SAMBO SPORTCHILARINING PSIXOLOGIK TAYYORGARLIGINI
OSHIRISHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI
https://zenodo.org/records/17732969
Maʼmurbekova Gulzoroy Aʼzamjon qizi,
Oriental universiteti “Jismoniy madaniyat”
kafedrasi oʻqituvchisi
gulzoroymamurbekova@gmail.com
Annotatsiya: Mazkur maqolada sambo sportchilari uchun psixologik
tayyorgarlikning ahamiyati, zamonaviy yondashuvlar va uslublar tahlil qilinadi.
Sportchilarni musobaqaga tayyorlash jarayonida stressni boshqarish, motivatsiyani
kuchaytirish, diqqatni jamlash va oʻz-oʻzini boshqarish metodlari muhim omil sifatida
koʻrib chiqilgan.
Kalit soʻz: sambo, psixologik tayyorgarlik, motivatsiya, stressni boshqarish,
zamonaviy yondashuv.
Abstract: This article analyzes the importance of psychological preparation for
sambo athletes, focusing on modern approaches and methods. Stress management,
motivation, concentration, and self-regulation techniques are considered as key factors
in the preparation process for competitions.
Key words: sambo, psychological preparation, motivation, stress management,
modern approaches.
Maqolaning dolzarbligi. Bugungi kunda sportning professional darajada
rivojlanishi sportchilar oldiga nafaqat jismoniy, balki psixologik tayyorgarlik boʻyicha
ham yuqori talablarni qoʻymoqda. Ayniqsa, sambo sport turida musobaqalar davomida
sportchidan kuchli iroda, yuqori darajadagi konsentratsiya va stressni boshqarish
qobiliyatlari talab etiladi. Shu bois, psixologik tayyorgarlikni oshirishning zamonaviy
yondashuvlarini ilmiy asosda ishlab chiqish dolzarb masalalardan biridir.
Adabiyotlar tahlili (Literature review)
Oʻzbekistonda sambo boʻyicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlarda koʻproq jismoniy
va texnik-taktik tayyorgarlikka eʼtibor qaratilgan. Biroq sportchilarning psixologik
tayyorgarligi boʻyicha izlanishlar cheklangan. Jahon tajribasida esa Yuri Hanin, Hardy
va Jones, Weinberg va Gould kabi olimlar sport psixologiyasi boʻyicha ilmiy ishlari
bilan mashhur boʻlib, ular sportchilarda stressni yengish, motivatsiyani oshirish va oʻzoʻzini boshqarish metodlarini ishlab chiqqan. Shuningdek, ilmiy tadqiqotlar
SAMBOchilarning psixologik tayyorgarligi individual boʻlishi, ularning yosh, tajriba
va shaxsiy xususiyatlariga mos ravishda rivojlantirilishi kerakligini koʻrsatadi.
Psixologik tayyorgarlikning asosiy yoʻnalishlari
1. Motivatsiyani rivojlantirish:Maqsad qoʻyish va progress monitoring: Har bir
mashgʻulot yoki turnirda aniq maqsadlar belgilash. Ichki motivatsiya bilan ishlash:
Sportchining oʻz imkoniyatlariga ishonchini oshirish va oʻzini ragʻbatlantirish.
2. Stress va asabiylikni boshqarish:Nafas olish mashqlari va meditatsiya:
Musobaqa oldidagi stressni kamaytirish. Psixologik simulyatsiyalar musobaqaga
oʻxshash vaziyatlarda mashqlar orqali stressga chidamlilikni oshirish.
3. Diqqat va konsentratsiyani rivojlantirish:Vizualizatsiya va fokus mashqlari:
Raqib harakatini oldindan tasavvur qilish va reaktsiya tezligini oshirish. Multitasking
va tezkor qaror qabul qilish mashqlari: Jangdagi murakkab vaziyatlarda xatolarni
kamaytirish. Psixologik tiklanish uyqu, ovqatlanish va dam olishning rejalashtirilgan
tizimi. Massaj va relaksatsiya usullari orqali ruhiy holatni barqarorlashtirish.Tadqiqot
metodologiyasi Tadqiqotda 24 nafar SAMBO sportchisi (tajriba guruhi 12, nazorat
guruhi 12) ishtirok etgan. Sportchilarga quyidagi mashqlar va usullar qoʻllanildi.
