ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Uzluksiz ta’lim muammolari: o‘quvchilar va talabalar o‘rtasida bilimga qiziqishning pasayishi

Quyliyeva Orzigul Rajabboyevna

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

UZLUKSIZ TAʼLIM MUAMMOLARI: OʻQUVCHILAR VA TALABALAR
OʻRTASIDA BILIMGA QIZIQISHNING PASAYISHI

https://zenodo.org/records/17732759

Quyliyeva Orzigul Rajabboyevna,
Oriental universiteti katta oʻqituvchisi,

quyliyevaorzigul@gmail.com

Annotatsiya. В статьях освещено содержание снижения интереса к знаниям
среди учащихся и студентов в системе непрерывного образования Республики
Узбекистан, а также его проблемные стороны в развитии общества.
Анализируются причины, признаки и пути устранения снижения интереса к
знаниям среди учащихся и студентов. Показаны проблемы, возникающие под
влиянием психологических, физических и школьно-педагогических факторов, и
даны практические рекомендации для родителей и учителей. В заключительной
части подчеркивается значение общения между учеником и учителем в создании
эффективной образовательной среды и высказываются мнения по повышению
результативности обучения. Данная статья направлена на повышение мотивации
учащихся в образовательном процессе, поддержку их личностного развития и
налаживание сотрудничества с родителями.

Ключевые слова: непрерывное образование, интерес, прогулы, факторы
влияния, признаки снижения интереса.

Аbstract. The articles highlight the issue of declining interest in knowledge
among pupils and students within the continuous education system of the Republic of
Uzbekistan, as well as its problematic aspects in the development of society. The
causes, signs, and possible solutions to the decline in learning motivation among
students are analyzed. Problems arising from psychological, physical, and schoolteacher-related factors are identified, and practical recommendations for parents and
teachers are provided. In the conclusion, the importance of communication between
students and teachers in creating an effective learning environment is emphasized,
along with ideas for improving the efficiency of education. This article is aimed at
increasing studentsʼ motivation in the educational process, supporting their personal
development, and fostering cooperation with parents.

Keywords: continuing education, interest, absenteeism, influencing factors, signs
of interest decline.

Bugungi kunda yurtimizda taʼlim va tarbiyani rivojlantirish uchun shartsharoitlar, keng imkoniyatlar yaratilgan. Xususan, davlat bepul umumiy oʻrta taʼlim va
boshlangʻich professional taʼlim olishni kafolatlaydi. Umumiy oʻrta taʼlim
majburiydir. Maktabgacha taʼlim va tarbiya, umumiy oʻrta taʼlim davlat nazoratidadir.
Taʼlim tashkilotlarida alohida taʼlim ehtiyojlariga ega boʻlgan bolalar uchun inklyuziv
taʼlim va tarbiya taʼminlanmoqda.

Uzluksiz taʼlim - oʻzaro mantiqiy izchillik asosida bogʻlangan hamda soddadan
murakkabga qarab rivojlanib boruvchi va birbirini taqozo etuvchi bosqichlardan iborat
yaxlit taʼlim tizimi. Oʻzbekiston Respublikasining taʼlim toʻgʻrisidagi qonuni,
Qonunchilik palatasi tomonidan 2020-yil 19-mayda qabul qilingan, Senat tomonidan
2020-yil 7-avgustda maʼqullangan qarorida ham alohida tamoyil sifatida qayd etilgan.
Uzluksiz taʼlim milliy modelning asosiy tarkibiy1 qismlaridan biri, Oʻzbekiston
Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotini taʼminlovchi, shaxs, jamiyat va
davlatning iqtisodiy, ijtimoiy, ilmiytexnikaviy va madaniy ehtiyojlarini qondiruvchi
ustuvor sohadir. Uzluksiz taʼlim ijodkor, ijtimoiy faol, maʼnaviy boy shaxs shakllanishi
va yuqori malakali raqobatbardosh kadrlar tayyorlash uchun zarur shartsharoitlar
yaratadi. Uzluksiz taʼlim tizimining faoliyat olib borishi davlat taʼlim standartlari
asosida, turli darajalardagi taʼlim dasturlarining izchilligi asosida taʼminlanadi va
maktabgacha taʼlim, umumiy oʻrta taʼlim, oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi, oliy taʼlim,
oliy oʻquv yurtidan keyingi taʼlim, kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta
tayyorlash, maktabdan tashqari taʼlimni oʻz ichiga oladi.

