MATEMATIKA DARSLARIDA MUAMMOLI VAZIYATLARDAN
FOYDALANISHNING AHAMIYATI
https://zenodo.org/records/17732905
Gʻofurov Jamoliddin Xusniddinovich,
Oriental universiteti “Uzluksiz taʼlim pedagogikasi” kafedrasi
oʻqituvchisi
Annotatsiya. Ushbu maqolada boshlangʻich sinflarda matematika darslarini
samarali tashkil etishda muammoli vaziyatlardan foydalanishning ahamiyati tahlil
qilingan. Muallif muammoli taʼlimning oʻquvchilarda mustaqil fikrlash, ijodiy
yondashuv va mantiqiy tafakkurni rivojlantirishdagi oʻrni haqida fikr yuritadi.
Shuningdek, muammoli vaziyat asosida tashkil etilgan topshiriqlar oʻquvchilarda
bilimga qiziqish uygʻotishi, ularda matematik tushunchalarni chuqurroq oʻzlashtirish
va hayotiy vaziyatlarda qoʻllash koʻnikmalarini shakllantirishini ilmiy hamda amaliy
misollar orqali asoslab beriladi. Maqola davomida muammoli vaziyatlarning dars
jarayonidagi samaradorligi, ularni qoʻllashning metodik imkoniyatlari va oʻqituvchi
faoliyatiga qoʻyadigan talablari yoritilgan.
Tayanch soʻzlar. Muammoli taʼlim, muammoli vaziyat, matematika darslari,
boshlangʻich taʼlim, ijodiy fikrlash, mantiqiy tafakkur
Abstract. This article analyzes the importance of using problem situations in the
effective organization of mathematics lessons in primary school. The author discusses
the role of problem-based learning in developing studentsʼ independent thinking,
creative approach, and logical reasoning. It is also substantiated through scientific and
practical examples that tasks based on problem situations arouse studentsʼ interest in
learning, enable them to acquire mathematical concepts more deeply, and develop
skills to apply knowledge in real-life contexts. The article further highlights the
effectiveness of problem situations in the learning process, the methodological
possibilities of their application, and the requirements they place on the teacherʼs
activity.
Keywords. Problem-based learning, problem situation, mathematics lessons,
primary education, creative thinking, logical reasoning
Boshlangʻich sinflarda matematika darslarini tashkil etish jarayonida
oʻquvchilarning bilim olishga boʻlgan qiziqishini oshirish, ularni mustaqil fikrlashga
va mantiqiy tafakkur qilishga oʻrgatish oʻqituvchining asosiy vazifalaridan biridir.
Anʼanaviy taʼlimda oʻquvchilar koʻpincha tayyor bilimlarni yodlab olish bilan
cheklanib qoladilar. Natijada ularning oʻz fikrini bildirish, mustaqil xulosa chiqarish,
ijodiy yondashuv koʻnikmalari yetarli darajada shakllanmaydi. Shu nuqtayi nazardan
muammoli vaziyatlardan foydalanish juda muhimdir. Muammoli taʼlim shunday
uslubki, bunda oʻquvchilarga darhol javob topish qiyin boʻlgan savollar beriladi va
ularni hal qilish jarayonida izlanishga, oʻylashga, mantiqiy xulosalar chiqarishga
majbur boʻladilar. Bu usul matematika darslarini qiziqarli, samarali va hayotiy misollar
bilan boyitadi.
Muammoli vaziyat tushunchasi va uning mohiyati. Boshlangʻich taʼlimda
“muammoli vaziyat” tushunchasi oʻquvchilar uchun maxsus tashkil etilgan, javob
topish uchun qoʻshimcha izlanish, mulohaza va mantiqiy fikrlashni talab qiladigan
topshiriqni anglatadi. Oddiy mashq bilan muammoli topshiriqning farqi shundaki,
oddiy mashqda tayyor algoritmni qoʻllash kifoya boʻlsa, muammoli topshiriqda
oʻquvchi vaziyatni tahlil qiladi, turli variantlarni sinab koʻradi va yakuniy xulosaga
keladi.1
Masalan:
• Oddiy mashq: 15 + 8 = ?
• Muammoli vaziyat: Maktab kutubxonasiga 15 ta yangi kitob keltirildi. Ertasi
kuni esa yana 8 ta kitob olib kelishdi. Hozir kutubxonada jami nechta yangi kitob
bor?
