KRIMINAL XULQ-ATVOR PSIXOLOGIYASI
https://zenodo.org/records/17732778
Umidjon Yusupov,
Oriental universiteti oqituvchisi
Annotatsiya: Ushbu tesizda kriminal xulq atvor psixologiyasi va uning paydo
boʻlish sabablari va unga qarshi kurashishning yechimlari haqida fikrlar bayon etilgan.
Kalit soʻzlar: Pol Topinar, kriminogen, xulq-atvor, indivudiallik, jinoyatchilik,
davolash, etik, huquqiy muammo, psixopatiya, antisotsial, Jon Uotson, Skinner, soʻrov,
intervyu, Chezare Bekkaria, Jinoyat va jazo.
Kriminologiya ("jinoyatchilik fani", lotincha krimen - jinoyat va boshqalar.
yunon. taʼlim berish)- jinoyatchilikni, jinoyatchining shaxsini, jinoyatchilikning
sabablari va shart-sharoitlarini, uning oldini olish yoʻllari va vositalarini oʻrganuvchi
ijtimoiy-huquqiy fan. "Kriminologiya" termini fransuz antropologi Pol Topinar
tomonidan 1879-yilda kiritilgan deb hisoblanadi, bundan oldin jinoyat sotsiologiyasi
termini ishlatilgan. 1885-yilda "Kriminologiya" nomi bilan birinchi marta italiyalik
olim Raffayele Garofaloning kitobi nashr yetildi. Biroq, jinoiy hatti-harakatlar va unga
qarshi kurash haqidagi fikrlarni avvalgi manbalarda, masalan, Chezare Bekkaria
"Jinoyatlar va jazolar haqida" asarida topish mumkin. Kriminologiyani
kriminologiyadan farqlash lozim.
Kriminogen shaxs-bu yuqori darajadagi ehtimollik bilan jinoiy xulq-atvorni
oldindan belgilaydigan, olingan, nisbatan barqaror salbiy shaxsiy xususiyatlarning
ajralmas majmuasiga ega boʻlgan shaxsdir.
Kriminal xulq-atvor, yoki jinoyat sodir etish xatti-harakati, shaxslar tomonidan
ijtimoiy meʼyorlar va qonun-qoidalarga zid ravishda amalga oshiriladigan xattiharakatlardir. Bu xatti-harakatlar shaxsiy, ijtimoiy, iqtisodiy va boshqa omillar taʼsiri
ostida yuzaga kelishi mumkin. Kriminal xulq-atvorning psixologik jihatlarini yanada
chuqurroq tahlil qilish uning sabablarini tushunishga yordam beradi va jinoyatchilikka
qarshi kurashish chora-tadbirlarini ishlab chiqishda muhim rol oʻynaydi.
Kriminal xulq-atvor psixologiyasi bu jinoyatchilik, jinoyatchilarning psixologik
xususiyatlari va ularning harakatlari sabablari va omillarini oʻrganish bilan
shugʻullanadigan psixologiya sohasi. Bu soha kriminologiya, huquqshunoslik, ijtimoiy
psixologiya va psixiatrik tahlillar bilan chambarchas bogʻliq.
Kriminal xulq-atvor psixologiyasi quyidagi asosiy yoʻnalishlarni oʻz ichiga oladi:
Jinoyatchilikning sabablarini oʻrganish: Jinoyatchilikning psixologik
sabablari, individual va ijtimoiy omillar tahlil qilinadi. Bu omillar orasida shaxsning
psixologik holati, tarbiya, ijtimoiy muhit va travmatik tajribalar kiradi.
Jinoyatchilarning shaxsiy xususiyatlari: Jinoyatchilarni psixologik profillash,
ularning shaxsiyat tiplari, xulq-atvor namunalarini oʻrganish orqali amalga oshiriladi.
Bu jinoyatchilikni oldini olish va jinoyatlarni tergov qilishda muhim ahamiyatga ega.