Musobaqa sharoitida psixologik simulyatsiyalar. Diqqatni jamlash va qaror qabul
qilish boʻyicha maxsus mashqlar. Motivatsiya va stressni boshqarish boʻyicha
individual psixologik treninglar.Natijalar sportchilarning stressga chidamlilik, diqqatni
jamlash va motivatsiya koʻrsatkichlarining oʻsishini koʻrsatdi. Tajriba guruhi
sportchilarida stressni boshqarish koʻnikmalari oʻrtacha 18% ga oshdi. Diqqatni
jamlash va qaror qabul qilish tezligi oʻrtacha 15% ga yaxshilandi. Nazorat guruhi
sportchilarida sezilarli oʻzgarish kuzatilmagan. Natijalar shuni koʻrsatadiki, zamonaviy
psixologik uslublar va individual yondashuv SAMBO sportchilarining
raqobatbardoshligini sezilarli darajada oshiradi.
Sambo sportchilarining psixologik tayyorgarligi koʻrsatkichlar
T/ Test/Mashq Boshlanishd Yakuni Oʻsish Qisqacha izoh
r a da (%)
+20% Musobaqa oldidagi
1 Stressni 6,5 7,8 +15% asabiylik kamaydi
bajarish Diqqatini uzoq vaqt
-14%
2 Diqqatni 45 s 52 s jamlay olish
jamlash +19% kuchaydi
3 Qaror qabul 4,2 s 3,6 s +19% Qaror tezroq va
qilish tezligi samaraliroq qabul
4 Motivatsiya 7,2 8,6 qilindi
darajasi Ichki ragʻbat
oshdi,sportchining
5 Stressga 5.9, 7,0 ishonchi kuchaydi
chidamlilik
Murakkab
vaziyatlarda
sovuqqonlik oshdi
SAMBO sportchilarining psixologik tayyorgarligini oshirish boʻyicha oʻtkazilgan
tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, mashgʻulotlar davomida ularning bir qator muhim
koʻrsatkichlari ijobiy tomonga oʻzgardi. Birinchidan, stressni boshqarish darajasi
ancha oshdi. Tadqiqot boshida sportchilarning bu koʻrsatkichlari oʻrtacha 6,5 ballni
tashkil qilgan boʻlsa, mashgʻulotlar yakunida 7,8 ballga yetdi. Yaʼni, ular musobaqa
oldidan yoki jang jarayonida hayajon va asabiylikni samarali boshqarishni oʻrgandilar.
Ikkinchidan, diqqatni jamlash koʻrsatkichlari yaxshilandi. Boshlanishda sportchi oʻz
diqqatini oʻrtacha 45 soniya davomida ushlab tura olgan boʻlsa, mashgʻulotlardan
soʻng bu koʻrsatkich 52 soniyaga koʻtarildi. Bu esa sportchining jang davomida
xatolarga yoʻl qoʻymaslik va raqibning harakatlarini tez ilgʻab olish imkoniyatlarini
kengaytiradi. Uchinchidan, qaror qabul qilish tezligi ham sezilarli darajada rivojlandi.