Ikkinchi holatda oʻquvchi oddiy qoʻshish amalini bajarishdan tashqari, hayotiy
vaziyatni tasavvur qiladi, matematik amalni real hayot bilan bogʻlaydi.
Boshlangʻich sinf matematika darslarida muammoli vaziyatlardan foydalanish
koʻplab ijobiy natijalarni beradi:
1. Bilishga qiziqishni oshiradi. Oʻquvchilar oddiy misollardan tez zerikadi.
Qiziqarli muammoli topshiriqlar esa ularni faol ishtirok etishga undaydi.
2. Mustaqil fikrlashni shakllantiradi. Oʻquvchi oʻqituvchidan tayyor javob
kutmaydi, oʻzi izlanishga intiladi.
3. Ijodiy tafakkurni rivojlantiradi. Bir muammoni turli usullar bilan
yechishga urinish oʻquvchilarda ijodkorlikni kuchaytiradi.
4. Mantiqiy tafakkurni mustahkamlaydi. Muammoli topshiriqlarni yechish
jarayonida sabab va oqibatni aniqlash, izchillikni saqlash koʻnikmalari shakllanadi.
5. Hayot bilan bogʻlaydi. Matematika darsida koʻrib chiqilayotgan masala real
hayotga taalluqli boʻlsa, oʻquvchi bilimining amaliy ahamiyatini anglaydi.
6. Jamoada ishlash koʻnikmalarini rivojlantiradi. Guruhli muhokamalar
orqali bolalar bir-biridan oʻrganadi, oʻz fikrini himoya qilishni oʻrganadi.
Boshlangʻich sinf matematikasida muammoli vaziyatlarga oid amaliy misollar
1-sinf uchun misollar
1. Oʻquvchilar 5 ta olma yigʻishdi. Keyin yana 3 ta olma topishdi. Jami nechta
olma boʻldi?
2. Bir qutida 6 ta qalam bor. 2 ta qutida jami nechta qalam boʻladi?
3. Oʻqituvchi sinfga 10 ta daftar olib keldi. Oʻquvchilar undan 4 tasini oldi.
Oʻqituvchida nechta daftar qoldi?
4. Bir bolada 8 dona shokolad bor edi, u doʻstiga 5 tasini berdi. Unda nechta
shokolad qoldi?
5. Darsda 7 ta bola qoʻl koʻtardi, keyin yana 4 ta bola qoʻl koʻtardi. Nechta bola
savolga javob berishni xohladi?
2-sinf uchun misollar
1. Bir bogʻbon 3 qutiga 9 tadan koʻchat ekdi. Jami nechta koʻchat ekilgan?
1 Azizxo‘jayeva, N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. – Toshkent: O‘qituvchi, 2006.128-bet
2. Bir uyda 24 ta deraza bor. Agar uyning 4 qavatida derazalar teng joylashgan
boʻlsa, har bir qavatda nechta deraza bor?
3. Kutubxonaga 15 ta kitob olib kelindi, ertasi kuni undan 2 marta koʻp kitob
keltirildi. Jami nechta kitob keltirildi?
4. Bir daftarda 12 bet boʻlsa, 5 ta daftar jami nechta betdan iborat boʻladi?
5. Oʻquvchi 18 ta konfetning 6 tasini oʻzi yedi, qolganlarini 3 doʻstiga teng
taqsimladi. Har bir doʻstiga nechta konfet tegdi1?
3-sinf uchun misollar
1. Bir doʻkonda ertalab 36 ta non sotildi. Kechqurun ertalabkidan 2 baravar koʻp
non sotildi. Bir kunda jami nechta non sotildi?
2. 120 ta oʻquvchi 4 ta sinfga teng taqsimlandi. Har bir sinfda nechta oʻquvchi
bor?
3. Bir fermer 45 kg olma terdi. U har bir qutiga 9 kgdan joyladi. Nechta quti
hosil boʻldi?
4. Avtobusda 48 ta oʻrin bor. Agar 6 qator boʻlsa va har bir qator oʻrinlari teng
boʻlsa, qatorlarda nechta oʻrin boʻladi?
5. Bir qishloqda 5 ta koʻcha bor. Har bir koʻchada 12 tadan uy joylashgan.
Qishloqda jami nechta uy bor?
4-sinf uchun misollar
1. Bir poyezdda 240 ta oʻrin bor. Agar 5 ta vagon boʻlsa va har birida oʻrinlar
soni teng boʻlsa, bitta vagonda nechta oʻrin bor?