Uzluksiz taʼlimning faoliyat koʻrsatish tamoyillari kuyidagilardan iborat:
taʼlimning ustuvorligi — uning rivojlanishining 1darajali ahamiyatga ega ekanligi,
bilim, taʼlim va yuksak intellektning nufuzi; taʼlimning demokratlashuvi — taʼlim va
tarbiya uslublarini tanlashda oʻquv yurtlari mustaqilligining kengayishi, taʼlimni
boshqarishning davlatjamiyat tizimiga oʻtilishi; taʼlimning insonparvarlashuvi —
inson qobiliyatlarining ochilishi va uning taʼlimga boʻlgan turlituman ehtiyojlarining
qondirilishi, milliy va umumbashariy qadriyatlar ustuvorligining taʼminlanishi, inson,
jamiyat va atrofmuhit oʻzaro munosabatlarining uygʻunlashuvi; taʼlimning
ijtimoiylashuvi — taʼlim oluvchilarda estetik boy dunyoqarashni hosil qilish, ularda
yuksak maʼnaviyat, madaniyat va ijodiy fikrlashni shakllantirish; taʼlimning milliy
yoʻnaltirilganligi — taʼlimning milliy tarix, xalq anʼanalari va urfodatlari bilan uzviy
uygʻunligi, Oʻzbekiston xalqlarining madaniyatini saqlab qolish va boyitish, taʼlimni
milliy taraqqiyotning oʻta muhim omili sifatida eʼtirof etish, boshqa xalkqlarning tarixi
va madaniyatini hurmatlash; taʼlim va tarbiyaning uzviy boglikligi, bu jarayonning qar
tomonlama kamol topgan insonni shakllantirishga yoʻnaltirilganligi; iqtidorli yoshlarni
aniqlash, ularga taʼlimning eng yuqori darajasida shart-sharoitlar yaratish.

Qiziqish — bu odamning biror narsaga yoki faoliyatga nisbatan ichki ehtiyoji,
moyilligi, eʼtibori va xohishini bildiradigan tushuncha [1]. (Shoumarov, Gʻ. (2018).
Krapp, A. (2002). 12(4))2

Qiziqishni atrof-muhitning yangi xususiyatlaridan kelib chiqadigan tegishli
maʼlumotni izlash uchun shaxsiy tanlov bilan tavsiflangan, yaxshi rivojlangan
individual jarayon [2]. Psixologiyada qiziqish insonning oʻqishida, kasb tanlashida va
ijodiy rivojida muhim rol oʻynaydi [3]. Chunki odam faqat oʻzini qiziqtirgan faoliyatda
chuqurroq va samaraliroq boʻlishi mumkin.

Muammoni hal qilishning ahamiyati tomoni shundaki, maktabga boʻlgan qiziqishni
yoʻqotish muammosini hal qilish juda muhim, chunki bu oʻquvchining ilmiy faoliyatiga,

1 https://lex.uz/docs/-6445145: O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 50-modda
2 Shoumarov, G‘. (2018). Psixologiya asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
Krapp, A. (2002). Structural and dynamic aspects of interest development: Theoretical considerations from an ontogenetic
perspective. Learning and Instruction, 12(4)

ruhiy salomatligiga va kelajak istiqbollariga sezilarli taʼsir koʻrsatishi mumkin. Ular,
shuningdek, harakat qilish yoki chekinish kabi xatti-harakatlarida oʻzgarishlarni
koʻrsatishni boshlashlari mumkin. Bu salbiy natijalar uzoq muddatli oqibatlarga olib
kelishi mumkin, masalan, ularning martaba imkoniyatlarini cheklash va hayotdagi salbiy
natijalarga olib kelishi mumkin.