Dastlab sportchilar vaziyatni baholab, qaror qabul qilish uchun oʻrtacha 4,2 soniya vaqt
sarflagan boʻlsa, mashgʻulotlar yakunida bu koʻrsatkich 3,6 soniyaga qisqardi. Bu
natija jang davomida tezkor fikrlash va tezkor harakat qilish koʻnikmalarini
kuchaytirganini koʻrsatadi. Toʻrtinchidan, motivatsiya darajasi oʻsdi. Boshlanishida
sportchilarning motivatsiya ballari 7,2 ni tashkil qilgan boʻlsa, mashgʻulotlar yakunida
8,6 ballga yetdi. Bu sportchilarning oʻzlariga boʻlgan ishonchi ortgani va maqsad sari
intilishi kuchayganini anglatadi. Beshinchidan, stressga chidamlilik boʻyicha ham
ijobiy natija kuzatildi. Dastlab 5,9 ball boʻlgan koʻrsatkich mashgʻulotlar yakunida 7,0
ballni tashkil etdi. Bu sportchilarning murakkab va bosim ostidagi vaziyatlarda ham
sovuqqonlik bilan kurash olib borishga qodir boʻlib qolganligini bildiradi. Umuman
olganda, tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, psixologik tayyorgarlikka qaratilgan
zamonaviy usullar SAMBO sportchilarining ruhiy barqarorligini oshiradi, stressni
boshqarish va motivatsiyani kuchaytiradi, jangdagi qaror qabul qilish tezligini sezilarli
darajada yaxshilaydi.
Tahlil va natijalar(Analysis and results) Oʻtkazilgan tadqiqotda SAMBO
sportchilarining psixologik tayyorgarligiga zamonaviy yondashuvlarning taʼsiri
oʻrganildi. Olingan maʼlumotlar shuni koʻrsatdiki, sportchilar mashgʻulot davomida
barcha psixologik koʻrsatkichlarda ijobiy oʻzgarishlarga erishdilar. Xususan, stressni
boshqarish darajasi 20 foizga oshib, sportchilar musobaqa oldidagi asabiylikni
samarali nazorat qilishni oʻrgandilar. Bu esa jang jarayonida oʻzini erkinroq tutish
imkonini berdi. Diqqatni jamlash koʻrsatkichi 15 foizga yaxshilandi, natijada
sportchilar raqib harakatlarini tezroq ilgʻash va xatolardan qochish qobiliyatiga ega
boʻldilar. Qaror qabul qilish tezligi 14 foizga qisqarib, sportchilarning jang davomida
vaziyatni baholash va toʻgʻri qaror qabul qilish koʻnikmalari ancha tezlashdi.
Bu SAMBO sportida hal qiluvchi ustunlik hisoblanadi. Shuningdek, motivatsiya
darajasi 19 foizga oshdi, bu esa sportchilarning oʻziga boʻlgan ishonchini kuchaytirib,
musobaqalarga yuqori ragʻbat bilan tayyorlanishlariga yordam berdi. Stressga
chidamlilik koʻrsatkichi ham 19 foizga yaxshilanib, sportchilar murakkab vaziyatlarda
sovuqqonlikni saqlashni oʻrgandilar. Umuman olganda, tadqiqot natijalari shuni
koʻrsatadiki, psixologik tayyorgarlikka qaratilgan zamonaviy usullar SAMBO
sportchilarining ruhiy barqarorligini oshirishda, stressni samarali boshqarishda va jang
samaradorligini taʼminlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Eng katta ijobiy oʻzgarishlar
stressni boshqarish va motivatsiya darajasi koʻrsatkichlarida kuzatildi. Demak,
muntazam psixologik mashgʻulotlar nafaqat musobaqa jarayonida, balki kundalik
mashgʻulotlarda ham sportchilarning umumiy natijalarini sezilarli darajada
yaxshilaydi.
Xulosa va takliflar (Conclusion / Recommendations) Xulosa qilib aytganda,
bugungi kunda SAMBO sportida ham sportchilarimizning psixologik imkoniyatlari va
ichki zaxiralari kuchli ekanini inobatga olib, ulardan samarali foydalanish zarur.
Xalqaro va Olimpiya musobaqalarida yuqori natijalarga erishish uchun sportchilar
psixologik tayyorgarligini oshirishga qaratilgan zamonaviy metodlarni mashgʻulot
jarayoniga keng joriy etish lozim. Xulosa oʻrnida quyidagilarni tavsiya etamiz.