Reabilitatsiya va reintegratsiya: Jinoyatchilarni qayta tarbiyalash, psixologik
yordam koʻrsatish va ularni jamiyatga qaytarish usullari oʻrganiladi. Bu yoʻnalish
jinoyatchilikni kamaytirishga qaratilgan dasturlarni ishlab chiqishda muhim rol
oʻynaydi.
Jinoyat sodir etish jarayonidagi psixologik omillar: Jinoyatchilikni sodir etish
jarayonida inson psixologiyasining qanday rol oʻynashi, jinoyatchilarning
motivatsiyalari, ehtiros va hissiy holatlari tahlil qilinadi.
Jinoyatlarning oldini olish: Kriminal xulq-atvor psixologiyasi yordamida
jinoyatlarning oldini olish boʻyicha strategiyalar ishlab chiqiladi. Bu jarayonda
ijtimoiy muhitni yaxshilash, tarbiyaviy dasturlar va psixologik yordam koʻrsatish
orqali jinoyatchilik darajasini kamaytirishga eʼtibor qaratiladi.
Jinoyatchilik boʻyicha tadqiqotlar: Turli xil jinoyat turlari (masalan,
zoʻravonlik, moliyaviy jinoyatlar, kiberjinoyatlar) boʻyicha tadqiqotlar oʻtkaziladi. Bu
tadqiqotlar jinoyatlarning umumiy xususiyatlarini, takrorlanish sabablari va yangi
usullarini oʻrganishga yordam beradi.
Jinoyat sahnasi tahlili: Jinoyat joylarini psixologik tahlil qilish, bu jarayonda
jinoyatchining xatti-harakatlarini tushunishga yordam beradi. Jinoyat joyidagi izlar,
qoldirilgan dalillar va jinoyatni amalga oshirish usullari tahlil qilinadi.
Profiling: Jinoyatchilarni psixologik profilini yaratish, ularning kelajakdagi xattiharakatlarini prognoz qilish uchun ishlatiladi. Bu metod tergovchilar va politsiya uchun
jinoyatchilarni topish va ushlashda muhim vositadir.
Davolash va terapevtik yondashuvlar: Kriminal xulq-atvor psixologiyasida
psixoterapiya va psixologik maslahatlashuvlar orqali jinoyatchilarni davolash va
ularning xulq-atvorini yaxshilashga eʼtibor qaratiladi. Bu usullar jinoyatchilarni qayta
tarbiyalash va ularni jamiyatga qaytarish uchun muhimdir.
Etik va huquqiy muammolar: Kriminal xulq-atvor psixologiyasi bilan
shugʻullanayotgan mutaxassislar etik va huquqiy muammolarni ham hisobga olishlari
kerak. Masalan, jinoyatchilar bilan ishlashda maxfiylik, inson huquqlarini hurmat
qilish va professional masʼuliyat muhimdir.
Bu yoʻnalishlar kriminal xulq-atvor psixologiyasining kompleks va koʻp qirrali
soha ekanligini koʻrsatadi. Jinoyatchilikni tushunish va unga qarshi kurashish uchun
bu sohada chuqur bilim va tajriba talab etiladi.
Bolalar va oʻsmirlar jinoyatchiligi: Yosh jinoyatchilarni oʻrganish va ularning
xulq-atvorini tahlil qilish bu sohada muhim yoʻnalishdir. Yoshlar jinoyatchiligining
sabablari, rivojlanish omillari va bu muammoni hal qilish usullari oʻrganiladi. Bu
yoʻnalishdagi tadqiqotlar yoshlarni jinoyatchilikdan saqlash va ularga yordam berish
uchun muhim ahamiyatga ega.
Psixopatiya va antisotsial shaxsiyat buzilishlari: Jinoyatchilar orasida
psixopatlar va antisotsial shaxsiyat buzilishlariga ega shaxslar koʻp uchraydi. Ushbu
shaxsiyat buzilishlarini oʻrganish jinoyatchilikni tushunishda muhimdir. Bu
buzilishlarning simptomlari, sabablari va davolash usullari oʻrganiladi.
