SIFATLI TAʼLIM TASHKIL ETISHDA OVQATLANISH
GIGIYENASINING AHAMIYATI VA OʻRNI
https://zenodo.org/records/17732754
Saloxiddinova Sevara Olim qizi,
Toshkent davlat tibbiyot universiteti magistranti
@ferideeferidee7gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada sifatli taʼlim jarayonida ovqatlanish
gigiyenasining ahamiyati, uning asosiy tamoyillari va oʻquvchilarning sogʻlom
rivojlanishida tutgan oʻrni ilmiy jihatdan yoritiladi. Sogʻlom ovqatlanish nafaqat
jismoniy salomatlikni, balki intellektual faoliyatni, oʻquv motivatsiyasini va aqliy ish
qobiliyatini oshirishda ham muhim omil hisoblanadi. Taʼlim muassasalarida
ovqatlanish gigiyenasi qoidalariga rioya etish orqali yosh avlodning immun tizimini
mustahkamlash, oʻsish va rivojlanish jarayonlarini optimallashtirish, oʻquv
jarayonidagi samaradorlikni oshirish mumkin. Maqolada ovqatlanish gigiyenasining
asosiy tamoyillari, oʻquvchilar uchun tavsiya etilgan ratsional ovqatlanish meʼyorlari,
taʼlim sifatiga taʼsir etuvchi omillar hamda sogʻlom turmush tarzini shakllantirish
boʻyicha tavsiyalar keltirilgan.
Kalit soʻzlar: Sifatli taʼlim, ovqatlanish gigiyenasi, sogʻlom turmush tarzi,
ratsional ovqatlanish, gigiyenik tamoyillar, salomatlik, taʼlim samaradorligi, bolalar va
oʻsmirlar sogʻligʻi.
Annotation: This article scientifically explores the importance of nutritional
hygiene in the process of quality education, its core principles, and its role in the
healthy development of students. Healthy nutrition is considered a crucial factor not
only for physical well-being but also for enhancing intellectual performance, learning
motivation, and mental work capacity. By adhering to nutritional hygiene rules in
educational institutions, it is possible to strengthen the immune system of the younger
generation, optimize growth and development processes, and improve the effectiveness
of the learning process. The article presents the fundamental principles of nutritional
hygiene, recommended standards for rational nutrition for students, factors affecting
the quality of education, and suggestions for promoting a healthy lifestyle.
Keywords: Quality education, nutritional hygiene, healthy lifestyle, rational
nutrition, hygienic principles, health, educational effectiveness, childrenʼs and
adolescentsʼ health.
Yurtimizda mavjud taʼlim muassasalari faoliyatini yanada takomillashtirish
hamda oʻquvchi-yoshlarga sifatli taʼlim berish va kelajakda yetuk, mustaqil fikrli, ongi
va dunyoqarashi keng insonlarni shakllantirish maqsadida taʼlim muassasalarining eng
quyi qismi maktabgacha taʼlim tashkilotidan tortib, kadrlar malakasini oshirish va
qayta tayyorlash tizimigacha sifatli taʼlim tashkil etishning bir qancha talablari mavjud:
Oʻqituvchining bilim sifatini oshirishga qaratilgan faoliyati ;
Bilim sifatini oshirish vositasi sifatida maktab oʻquvchilarining tarbiyaviy ishini
oqilona tashkil etish;
Axborot va yangi taʼlim texnologiyalaridan foydalanish;
Zamonaviy oʻqitish usullari va usullaridan foydalanish;
Motivatsiyani shakllantirish;
Shaxsga yoʻnaltirilgan yondashuv;
Oʻqituvchining yuqori professionallik darajasi;
Taʼlim sifatini oshirish uchun axborot va yangi taʼlim texnologiyalaridan
foydalanish hamda oʻquvchi yoshlarni turli axboriy hujumlarga qarshi mustahkam
ong-madaniyatni oʻrgatish lozim. Akseleratsiya jarayoni tezlashuvi natijasida bolalar
ongi murakkab maʼlumotlarni tanqidiy, mantiqiy tahlil qilish koʻnikmasini
rivojlantiradigan taʼlim texnologiyalarni talab etmoqda. Buning uchun zamonaviy
oʻqitish usullari va uslubaridan foydalanish maqsadga muvoviq. Bunga misol qilib
noanʼanaviy usulda darsni tashkil etish, eng zamonaviy pedagogik vositalardan
foydalanish, kichik guruhlarda, sayr, ekskursiyalar tashkil etish, amaliyot bilan
bogʻlagan tarzda dars mashgʻulotlarini olib borish lozim.
Sifatli taʼlim tashkil etishda ovqatlanish gigiyenasi sogʻlom oʻquvchilarni
shakllantirish, kasallanishni oldini olish, oʻquvchilarni harakatga keltirish va oʻrganish
samaradorligini oshirish uchun muhim ahamiyatga ega. Toʻgʻri ovqatlanish va
gigiyena bolalarning jismoniy va aqliy rivojlanishini qoʻllab-quvvatlab, ularning
taʼlimga boʻlgan eʼtiborini va mahsuldorligini oshiradi.