2. Fermer daladan 560 kg kartoshka yigʻdi. Uni 8 ta mashinaga teng taqsimladi.
Har bir mashinaga nechta kilogramm kartoshka yuklandi?
3. Bir qalam 120 soʻm turadi. 25 ta qalam olish uchun qancha pul kerak boʻladi?
4. Fabrika bir kunda 480 dona oʻyinchoq ishlab chiqardi. Agar bu oʻyinchoqlar
12 ta qutiga teng joylashtirilsa, har bir qutida nechta oʻyinchoq boʻladi?
5. Bir sinfda 36 oʻquvchi bor. Agar oʻquvchilar 6 kishidan guruh boʻlinishsa,
nechta guruh hosil boʻladi?
Muammoli vaziyatlarni darsda qoʻllashda oʻqituvchi quyidagi vazifalarni
bajaradi:
Oʻquvchilar bilim darajasiga mos muammoli vaziyatlarni tanlaydi.Savollarni
shunday shakllantiradiki, oʻquvchilar javobni izlash jarayonida faol boʻlishadi. Darsni
toʻgʻridan-toʻgʻri “tayyor yechim” bilan emas, balki savol-javoblar, muhokama va
izlanish orqali olib boradi. Oʻquvchilar topgan turli yechim variantlarini tinglaydi va
ularni ragʻbatlantiradi. Xulosa chiqarishda oʻquvchilarga yordamchi yoʻnaltiruvchi
sifatida ishtirok etadi.mBoshlangʻich sinflarda matematika darslarida muammoli
vaziyatlardan foydalanish taʼlim jarayonida oʻta muhim oʻrin tutadi. Muammoli
topshiriqlar oʻquvchilarni faollashtiradi, ularni tayyor bilimni qabul qiluvchi emas,
balki mustaqil izlovchi, fikrlovchi va qaror qabul qiluvchi shaxs sifatida shakllantiradi.
Shuningdek, bu usul oʻquvchilarning matematik bilimlarni chuqurroq oʻzlashtirishiga,
ularni amaliy hayotda qoʻllashga boʻlgan qobiliyatini rivojlantirishiga katta yordam
beradi. Muammoli vaziyatlar oʻquvchilarda mustaqil va mantiqiy tafakkurni, ijodiy
yondashuvni rivojlantiradi, bilim olishga boʻlgan qiziqishni oshiradi. Ularning yechimi
1 Yo‘ldoshev, J.G‘., Usmonov, S.A. Ta’lim jarayonida innovatsion texnologiyalar. – Toshkent: TDPU, 2019.256-bet.
jarayonida oʻquvchilar masalani turli tomondan koʻrib chiqish, muqobil yechimlarni
topish, xulosalar chiqarish kabi faoliyatlarga jalb etiladi. Bu esa oʻquvchilarning
nafaqat matematik, balki umumiy intellektual salohiyatini ham rivojlantiradi.
Muammoli taʼlim metodini qoʻllash oʻqituvchidan ham metodik mahoratni,
topshiriqlarni oʻquvchilar yoshiga mos tanlashni va darsni samarali tashkil etishni talab
etadi. Oʻqituvchi bu jarayonda bilim manbai emas, balki yoʻnaltiruvchi va
ragʻbatlantiruvchi sifatida namoyon boʻladi. Umuman olganda, matematika darslarida
muammoli vaziyatlardan foydalanish oʻquvchilarning tafakkuri, ijodiy qobiliyatlari,
mustaqil qaror qabul qilish va amaliy faoliyat koʻnikmalarini shakllantirishda samarali
vosita boʻlib xizmat qiladi. Bu esa ularning keyingi taʼlim bosqichida muvaffaqiyat
qozonishi va hayotda uchraydigan turli muammoli holatlarni yechishga tayyor
boʻlishlari uchun mustahkam poydevor yaratadi.
Adabiyotlar roʻyxati.
1. Azizxoʻjayeva, N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. –
Toshkent: Oʻqituvchi, 2006.128-bet
2.Yoʻldoshev, J.Gʻ., Usmonov, S.A. Taʼlim jarayonida innovatsion
texnologiyalar. – Toshkent: TDPU, 2019.256-bet
3.Zunnunov, A., Qoʻysinov, O. Matematika oʻqitish metodikasi. – Toshkent: Fan
va texnologiya, 2014.145-bet
4.Poyonov, M. Boshlangʻich sinflarda matematika darslarini oʻqitish metodikasi.
– Toshkent: TDPU, 2020.34-36 betlar