Jinoyat takrorlanishining oldini olish: Jinoyatchilikni bir marta sodir etgan
shaxslar orasida takroran jinoyat sodir etish ehtimoli yuqori boʻlishi mumkin. Kriminal
xulq-atvor psixologiyasi bu jarayonni oldini olish uchun strategiyalar ishlab chiqadi.
Bu strategiyalar reabilitatsiya, taʼlim va ish bilan taʼminlash kabi chora-tadbirlarni oʻz
ichiga olishi mumkin.
Jabrlanuvchilar psixologiyasi: Jinoyatchilikka uchragan shaxslarning
psixologik holati, travma va stress bilan kurashish usullari oʻrganiladi. Bu yoʻnalish
jabrlanuvchilarga yordam berish va ularni qoʻllab-quvvatlash boʻyicha dasturlarni
ishlab chiqishda muhimdir.
Davlat va jamiyat bilan hamkorlik: Kriminal xulq-atvor psixologlari davlat
organlari, huquqni muhofaza qilish tashkilotlari va ijtimoiy xizmatlar bilan hamkorlik
qilishlari kerak. Bu hamkorlik jinoyatchilikka qarshi kurashda samarali strategiyalar
ishlab chiqishga yordam beradi.
Jinoyatchilik va ommaviy axborot vositalari: Ommaviy axborot vositalarining
jinoyatchilikka taʼsiri ham muhim yoʻnalishdir. Media jinoyatchilikni qanday yoritishi,
bu xabarlarning jamiyatga taʼsiri va jinoyatchilikni targʻib qilish ehtimoli oʻrganiladi.
Xalqaro jinoyatchilik: Xalqaro miqyosdagi jinoyatchilik, transmilliy jinoyatlar
va global jinoyatchilik tarmoqlari oʻrganiladi. Bu yoʻnalish xalqaro hamkorlik va
huquqiy choralarni ishlab chiqishda muhimdir.
Kriminal xulq-atvor psixologiyasi jinoyatchilikni chuqur tushunish va unga qarshi
samarali kurashish uchun muhim fan sohasidir. Bu sohada ishlaydigan mutaxassislar
nafaqat jinoyatchilarni tushunishga, balki jabrlanuvchilar va keng jamiyat
manfaatlarini himoya qilishga ham qaratilgan.
Xulq-atvor psixologiyasi bu inson va hayvonlarning xulq-atvorini oʻrganadigan
psixologiya sohasi. Bu soha asosan xulq-atvorni oʻrganish, tushunish va tahlil qilish
bilan shugʻullanadi. Xulq-atvor psixologiyasida turli nazariyalar, metodlar va
yondashuvlar qoʻllaniladi. Quyida ushbu sohaning asosiy yoʻnalishlari haqida
maʼlumot beriladi:
Jon Uotson: Xulq-atvor psixologiyasining asoschilaridan biri. Uotson inson va
hayvonlarning xulq-atvorini faqat kuzatiladigan harakatlar orqali oʻrganish mumkin
deb hisoblagan.
B.F.Skinner: Operant shartlashuv nazariyasi muallifi. Skinner xulq-atvorning
mukofot va jazoga boʻlgan reaksiyasini oʻrganib, uning oʻzgarishini tahlil qilgan.
Ivan Pavlov: Pavlov klassik shartlashuv nazariyasining asoschisi boʻlib, u itlar
bilan tajriba oʻtkazib, qanday qilib neytral stimullar (masalan, qoʻngʻiroq ovozi)
shartlashuv natijasida shartli reaksiyalarni (masalan, tupurish) chaqirishi mumkinligini
koʻrsatgan. Inson va hayvonlarning xulq-atvorini tabiiy muhitda yoki laboratoriyada
kuzatish. Bu metod xulq-atvorni bevosita kuzatib, uni yozib olish va tahlil qilishni oʻz
ichiga oladi.