1. SAMBO sportchilarining psixologik tayyorgarligini muntazam nazorat qilish
va baholash boʻyicha ilmiy tadqiqotlarni koʻpaytirish zarur. Stressni boshqarish,
motivatsiya va diqqatni jamlash boʻyicha maxsus testlar muntazam ravishda
oʻtkazilishi kerak.
2. Sportchilarni tayyorlash tizimida psixologik mashgʻulotlar bilan bir qatorda
innovatsion texnologiyalarni joriy qilish lozim. Masalan, vizualizatsiya, autogen
mashqlar, virtual trenajyorlar, biofeedback usullari SAMBO sportchilarining ruhiy
barqarorligini mustahkamlashda samarali natija beradi.
3. SAMBO sportchilarining musobaqa oldi tayyorgarligida stressga chidamlilik
va qaror qabul qilish tezligini oshirishga qaratilgan mashqlar koʻproq qoʻllanishi kerak.
4. Ilmiy-uslubiy adabiyotlarni tahlil qilish shuni koʻrsatadiki, hozirgi sharoitlarda
yosh SAMBOchilarning psixologik tayyorgarligini innovatsion uslublar asosida
shakllantirishga kuchli ehtiyoj mavjud. Shu bois psixologik mashgʻulotlarni jismoniy
tayyorgarlik bilan uygʻunlashtirish dolzarb masalalardan biridir.
5. Mashgʻulot jarayonida trener va sportchi oʻrtasida psixologik muloqotni
kuchaytirish, individual yondashuvni keng qoʻllash sportchilarning ruhiy holatini
barqarorlashtirishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 29-iyuldagi “Sport kurashlarining
olimpiya turlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-336-sonli Qarori.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 29-iyuldagi PQ-5280-son “Sporttaʼlim muassasalari faoliyatini 2025 yilgacha rivojlantirish dasturi toʻgʻrisida” hamda PQ-
5281-son “2024-yil Parij shahrida (Fransiya) boʻlib oʻtadigan XXXIII yozgi olimpiya va
XVII paralimpiya oʻyinlariga Oʻzbekiston sportchilarini kompleks tayyorlash toʻgʻrisida”gi
Qarori.
3. Мирзаев А. “SAMBO sportchilarida psixologik tayyorgarlikni oshirishda zamonaviy
yondashuvlar” // Ilmiy-uslubiy maqolalar toʻplami. – Toshkent, 2022. – B. 57-65.
4. Саидова М. “Yosh sportchilarda stressni boshqarish va motivatsiyani oshirish
usullari” // Oʻzbekiston Jismoniy tarbiya va sport jurnali. – Toshkent, 2021. – B. 42-45.
5. Abdullayev I.X. “Innovatsion metodlar yordamida SAMBO sportchilarining ruhiy
barqarorligini rivojlantirish” // Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. – Toshkent,
2023. – B. 118-123.
6. Ganiev R., Karimova S. “Mental training in martial arts: stress management and focus
improvement” // International Journal of Sport Psychology. – London, 2022. – P. 75-82.
7. Abdullayeva G. “Motivatsiyani oshirish va qaror qabul qilish tezligini
rivojlantirishning psixologik omillari” // Respublika ilmiy maqolalar toʻplami. – Namangan,
2023. – B. 64-70.
8. Kerimov F.A. – “Sport kurashi nazariyasi va uslubiyati”. Darslik. – Toshkent:
OʻzDJTI, 2005. – 340 b.
9. Usmonxoʻjayev T.S., Salomov R.S., Matkarimov R.M., Akbarova M. – “Fizik va
psixik rivojlanish nazariyasi”. – Toshkent: Lider Press, 2011. – B. 36-37.
10. Weinberg R., Gould D. – “Foundations of Sport and Exercise Psychology”. – Human
Kinetics, 2019. – 720 p.