ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Emotsional intellekt rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishning meta-tahlil ko‘rsatgichlari

Xatamova Ferangiz Ibodulloyevna

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

EMOTSIONAL INTELLEKT RIVOJIGA IJOBIY TAʼSIR KOʻRSATISHNING
META-TAHLIL KOʻRSATGICHLARI

https://zenodo.org/records/17732944

Xatamova Ferangiz Ibodulloyevna,
Oriental universiteti Uzluksiz taʼlim pedagogikasi kafedrasi oʻqituvchisi

ferangizxatamova93_@gmail.com

Annotasiya. Ushbu maqolada oʻsmirlarda emotsional intellekt (EI) rivojlanishiga
qaratilgan intervensiyalar taʼsirini tahlil qiluvchi meta-tahlillar natijalari koʻrib chiqildi. Turli
mamlakatlarda amalga oshirilgan ijtimoiy-emotsional oʻquv dasturlari (SEL) oʻquvchilarda
EI koʻnikmalarini oshirishi, akademik samaradorlikni yaxshilashi va psixologik salomatlikka
ijobiy taʼsir koʻrsatishi aniqlandi. Durlak va hamkasblari (2011), Sipriano va boshqalar
(2024), Kollado-Soler va hamkasblari (2023) hamda boshqa tadqiqotlar natijalari tahlil
qilindi. Maqolada mayndfulness va raqamli intervensiyalar kabi zamonaviy
yondashuvlarning samaradorligi ham yoritildi. Xulosa qilib aytganda, EI rivojiga qaratilgan
intervensiyalar oʻsmirlarda shaxsiy barqarorlikni taʼminlash, ijtimoiy munosabatlar sifatini
oshirish va akademik samaradorlikni mustahkamlashda muhim oʻrin tutadi.

Kalit soʻzlar: Emotsional intellekt, oʻsmirlar, meta-tahlil, ijtimoiy-emotsional oʻquv
dasturlari, psixologik barqarorlik, mayndfulness, raqamli intervensiyalar, akademik
samaradorlik.

Abstract. This article examined the results of meta-analyses analyzing the effects of
interventions aimed at developing emotional intelligence (EI) in adolescents. Socio-emotional
curricula (SEL) implemented in different countries have been found to increase skills in
students, improve academic performance, and have positive effects on psychological health
emotation. This article examined the results of meta-analyses analyzing the effects of
interventions aimed at developing emotional intelligence (EI) in adolescents. Socio-emotional
curricula (SEL) implemented in different countries have been found to increase ei skills in
students, improve academic performance, and have positive effects on psychological health.
Durlak and colleagues (2011), Cypriano et al (2024), Collado-Soler and colleagues (2023),
and the results of other studies were analyzed. The article also covered the effectiveness of
modern approaches such as mayndfulness and digital interventions. In conclusion,
interventions aimed at the development of the EU play an important role in ensuring personal
stability in adolescents, improving the quality of social relations and strengthening academic
efficiency.

Keywords: emotional intelligence, adolescents, meta-analysis, socio-emotional
curricula, psychological stability, mayndfulness, digital interventions, academic
effectiveness.

Oxirgi oʻn yilliklarda emotsional intellekt (EI) shaxsiy va ijtimoiy hayotda muvaffaqiyat
omillaridan biri sifatida alohida tadqiqot yoʻnalishiga aylandi. Ijtimoiy-emosional oʻquv
dasturlari (SEL – Social and Emotional Learning) asosida olib borilgan meta-tahlillar EI rivoji
faqat shaxsiy emas, balki akademik, ijtimoiy va psixologik samaralarga ham ega ekanini
koʻrsatmoqda. Mazkur maqolada turli meta-tahlillardan kelib chiqqan holda EI
intervensiyalarining ijobiy taʼsiri umumiy tahlil qilinadi.