Ovqatlanish gigiyenasining taʼlimga taʼsiri:
Salomatlikni taʼminlash:
Toza va toʻgʻri tayyorlangan ovqat yuqumli kasalliklar tarqalishining oldini
oladi, oʻquvchilarning kasal boʻlib qolishini kamaytiradi va muntazam oʻqish
imkonini beradi.
Aqliy rivojlanishni qoʻllab-quvvatlash:
Toʻgʻri ovqatlanish bolaning miya faoliyatini yaxshilaydi, xotira va
konsentratsiyani oshiradi, bu esa oʻquvning samaradorligini oshiradi.
Energiya va harakatchanlikni taʼminlash:
Oziqlantiruvchi ovqat oʻquvchilarga kun davomida zarur boʻlgan energiya bilan
taʼminlaydi, ularni faol boʻlishga va oʻquv jarayoniga toʻliq qatnashishga yordam
beradi.
Gigiyenik madaniyatni shakllantirish:
Maktabda ovqatlanish gigiyenasiga eʼtibor berish oʻquvchilarda tozalik
qoidalariga rioya qilish, shaxsiy gigiyena mahoratini rivojlantirish va sogʻlom
turmush tarzini shakllantirishga hissa qoʻshadi.
Psixologik muhitni yaxshilash:
Toza, xavfsiz va qulay ovqatlanish sharoitlari oʻquvchilarning kayfiyatini
koʻtaradi va maktab muhitiga boʻlgan ijobiy munosabatni mustahkamlaydi.
Sifatli taʼlim uchun ovqatlanish gigiyenasini tashkil etish:
Oziq-ovqat mahsulotlari, ularning saqlanishi va tayyorlanishi boʻyicha qatʼiy
gigiyena talablariga rioya qilish.
Oʻquvchilarning yoshi va salomatlik holatiga mos keladigan, vitaminlarga boy
va energiya beruvchi taomlarni taqdim etish.
Ovqatlanish xonalarini toza, yorugʻ va qulay qilib jihozlash.
Oʻquvchilarga toʻgʻri ovqatlanish odatlari va shaxsiy gigiyena qoidalari boʻyicha
muntazam ravishda maʼlumot berib turish.
Toʻgʻri ovqatlanish tamoyillari:
Tanani zarur boʻlgan barcha narsalar bilan taʼminlashga yordam beradigan toʻgʻri
ovqatlanishning asosiy tamoyillari mavjud:
1. Taqsimlash: Oziq-ovqat tarkibida oqsil, yogʻ va uglevodlarning optimal nisbati
boʻlishi kerak.
2. Xilma-xillik: Tanani barcha zarur vitaminlar va minerallar bilan taʼminlash
uchun parhez turli xil ovqatlarni oʻz ichiga olishi kerak.
3. Muntazamlik: Ovqatlanish muntazam boʻlishi kerak, kuniga 4-5 marta kichik
qismlarga boʻlish maʼqul.
4. Moderatsiya: Ortiqcha ovqatlanishdan saqlanish va porsiya hajmini nazorat
qilish muhimdir.
5. Mahsulot sifati: Yangi tabiiy mahsulotlarni afzal koʻrish maʼqulroq,
konservantlar va sunʼiy qoʻshimchalarsiz.
6. Toʻgʻri pishirish: Yogʻ bilan qovurishdan qochib, ovqatni bugʻlash, pishirma
orqali yoki qaynatish orqali tayyorlash yaxshiroqdir.
Toʻgʻri ovqatlanish menyusini qanday tuzish kerak:
Toʻgʻri ovqatlanish menyusini tuzish sogʻlom boʻlish uchun muhim qadamdir.
Buni qanday qilish boʻyicha baʼzi tavsiyalar:
Nonushta: Kunni murakkab uglevodlar (kasha, donli non), oqsillar (tuxum,
tvorog) va mevalarni oʻz ichiga olgan toʻliq nonushta bilan boshlang.
Tushlik: Tushlik taqsimlangan boʻlishi kerak va tarkibida oqsillar (goʻsht, baliq,
dukkakli), uglevodlar (don, kartoshka) va sabzavotlar boʻlishi kerak.
Kechki ovqat: Oqsillar (baliq, tovuq), sabzavotlar va ozgina uglevodlar bilan
yengil kechki ovqat.
Gazak qilish: Yongʻoq, meva, yogurt kabi sogʻlom oziq-ovqatni gazak menyusiga
kiriting.
Oziq-ovqat gigiyenasining eng muhim jihatlariga quyidagilar kiradi: fiziologiya
bilan bevosita bogʻliq boʻlgan jarayonlarni hisobga olish; oziq-ovqat komponentlarini
hazm qilish, assimilyatsiya qilish va metabolizm jarayonlarini oʻrganadi va bu
yoʻnalishga quyidagi talablar qoʻyiladi:
1.Sutkalik ratsionning energetik qiymati va kun davomida energiya sarfi miqdori
tengligi (sarf miqdori kishining yoshi, jinsi, turmush tarzi va kasbiga bogʻliq).