Maktabga boʻlgan qiziqishni yoʻqotishning eng keng tarqalgan sabablaridan biri- bu
mavzuga boʻlgan ahamiyat va qiziqishning etishmasligi [4]. Oʻquvchi yoki talabalar
ushbu mavzu ularning hayoti yoki kelajakdagi martaba maqsadlari bilan qanday
bogʻliqligini koʻrmasalar, ular material bilan shugʻullanish uchun motivatsiya topishda
qiynalishi mumkin. Misol uchun, matematikani yoqtirmaydigan talaba algebra yoki
geometriyani oʻrganishdagi qiymatni koʻrish uchun qiynalishi mumkin. Bu qiziqishning
etishmasligi oʻquv jarayonidan uzoqlashishga olib kelishi mumkin, bu esa oʻquvchining
baholari va motivatsiyasining yomonlashishiga olib keladi [5].

Ushbu muammoni hal qilish uchun oʻqituvchilar oʻquvchilarga materialni oʻz
hayotlari bilan bogʻlashda yordam beradigan faol taʼlim usullaridan foydalanishlari
mumkin. Bunga real hayotiy misollarni kiritish yoki amaliy faoliyat uchun imkoniyatlar
taqdim etish kiradi. Oʻqituvchilar, shuningdek, ushbu mavzuning kelajakdagi martaba
istiqbollari va haqiqiy dunyo bilan qanday bogʻliqligini tushuntirishga harakat qilishlari
mumkin [6].

Talabalarning maktabga qiziqishi yoʻqolsa, bu ularning ilmiy faoliyatiga taʼsir
qilishi mumkin. Ular oʻqishdan voz kechishlari mumkin, bu holatda baholarning
pasayishiga va darsga qatnashmaslikka olib keladi. Shuningdek, ular sinf faoliyati va

topshiriqlarida ishtirok etishni toʻxtatib qoʻyishi mumkin.Ishtirok etishning bunday
yetishmasligi ularning maʼlumotni saqlash qobiliyatiga ham taʼsir qilishi mumkin, bu esa
akademik koʻrsatkichlarning yanada pasayishiga olib keladi.

Talabaning maktabga qiziqishi yoʻqolishi mumkin boʻlgan bir nechta belgilar
mavjud. Eng koʻp uchraydigan belgilardan biri bu-baholarning pasayishi.Abssenteeism -
bu maktabga qiziqishni yoʻqotishning yana bir keng tarqalgan belgisi. Talabalar darslarni
oʻtkazib yuborishi yoki umuman maktabni oʻtkazib yuborishi mumkin, bu esa oʻrganish
imkoniyatlarini boy berishiga olib keladi. Oʻquvchi yoki talabalarning darslarga
qiziqmasligini quyidagi asosiy omillarda koʻrsatish mumkin:

1. Ruhiy omillar.2. Jismoniy omillar 3. Maktab - oʻqituvchi omillari.....
Ruhiy omillariga:
- Hissiy sabablar, tengdoshlar guruhining taʼsiri, tegishli taʼlim dasturlari yoʻqligi,
tashxis qoʻyilmagan oʻquv qobiliyatlari va oʻquvchilarning oʻz dasturini yarata
olmasligi sababli muvaffaqiyatsizlikka uchraydi [7].
Jismoniy omillarga:
- jismoniy yoki aqliy nogironlar, shuningdek, maxsus taʼlimga muhtoj boʻlganlar
boʻlishliligi..
Maktab - oʻqituvchi omiliga esa:
-Bahoni saqlab qolish tizimining oʻquvchilar muvaffaqiyatiga taʼsiri;
-Hissiy va ijtimoiy muammolarni boshdan kechirishi;
-Sinfda bolaning xulq-atvoridan kelib chiqib, oʻqituvchilar oʻquvchi uchun
tegishli taʼlim dasturi boʻyicha toʻgʻri qaror qabul qilmasligi;

Oʻquvchilar va talabalar oʻrtasida bilimga qiziqishning pasayishini quyidagi
belgilar orqali bilib olishimiz mumkin(1Schiefele, U. (1991)):

* Maktabda muvaffaqiyatsizlikka uchragan bolalar koʻpincha oʻzlarining haqiqiy
qobiliyatlaridan past baholaydi.Maqsad va qadriyatlarning yetishmasligi, kamsitish
natijasida yuzaga keladigan hissiy jarohatlar, yetuk boʻlmagan munosabatlar, tashvish
va bezovtalik kabi alomatlarni namoyon qiladi.