Tajriba:Kontrollangan sharoitlarda oʻtkaziladigan tadqiqotlar orqali xulqatvorga taʼsir qiluvchi omillarni oʻrganish. Masalan, mukofot va jazo tizimlari orqali
xulq-atvorni oʻrganish.
Soʻrov va intervyu: Soʻrovnoma va intervyu orqali odamlarning xulq-atvori,
motivatsiyasi va his-tuygʻulari haqida maʼlumot toʻplash. Bu metod odamlarning oʻz
his-tuygʻulari va tajribalari haqida gapirishlariga imkon beradi.
Taʼlim:Xulq-atvor psixologiyasi taʼlim tizimida keng qoʻllaniladi. Masalan,
mukofot va jazo tizimlari orqali talabalarning oʻqishga boʻlgan motivatsiyasini
oshirish.
Klinik psixologiya:Xulq-atvor terapiyasi (CBT) psixologik muammolarni
davolashda keng qoʻllaniladi. Bu usulda bemorlarga ularning noxush fikrlari va xulqatvorlarini aniqlash va ularni oʻzgartirishga yordam beriladi.
Ish joyida xulq-atvor: Ish joyidagi xulq-atvorni tahlil qilish orqali
samaradorlikni oshirish va ish muhitini yaxshilash. Bu usulda xodimlarning
motivatsiyasi va unumdorligini oshirish uchun turli strategiyalar ishlab chiqiladi.
Marketing va reklama:Isteʼmolchilarning xulq-atvorini oʻrganish orqali
marketing strategiyalarini ishlab chiqish. Bu usulda isteʼmolchilarning mahsulot va
xizmatlarga boʻlgan qiziqishini oshirish uchun turli taktika va strategiyalar
qoʻllaniladi. Xulq-atvor psixologiyasi inson va hayvonlarning xulq-atvorini tushunish
va uni boshqarish uchun koʻplab nazariyalar va metodlarni oʻz ichiga oladi. Bu soha
psixologiya, taʼlim, tibbiyot, biznes va boshqa koʻplab sohalarda muhim rol oʻynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Yusup U., Ermamat xulqova G. Deviant-atvorning ijtimoiy yordami //
Zamonaviy innovatsion tadqiqotlar, dolzarb muammolar va rivojlanish tendentsiyalari:
yechimlari va istiqbollari. - 2022. - V. 1. - No 1. - B. 448-450.
2. Yusupov, Umidjon, and Mohinur Hasanova. "Deviant xulq-atvorning
psixodinamik aspektlari." International Journal of scientific and Applied Research 1.3
(2024): 218-221.
3. Yusupov U. Yoshlar orasida stressga qarshi kurashishning psixologik
strategiyalari: https://doi. org/10.5281/zenodo. 15795329 //Journal of International
science networks. – 2025. – Т. 1. – №. 5. – С. 449-451.
4. Yusupov, Umidjon, and Lobar Mamatqulova. "Jamiyatda ijtimoiy normalar va
ularning ahamiyati." International Journal of scientific and Applied Research 1.3
(2024): 221-225.
5. Юсупов У., Абдуховидова Д. Deviant xulq-atvorni shakllantirishdagi
ijtimoiy taʼsirlar //Информатика и инженерные технологии. – 2023. – Т. 1. – №. 2.
– С. 582-587.
6. Umidjon, Y., and M. Xolida. "Yoshlar orasidagi zararli odatlar va ularning
inson organizmiga taʼsiri." International Journal of Contemporary Scientific and
Technical Research (2023): 397-401.
7. Umidjon, Y., and E. Munavvar. "Oʼsmirlarda agressiv xulq-atvor
shakllanishining ijtimoiy-psixologik jihatlari." International Journal of Contemporary
Scientific and Technical Research (2023): 391-394.