati hisoblanadi [5].
Shunday qilib, aqli zaif bolalar psixikasi ularni oddiy bolalardan keskin ajratib
turadigan chuqur oʻziga xoslik bilan ajralib turadi. Aqli zaif bolaning aqliy rivojlanishi
sifat jihatidan farq qiladi, gʻayritabiiydir.
Aqli zaif bolalarning aqliy faoliyatining barcha qayd etilgan xususiyatlari
doimiydir, chunki ular rivojlanishning turli bosqichlarida (genetik, intrauterin, tugʻruq
paytida, tugʻruqdan keyingi davrda) organik shikastlanishlar natijasidir.
Xulosa. Shunday qilib, yuqorida koʻrsatilgandek, aqliy zaiflikni organik shartli
kam rivojlanganlik yoki miyaning erta shikastlanishi bilan bogʻliq boʻlgan aqliy,
birinchi navbatda intellektual rivojlanishning qaytarilmas buzilishi sifatida tushunish
kerak. Aqliy zaiflikning klinik va psixologik koʻrinishidagi yetakchi buzilish - bu
kognitiv faoliyatning aniq yetishmasligi. Nuqsoni bor maktabgacha yoshdagi bolalar
bilan ishlashda psixologik yondashuvlarning ilmiy asosda tashkil etilishi ularning
shaxsiy rivojlanishi va ijtimoiylashuv jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot
shuni koʻrsatadiki, bunday bolalarda emotsional soha, kognitiv faoliyat va
kommunikativ koʻnikmalar rivojlanishida ayrim qiyinchiliklar kuzatiladi. Shu bois
taʼlim-tarbiya jarayonida korreksion-pedagogik metodlar, rivojlantiruvchi
mashgʻulotlar va individual yondashuvlarni qoʻllash samarali natija beradi. Psixolog,
tarbiyachi va ota-onalar oʻrtasidagi hamkorlik esa bola shaxsini qoʻllab-quvvatlash va
ularni jamiyatga muvaffaqiyatli moslashtirishning asosiy omili hisoblanadi. Demak,
nuqsoni bor maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlashda kompleks yondashuv
ularning salohiyatini toʻliq roʻyobga chiqarish imkonini beradi.
Adabiyotlar:
1. Vlasova T.A., Pevzner M.S. Rivojlanishda nuqsoni boʻlgan bolalar haqida
oʻqituvchi. - M., 1980. 415b.
2. Rabbimova U., Khasanova D., Sanaev A. Professional pedagogical ethics of a
modern pedagogue // Problems and trends of modern innovation assessment: solutions
and perspectives. - 2022. - Volume 1. - No. 1. - S. 422-426.
3. Malika Ortikova and Alisher Sanaev. "Human Quality: Signs". Contemporary
Innovation Assessment by Problems and Trends: Solutions and Perspectives 1.1
(2022): 415-419.
4. PN Ustin, KB Murotmusayev "Psychological adjustment factors of first-year
students" Eurasian Journal of Humanities and Social Sciences. Brussels, Belgium -
2022. P 115-121 https :// geniusjournals . org / index . php / ejhss / index