Soʻnggi yillarda jamiyatda shaxsiy va ijtimoiy muvaffaqiyatni belgilaydigan muhim
omil sifatida emosional intellekt (EI) alohida oʻrin egallay boshladi. Tadqiqotlar

396

koʻrsatishicha, insonning oʻz his-tuygʻularini anglay olishi, ularni toʻgʻri boshqara bilishi,
boshqalarning emosional holatini tanigan holda samarali muloqot qila olishi nafaqat shaxsiy
hayotda, balki taʼlim jarayoni va mehnat faoliyatida ham muhim ahamiyatga ega. Shu sababli,
jahon miqyosida psixologlar, pedagoglar va taʼlim siyosatchilari EIni rivojlantirishga
qaratilgan intervensiya dasturlarini keng qoʻllashmoqda. Oʻsmirlik davri (11–18 yosh)
shaxsning intensiv rivojlanish bosqichi boʻlib, u nafaqat jismoniy, balki kognitiv va
emosional sohalarda ham jiddiy oʻzgarishlar davri hisoblanadi. Bu bosqichda shaxsiy
identifikasiya shakllanadi, ijtimoiy munosabatlar murakkablashadi va oʻquvchida mustaqil
qaror qabul qilishga intilish kuchayadi. Ana shu jarayonlarda emotsional intellektni
rivojlantirish oʻta muhim ahamiyatga ega, chunki u oʻsmirning stress holatlariga
chidamliligini oshiradi, ijtimoiy qoʻllab-quvvatlashdan foydalanish koʻnikmasini
rivojlantiradi va ijtimoiy moslashuv jarayonini engillashtiradi [Collado-Soler et al., 2023].

Oxirgi oʻn yilliklarda turli mamlakatlarda amalga oshirilgan ijtimoiy-emosional oʻquv
dasturlari (SEL – Social and Emotional Learning) meta-tahlillari shuni koʻrsatadiki, ushbu
dasturlar oʻquvchilarda EI koʻnikmalarini sezilarli ravishda oshiradi, ularning akademik
samaradorligini va ijtimoiy munosabatlar sifatini yaxshilaydi [Durlak et al., 2011; Cipriano
et al., 2024]. Shu bilan birga, EI rivojiga qaratilgan intervensiyalar oʻsmirlarda xavotir va
depressiya belgilarini kamaytiradi, ularning psixologik sogʻligʻini saqlashda muhim resurs
sifatida xizmat qiladi. Shuni ham taʼkidlash joizki, zamonaviy taʼlimda EIni rivojlantirish
nafaqat psixologiya, balki pedagogika va taʼlim siyosatining ham ustuvor yoʻnalishiga
aylandi. Chunki bilim olish jarayonida emosional omillar — qiziqish, ishonch, ijtimoiy
qoʻllab-quvvatlash — kognitiv natijalarga toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsir koʻrsatadi. Shu bois,
koʻplab meta-tahlillar emotsional intellekt rivojiga qaratilgan dasturlarning ijobiy taʼsirini
qayd etmoqda.

EI va taʼlim jarayoni samaradorligi. SEL dasturlari boʻyicha yirik meta-tahlillardan biri
Durlak va hamkasblari tomonidan (2011) amalga oshirilgan. 213 ta tadqiqotni oʻz ichiga
olgan ushbu tahlilda SEL dasturlari qatnashchilarida:

