SUNʼIY INTELLEKT VA CHET TILLARINI OʻQITISH – AI
TEXNOLOGIYALARI TAʼLIM JARAYONIDA QANDAY YORDAM BERA
OLADI?
https://zenodo.org/records/17733043
Maxmudov Dilshod Kilichboyevich,
Oriental universiteti Filologiya fakulteti talabasi
Md_hon087@mail.ru
«Mamlakatimizda xorijiy tillarni oʻrgatishning yangi tizimini yaratish
vaqti keldi. Bu kelajak uchun mustahkam poydevor boʻladi. Chunki biz
innovatsion va kuchli iqtisodiyot qurish maqsadini qoʻygan ekanmiz, xorijiy
tillarni oʻrganish hayotiy talabdir».
Prezident Shavkat Miromonovich Mirziyoyev
Annotatsiya: ushbu maqolada sunʼiy intellekt (SI) texnologiyalarining chet
tillarini oʻqitish jarayoniga taʼsiri, ularning samarali oʻqitishdagi roli, amaliy vositalari
va oʻquvchilarning til kompetensiyasini rivojlantirishdagi imkoniyatlari yoritiladi. AI
yordamida individual yondashuv, tezkor baholash va oʻrgatuvchi interfeyslar orqali til
oʻrganish sifatini oshirish mumkinligi taʼkidlanadi. Tadqiqotda zamonaviy AI
asosidagi platformalar, masalan, ChatGPT, Duolingo, Grammarly va Oʻzbekistonda
ishlab chiqilgan «Ibrat farzandlari» ilovasi tahlil qilinadi. Maqola Oʻzbekiston
Prezidentining besh tashabbusi bilan bogʻliq holda til taʼlimini rivojlantirishga
qaratilgan.
Kalit soʻzlar: sunʼiy intellekt, chet tili taʼlimi, interaktiv oʻqitish, til oʻrganish
texnologiyalari, shaxsiylashtirilgan oʻqitish, Ibrat farzandlari.
Abstract: this article examines the impact of artificial intelligence (AI)
technologies on the process of teaching foreign languages, their role in effective
teaching, practical tools, and opportunities for developing studentsʼ language
competencies. It is emphasized that language learning quality can be improved through
individualized approaches, quick assessment, and teaching interfaces with AI. The
study analyzes modern AI-based platforms such as ChatGPT, Duolingo, Grammarly,
and the Uzbekistan-developed "Ibrat farzandlari" app. The article is linked to the five
initiatives of the President of Uzbekistan aimed at developing language education.
Keywords: artificial intelligence, foreign language education, interactive
teaching, language learning technologies, personalized learning, Ibrat farzandlari.
Kirish. Zamonaviy dunyoda axborot texnologiyalari, xususan sunʼiy intellekt
(SI) taʼlim jarayonining ajralmas qismiga aylandi. Chet tillarini oʻqitishda SI vositalari
interaktivlik, moslashuvchanlik va individual yondashuv imkoniyatlarini yaratib,
anʼanaviy usullarni yangi bosqichga koʻtaradi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan besh muhim tashabbusdan toʻrtinchisi
yoshlar maʼnaviyatini yuksaltirish va ular oʻrtasida kitobxonlikni keng targʻib qilishga
yoʻnaltirilgan boʻlib, bu til oʻrganish va mutolaa (kitobxonlik) jarayoniga bevosita
bogʻliq. Ushbu tashabbus doirasida SI texnologiyalari yordamida yoshlarni xorijiy
tillarga jalb etish va oʻzbek tilini global miqyosda rivojlantirish muhim ahamiyat kasb
etadi.
Zamonaviy kasblar AI bilan birlashuvi, xususan mutolaa va «Ibrat farzandlari»
ilovasini bogʻlash orqali taʼlim samaradorligini oshirish mumkin. «Ibrat farzandlari»
ilovasi Oʻzbekistonning xorijiy tillarni oʻrgatish va oʻzbek tilini xalqaro auditoriyaga
targʻib qilishga qaratilgan loyihasi boʻlib, unda bepul onlayn darslar, interaktiv quizlar
va tillarni oʻrganish uchun qulay muhit mavjud. Bu ilovaga kuchli urgʻu berib, shuni
aytish mumkinki, u yoshlarni ibratli farzandlar qilib tarbiyalashda asosiy vosita
hisoblanadi, chunki mutolaa va til oʻrganishni oʻyinlashtirilgan shaklda taklif etadi.