* Ular odatda juda jim va yaxshi xulqli yoki sinfda juda shovqinli va “yaramas”
boʻladilar. Sinfdoshlari bilan bahslashadilar va xukmronlikka moyil, uy vazifasini
tayyorlashda beparvolik va loqayddirlar.Darsda juda kam qatnashadilar [8].

Oʻquvchilar va talabalar oʻrtasida bilimga qiziqishning pasayishi boʻlgan
bolalarning ota-onalar va ustozlariga quyidagi tavsiyalarni berish mumkin:

1. Bolaning maktabdagi muvaffaqiyatsizligining asosiy sabablarini izlash va bola
bilan birgalikda yechim izlash kerak.

2.Agar past muvaffaqiyatga sabab aqliy yetuklikning normal chegaralarda
kechikishi boʻlsa, sabrli boʻlish va bolaning ahvolini toʻgʻri baholash muhimdir.
3.Muvaffaqiyatsizlik sharmandalik bilan kutib olinadigan muhitda bola
qiyinchiliklarni yengishda qiynalishi mumkinligi sababli, bolaning muvaffaqiyatsizligi
oila ichidagi sharmandali holat emas, balki harakat bilan yengib oʻtiladigan toʻsiq
sifatida qaralishi va bolaga buni anglashi kerak.

4.Ota-onalar farzandlarini qanday boʻlsa, shunday koʻrishni va qabul qilishni
oʻrganishi kerak.

5.Ijobiy xulq-atvorni ragʻbatlantirish uchun mukofotlar berilishi kerak, ammo
bajarib boʻlmaydigan vaʼdalardan qochish kerak.

6.Ota-onalar farzandlarining tashvishini kuchaytiradigan yondashuvlardan
qochishlari va qiziqishlari, isteʼdodini yoʻnaltirira olishlari kerak.

7.Oʻqituvchilarning kasbiy tajribasi, taʼlim haqidagi tushunchalari, qoʻllayotgan
usul va uslublari toʻgʻri boʻlishi kerak.

8.Oʻqituvchilar uchun bolalarning rivojlanishini diqqat bilan kuzatib borish, otaonalar bilan yaqindan hamkorlik qilishi juda muhimdir [9].

XULOSA. Muvaffaqiyatli taʼlim muhitini yaratish koʻp jihatdan oʻquvchi va
oʻqituvchining samarali muloqotiga bogʻliq. Talabaning individual xususiyatlarini tan
oladigan, sinfda muvaffaqiyatga erishgan va muvaffaqiyatsizlikka uchraganida
yordam beradigan oʻqituvchi nafaqat akademik muvaffaqiyatiga, balki guruhdagi
obroʻsiga ham taʼsir qiladi. Xavfsizlik tuygʻusini his qilgan bola oʻzining ilmiy
muvaffaqiyatini ham, sinfdagi oʻquv uygʻunligini ham yaxshilaydi.

Adabiyotlar roʻyxati
1. https://lex.uz/docs/-6445145: Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 50-
modda
2. Shoumarov, Gʻ. (2018). Psixologiya asoslari. Toshkent: Oʻzbekiston Milliy
ensiklopediyasi.

1 Schiefele, U. (1991). Interest, learning, and motivation. Educational Psychologist, 26(3–4)

3. Krapp, A. (2002). Structural and dynamic aspects of interest development:
Theoretical considerations from an ontogenetic perspective. Learning and Instruction,
12(4), 383–409.

4. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). Self-determination theory and the
facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American
Psychologist, 55(1), 68–78.

5. Ainley, M. (2006). Connecting with learning: Motivation, affect and cognition
in interest processes. Educational Psychology Review, 18(4), 391–405.

6. Hidi, S., & Renninger, K. A. (2006). The four-phase model of interest
development. Educational Psychologist, 41(2), 111–127.

7. Schiefele, U. (1991). Interest, learning, and motivation. Educational
Psychologist, 26(3–4), 299–323.

8. Renninger, K. A., & Hidi, S. (2011). Revisiting the conceptualization,
measurement, and generation of interest. Educational Psychologist, 46(3), 168–184.

9. Nurmuhamedova, M. (2020). Taʼlim jarayonida motivatsiya va qiziqishning
roli. OʻzMU Ilmiy xabarlari, 2(89), 55–62.

10. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2017). Self-determination theory: Basic
psychological needs in motivation, development, and wellness. New York: Guilford
Press.