- EI koʻnikmalari sezilarli darajada oshgani;
- akademik yutuqlar koʻpaygani;
- ijtimoiy munosabatlar yaxshilangani;
- salbiy xulq-atvor holatlari kamaygani aniqlangan.
Bu natijalar taʼlim jarayonida emotsional omillarni hisobga olish zarurligini isbotlaydi.
Yangi meta-tahlillar va uzoq muddatli taʼsir. Sipriano va hamkasblari (2024) tomonidan
oʻtkazilgan meta-tahlil 12 ta yirik tadqiqot asosida amalga oshirilgan. Mualliflar
taʼkidlashicha, SEL dasturlari nafaqat qisqa muddatli, balki uzoq muddatli ijobiy samaralar
ham beradi. Yaʼni, dastur tugaganidan keyin ham oʻquvchilarda EI koʻnikmalari, ijtimoiy
qoʻllab-quvvatlashdan foydalanish qobiliyati va akademik samaradorlik yuqori darajada
saqlanib qoladi. EI va psixologik sogʻliq. Kollado-Soler va hamkasblari (2023) olib borgan
meta-tahlilda yoshlar orasidagi EI va barqarorlik (resilience) oʻrtasida kuchli ijobiy bogʻliqlik
topilgan. Yuqori EIga ega oʻsmirlar stress holatlarini engilroq qabul qiladi va qiyin
vaziyatlarda ijtimoiy resurslardan samarali foydalanadi. Bu esa EIning psixologik sogʻlom
turmush tarzini taʼminlashda muhim omil ekanini koʻrsatadi.
Mayndfulness va raqamli intervensiyalar. Zu va hamkasblari (2022) mayndfulness
mashgʻulotlari orqali oʻsmirlarda EI rivojlanishini empirik asosda isbotladilar. Bundan
tashqari, Reynard va boshqalarning (2022) raqamli intervensiyalar haqidagi tizimli sharhlari
texnologiya vositalari orqali emosiyalarni boshqarish koʻnikmalarini rivojlantirish
mumkinligini koʻrsatdi. Bu yangicha intervensiyalar usullari anʼanaviy dasturlarga
qoʻshimcha resurs sifatida qoʻllanilishi mumkin.

397

Ijtimoiy va madaniy omillar. EI rivojlanishi faqat intervensiyalar bilan cheklanib
qolmaydi. Jamiyatdagi madaniy qadriyatlar, oila muhiti, maktabdagi ijtimoiy iqlim ham
muhim ahamiyatga ega. Meta-tahlillar shuni koʻrsatadiki, intervensiyalar samaradorligi
aynan maktab va oila muhitidagi ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash bilan uygʻunlashganda yanada
yuqori natija beradi.

Yuqorida tahlil qilingan meta-tahlillar asosida quyidagi xulosalarga toʻxtalish mumkin:
1. Emotsional intellekt rivojiga qaratilgan intervensiyalar oʻsmirlarda ijobiy natijalar
beradi.
2. SEL dasturlari akademik samaradorlikni oshirish, ijtimoiy munosabatlarni yaxshilash
va psixologik salomatlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
3. Mayndfulness va raqamli intervensiyalar kabi zamonaviy usullar EIni rivojlantirishda
samarali yordamchi vosita sifatida qoʻllanilishi mumkin.
4. Intervensiyalar samaradorligi maktab muhiti va oila qoʻllab-quvvatlashi bilan uzviy
bogʻliq.
Demak, oʻsmirlarda emotsional intellektni rivojlantirish nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy
va akademik barqarorlik uchun ham zaruriy shart hisoblanadi.

Adabiyotlar
1. Durlak, J. A., Weissberg, R. P., Dymnicki, A. B., Taylor, R. D., & Schellinger, K. B.
(2011). The impact of enhancing studentsʼ social and emotional learning: A meta-analysis of
school-based universal interventions. Child Development, 82(1), 405–432.
https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01564.x
2. Cipriano, C., et al. (2024). A systematic review and meta-analysis of the effects of
universal SEL programs. Contemporary Educational Psychology, 73, 102163.
https://doi.org/10.1016/j.cedpsych.2023.102163
3. Collado-Soler, R., et al. (2023). Emotional intelligence and resilience outcomes in
youth: A meta-analysis. Personality and Individual Differences, 205, 112098.
https://doi.org/10.1016/j.paid.2023.112098
4. Zhou, A., et al. (2022). Effects of mindfulness-based interventions on adolescentsʼ
emotional intelligence and psychological capital: A meta-analysis. Journal of Adolescence,
95, 12–25. https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2021.11.006
5. Reynard, S., et al. (2022). Digital interventions for emotion regulation in children and
adolescents: A systematic review. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 63(8), 889–
903. https://doi.org/10.1111/jcpp.13590

398