Til bilish orqali oʻzbek tili internet axboroti orqali dunyoda rivojlanishi
jadallashadi. Masalan, Googleʼda qidiruv berganda hamma maʼlumotlar chiqishi mana
shu til orqali boʻladi, saqlanib qoladi va oʻz oʻrniga ega boʻladi. Kelajakda zamonaviy
kasblar ichida eng intellektuali sanaladigan sohalarda (masalan, AI mutaxassisi,
tilshunoslik va axborot texnologiyalari) oʻzbek tili va chet tillar bilimi asosiy rol
oʻynaydi. Bu jarayon oʻzbek tilini raqamli dunyoda mustahkamlashga yordam beradi.
Asosiy qism. Sunʼiy intellekt texnologiyalari chet tillarini oʻqitishda interaktiv va
shaxsiylashtirilgan yondashuv yaratish imkonini beradi. Masalan, Duolingo va
ChatGPT kabi vositalar oʻquvchining darajasiga mos mashqlarni taklif qiladi, xatolarni
avtomatik tuzatadi va tavsiyalar beradi. Oʻzbekiston kontekstida esa «Ibrat
farzandlari» ilovasi alohida oʻrin tutadi. Bu ilova xorijiy tillarni (ingliz, rus, xitoy va
boshqalar) bepul oʻrgatish bilan birga, oʻzbek tilini xalqaro miqyosda targʻib qilishga
qaratilgan. Ilovada interaktiv darslar, quizlar va oʻyin elementlari mavjud boʻlib,
yoshlarni mutolaa va til oʻrganishga jalb etadi. Prezidentning toʻrtinchi tashabbusi
doirasida bu ilova kitobxonlikni ragʻbatlantirishda muhim vosita boʻlib, yoshlarni
ibratli farzandlar qilib tarbiyalashga xizmat qiladi. Ilovani yuklab olish orqali istalgan
vaqtda, joyda tillarni oʻrganish mumkin, bu esa taʼlimni ommalashtiradi.
Til bilimi oʻzbek tilining internetdagi rivojlanishini jadallashtiradi. Bugungi
kunda Google qidiruv tizimida oʻzbek tilidagi maʼlumotlar koʻpayishi uchun chet tillar
orqali global axborotga kirish zarur. Masalan, AI vositalari yordamida oʻzbek tilidagi
kontentni tarjima qilish va saqlash mumkin, bu tilni dunyo miqyosida mustahkamlaydi.
Agar biz bu borada oʻz ustimizda ishlamasak zamonaviy axborot tezligi va
jadalashuvidan orqada qolib ketishimiz mumkin. Hech birmizga sir emaski Google
qidiruvida talabalar asosan ingliz tili var us tilida maʼlumot qidiradi, chunki oʻzbek
tilida hali ham maʼlumotlar bazasi hali ham yetarli emas, shuning uchun biz internet
olami bilan hamnafas ishlay bilishimiz zarur va dolzarb masalalardandir. Ingliz tili
nega dunyoda eng oliy tillardan hisoblanadi bilasizmi? U haqida kitoblar yetarli va juda
koʻp va internetda har bir oʻquvchi nimadir yozsa ham shu tildan foydalanadi va ingliz
tili bazasi yana ham ortib boraveradi. Biz ham shu usuldan foydalangan holda oʻzbek
tilini rivojiga hissa qoʻshishimiz lozimdir. Bu esa tilimizni barqaror rivojlanishiga va
abadiy qolishiga olib keladi.
Kelajakda zamonaviy kasblarda (AI muhandisligi, tilshunoslik va raqamli
marketing) til bilimi eng intellektual omil hisoblanadi, chunki AI bilan birgalikda yangi
innovatsiyalarni yaratishga yordam beradi. Oʻzbekistonning «Ibrat farzandlari» ilovasi
bunga misol boʻlib, u nafaqat tillarni oʻrgatadi, balki yoshlarni global raqobatbardosh
qiladi.
Grammarly va Elsa Speak kabi ilovalar yozma va ogʻzaki tilni rivojlantiradi.
Grammarly grammatik xatolarni tuzatadi, Elsa Speak esa talaffuzni
mukammallashtiradi. Oʻzbekistonlik tadqiqotchilar, masalan, N. Joʻrayevning
ishlarida shu vositalar yozma nutqni rivojlantirishdagi ahamiyati taʼkidlangan. Besh
tashabbusning uchinchisi (kompyuter texnologiyalaridan samarali foydalanish) bilan
bogʻliq holda, AI taʼlimda yoshlarni jismoniy va maʼnaviy jihatdan rivojlantiradi.