Intermolt milliradian oziq-ovqat proportsiyalari va organizmning xususiyatlari mos
kelishi. Ovqatlanishning asosiy komponentlari (oqsil, yogʻlar va uglevodlar) nisbati
oʻrtacha 1:1:4 boʻlishi kerak, koʻp jismoniy faollikda 1:1:5, aqliy faoliyat mehnat bilan
shugʻullanuvchilarda 1:0,8:3. 1 g oqsilni dissimilyatsiya qilish jarayonida organizmda
4 kkal energiya (I kkal = 4,18 kJ) toʻplanadi. Shuningdek, 1 g uglevodlarni
dissimilyatsiya qilish natijasida organizm 4 kkal energiya oladi. Yogʻlar boshqa
energiya salohiyatiga ega: 1 g yogʻning parchalanishi 9 kkalga toʻgʻri keladi. Organik
kislotalar ham energiya qiymatiga ega, ammo ularning ratsionida past boʻlganligi
sababli ularni toʻliq energiya manbai deb hisoblash mumkin emas.
2.Ovqatlanishning sifatiy tarkibi va energetik qiymati odamning yoshi
jinsi,boʻyi,tanasining massasi, kasbi, fiziologik holati (masalan homiladorlik emizikli
davri), sogʻligʻi va iqlim sharoitlariga bogʻliq. Koʻproq darajada energiya inson
tanasida yogʻ va oqsil,yaʼni mushak massasi shaklida saqlanadi va uglevodlarning
zahiralari unchalik katta emas va deyarli yoʻq, chunki ular birinchi navbatda metabolik
jarayonda yoʻqoladi yoki yogʻlarga aylanadi. Odam organizmi energiya sarfining 14%
oqsillar hisobiga ,30%yogʻlar hisobiga ,56% uglevodlar hisobiga qoplanadigan
boʻlishi kerak.
3.Sogʻlikga zarar keltirmaydigan oziq-ovqat mahsulotlarini isteʼmol qilish
(kimyoviy moddalar, allergen oziq-ovqat mahsulotlari). Ovqatlanishlarni kun
davomida taqsimlash — optimal variant 4-5 soatlik intervallar bilan kuniga 4 marta
ovqatlanish. Bunda nonushta sutkalik ratsionning 25 foizini, tushlik — 35%, ikkinchi
tushlik — 15% va kechki ovqat — 25 foizini tashkil etishi kerak.
4.Sanitariya-epidemiologiya normalari nuqtai nazaridan ovqatlanishning
bexatarliligiga rioya qilish.
Xulosa
Sifatli taʼlim jarayonini tashkil etishda ovqatlanish gigiyenasining ahamiyati
beqiyosdir. Toʻgʻri va ilmiy asoslangan ovqatlanish talaba-yoshlarning jismoniy
hamda aqliy rivojlanishiga, oʻquv samaradorligining oshishiga va sogʻlom turmush
tarzining shakllanishiga xizmat qiladi. Zamonaviy taʼlim tizimida sogʻlom ovqatlanish
madaniyatini rivojlantirish, ovqatlanish gigiyenasi qoidalarini amaliyotga joriy etish va
bu borada profilaktik choralarni kuchaytirish oʻquvchilar va talabalar sogʻligʻini
mustahkamlashda muhim omil hisoblanadi.Ovqatlanish gigiyenasining asosiy
tamoyillari – biologik toʻlaqonlilik, gigiyenik xavfsizlik, yoshga va fiziologik
ehtiyojlarga moslashuvchanlik, ovqatlanishning muntazamligi va xilma-xilligi – taʼlim
jarayonida oʻquvchilar organizmining ehtiyojlarini toʻliq qondirishga qaratilgan.
Mazkur tamoyillarni taʼlim muassasalarida joriy etish orqali yosh avlodning oʻquv
faolligi va aqliy salohiyatini oshirish, immunitetni mustahkamlash va kelajakda yuzaga
kelishi mumkin boʻlgan surunkali kasalliklarning oldini olish mumkin.Shu bois, sifatli
taʼlim tizimini rivojlantirish strategiyalarida ovqatlanish gigiyenasi masalalariga
alohida eʼtibor qaratish, ilmiy asoslangan ovqatlanish standartlarini ishlab chiqish va
amaliyotda qoʻllash dolzarb masala boʻlib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Karimov, A., & Joʻrayev, R. (2022). Ovqatlanish gigiyenasi va sogʻlom
turmush tarzi asoslari. Toshkent: “Ilm Ziyo” nashriyoti. 87 b
2. Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi. (2023). Sogʻlom
ovqatlanish boʻyicha metodik qoʻllanma. Toshkent. 144 b
3. GOST R 50763-2007. (2019). Ovqatlanish xavfsizligi va gigiyenasi
standartlari. Moskva: Standartlar agentligi. 213 b
4. WHO. (2020). Healthy Diet: Key Facts. World Health Organization.
https://www.who.int
5. FAO. (2021). Food Safety and Nutrition Guidelines for Schools. Rome: Food
and Agriculture Organization of the United Nations.