Turli AI modellaridan foydalanish til oʻrganishni interaktiv qiladi. Masalan,
ChatGPT (OpenAI tomonidan ishlab chiqilgan, ijodiy yozuv va muloqotga
ixtisoslashgan), Grok (xAI, haqiqiy va yordamchi javoblar, kodlashda kuchli), Gemini
(Google, multimodal, real vaqt rejimida qidiruv va Google xizmatlari bilan
integratsiya), Claude (Anthropic, xavfsiz va etik, tahlil va yozuvda yaxshi), DeepSeek
(ochiq kodli, samarali, matematika va kodlashda kuchli) va shunga oʻxshash ilovalar
til oʻrganishda qoʻllaniladi. Bu modellarning farqlari quyidagicha: ChatGPT ijodiy
vazifalarda ustun, Grok haqiqatga asoslangan javoblarda, Gemini koʻp modal (rasm,
video) tahlilda, Claude etik masalalarda, DeepSeek esa samaradorlik va ochiq kodda.
Oʻzbekiston talabalari orasida AI vositalaridan foydalanish keng tarqalgan: universitet
talabalari akademik topshiriqlarda AI dan tez-tez foydalanadilar, bu esa ingliz tili
oʻrganish samaradorligini oshiradi.
Sunʼiy intellekt (SI) xorijiy tillarni oʻrganish jarayonini tubdan oʻzgartirib,
shaxsiy va interaktiv tajribalarni taqdim etmoqda. Ushbu boʻlimda SI ning xorijiy tillar
taʼlimidagi (masalan, ingliz tili – EFL/ESL) foydalari va zararlarini, shuningdek, ularni
bartaraf etish yechimlarini qisqacha koʻrib chiqamiz. Bu tahlil oldingi boʻlimlardagi
talabalar idroklariga (ijodkorlik va tanqidiy fikrlash pasayishi, axloqiy tashvishlar)
asoslanib, SI ning ikki tomonlama tabiatini yoritadi [4, 32].
SI xorijiy tillarni oʻrganishni demokratlashtirib, oʻquvchilarga qulay va samarali
vositalar beradi:
Shaxsiylashtirilgan oʻqitish va motivatsiya oshishi: SI vositalari (ChatGPT,
Duolingo, Grok4) oʻquvchining darajasiga mos darslar tuzadi, talaffuzni real vaqtda
tuzatadi va oʻyin elementlari orqali faollikni 30-40% ga oshiradi [Nasirova, 2025].
Misol uchun, Oʻzbekiston talabalari uchun SI grammatika va lugʻatni individual
yondashuv bilan mustahkamlaydi, bu anʼanaviy darslarga nisbatan tezroq natija beradi.
Real vaqtda tarjima va kirish imkoniyati: Google Translate, Memrise yoki
Grammarly kabi vositalar til toʻsiqlarini yengib oʻtadi, murakkab matnlarni
tushuntiradi va global tadqiqotga yordam beradi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, SI
oʻrganish tezligini 25% ga tezlashtiradi, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda
[Mirzayev et al., 2025]. Oʻzbekistonda hozirda Ustoz AI, Muxlisa AI, Ibrat farzandlari
va boshqalar.
Ijodkorlik va mustaqillikni ragʻbatlantirish: SI suhbat simulyatsiyasi orqali
gapirish koʻnikmalarini rivojlantiradi va gʻoyalarni yaratishda yordam beradi, bu
talabalarning 80% ijobiy baholaydi [Shirinova et al., 2024]. Natijada, SI til oʻrganishni
qiziqarli va mustaqil qiladi.
SI ning keng tarqalishi ijodkorlik va tanqidiy fikrlashni susaytirishi mumkin,
ayniqsa haddan tashqari qaramlik holatida:
Tanqidiy fikrlash va mustaqillikning pasayishi. Oʻquvchilar SI ga "ortiqcha
ishonib" oʻz fikr yuritish qobiliyatini yoʻqotishi mumkin; 39,9% talaba bu xavfni
taʼkidlaydi, chunki SI tayyor javoblarni berib, chuqur tahlilni chetlab oʻtadi [Shirinova
et al., 2024]. Xorijiy tillarda bu talaffuz yoki madaniy kontekstni yuzaki oʻrganishga
olib keladi.
Axloqiy va etik muammolar. Plagiat (36% talaba xavoti) va notoʻgʻri
maʼlumotlar (41,9%) keng tarqalgan; ChatGPT notoʻgʻri tarjimalar berishi mumkin,
bu til oʻrganishda ishonchsizlikni oshiradi [Mohammadi, 2024]. Bundan tashqari,
maʼlumotlar maxfiyligi va tarafkashlik (ingliz tiliga ustunlik) mahalliy tillarda
muammo tugʻdiradi.
Ijodkorlikni cheklash. SI gʻoyalarni "nusxalab" berishi mumkin, ammo haqiqiy
fikrlashni rivojlantirmaydi; 19,2% talaba SI ning ijodga neytral taʼsirini, 10,8% esa
salbiy ehtimolini koʻrsatadi [Mirzayev et al., 2025]. Anʼanaviy taʼlimdagi tuzilganlik
bu muammoni kuchaytiradi.
SI ning salbiy taʼsirlarini minimallashtirish uchun muvozanatli yondashuv zarur:
Pedagogik rahbarlik va treninglar. Oʻqituvchilar SI ni darslarga integratsiya
qilishda talabalarga etik qoidalarni oʻrgatishi, masalan, plagiatni oldini olish uchun AI
detektorlarini qoʻllash. Oʻzbekiston oliygohlarida oʻqituvchilar uchun SI savodxonligi
kurslari (raqamli savodxonlikni oʻquv dasturiga kiritish) talabalar ishonchini oshiradi
[12, 23].
Mahalliy moslashtirish va infratuzilma yaxshilash. Oʻzbek-ingliz AI
modellarini ishlab chiqarish (oflayn rejada) va qishloq hududlarida internetni
kengaytirish orqali tarafkashlikni kamaytirish. Shuningdek, SI ni tanqidiy fikrlash
mashqlariga (masalan, AI javoblarini tahlil qilish topshiriqlari) bogʻlash ijodkorlikni
saqlaydi.
Siyosat va hamkorlik. Taʼlim muassasalari SI foydalanish qoidalarini ishlab
chiqishi, ishlab chiqaruvchilar bilan hamkorlikda ishonchli vositalar yaratishi kerak.
Uzun muddatli tadqiqotlar (masalan, SI ning uzoq taʼsirini oʻrganish) yechimlarni
takomillashtiradi [9, 24].
Bu haqda juda tezkorlik bilan ishlashimiz va oʻz vaqtida yechim topib xalqqa
taqdim qilishimiz har bir tilshunos va har bir tilga oid kishilarning burchi va
masʼliyatidir.
Xulosa. Sunʼiy intellekt vositalari chet tillarini oʻrganishda inqilobiy
yondashuvlarni olib kirmoqda. «Ibrat farzandlari» ilovasi kabi mahalliy loyihalar
Prezidentimiz tashabbuslari doirasida til taʼlimini ommalashtirib, oʻzbek tilini global
miqyosda mustahkamlaydi. Kelajakda AI va til bilimi zamonaviy kasblarning asosiga
aylanadi, yoshlarni ibratli farzandlar qilib tarbiyalashga xizmat qiladi. Bu soha ham
zamonaviy kelajak kasblaridan deb bemalol aytish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Mirziyoyev Sh. M. Yangi Oʻzbekiston taraqqiyoti yoʻlida. Toshkent:
Oʻzbekiston, 2020. 250 bet.
2. Joʻrayev N. Zamonaviy texnologiyalar va til oʻrgatish. Toshkent: Fan, 2023.
150 bet.
3. Karimova A. Sunʼiy intellekt asosidagi taʼlim platformalarining
samaradorligi // Oʻzbekiston pedagogika jurnali. 2022. №2. 45-50 bet.
4. Joʻrayev N. Zamonaviy texnologiyalar asosida til oʻrgatish: Grammarly va
ChatGPT misolida // Filologiya va til taʼlimi. 2023. №4. 20-25 bet.
5. Prezidentning besh tashabbusi // Xalq soʻzi gazetasi. 2025-yil 15-yanvar. 1-
2 bet.
6. Ibrat farzandlari ilovasi haqida // Yoshlar ovozi gazetasi. 2024-yil 10-dekabr.
3-bet.
7. Shavkat Mirziyoyevning xorijiy tillar haqidagi nutqi.
https://president.uz/uz/lists/view/4327 (kirilgan sana: 2025-yil 21-sentabr).
8. Ibrat farzandlari loyihasi. https://ibratfarzandlari.uz/ (kirilgan sana: 2025-yil
21-sentabr).
9. Sunʼiy intellekt va taʼlim. https://unesco.org/en/articles/ai-education
(kirilgan sana: 2025-yil 21-sentabr).
10. Shirinova S. Oʻzbekiston oliy taʼlim muassasalarida akademik maqsadlar
uchun generativ sunʼiy intellekt boʻyicha talabalarning istiqbollarini oʻrganish
https://dl.acm.org/doi/10.1145/3726122.3726266