ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Turkiy qabilalarning sulolalari va davlatchiligi vasfi Ibn al-Asirning “Al-Komil fit-tarix” asarida

Odinaev Naim Abdulhafizovich

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

6. Ömer Faruk. Öztürk ibn battûta [er-rihle], ibn fadlân [er-risâle], el-girnâtî
[tuhfetu’l elbâb ve nuhbetu’l acâb] ve ibn havkal [sûretu’l arz] seyahatnamelerinde
türk figürü. Istanbul: - 2019 йил.-B. 19.
7. J.Marquart. Eransahr.-B. 157-170
8. Sims-Williams.N. Dictionary:Christian Sogdian, Syriac and English.2016.–
B.262–266.
9. V. Minorsky. A Greek Crossing on the Oxus’, Bulletin of the School of
Oriental and African Studies.1967.-B. 46.
10. Zeki Velidi Togan.Turk-Turkiston.1960. -B.9.
11. Абулғозий Баҳодирхон. Шажарайи турк.Қ. Маҳмудов.-Тошкент.-1992
йил.15-16-бет.
12. Бартолъд В.В.Работы по Исторической географии и истории Ирана.-
Москва.1971.-263-стр.
13. Бобоёров Ғ. Ғойибов Б. Кубатин А. Ўрта аср Самарқанд тангаларида
‘Турон’ топоними // Археология Ўзбекистонда. Самарқанд.-2015. -№2 [11-
сон].-B.17-24.
14. Бобоёров Ғ. Илк ўрта аср манбаларида Туркистон атамаси
мақоласи//Oyna. Тошкент.- 2004.-B.3-4.
15. Камолиддин Ш. С. Марказий Осиё тарихи замонавий тарихшунослигида ёндашувлар.-Тошкент. 2023.-117-бет.
16. Махмуд Кошғарий. Туркий сўзлар девони[Девону луғат-ут турк].-
Тошкент.1963.- 463-бет.
17. Смирнова О. И. Очерк из истории Согда.- Москва.-1970.
18. Тур //Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 8-жилд. 632-бет.
19. Ўринбоев. А.Абдураззоқ Самарқандийнинг Ҳиндистон сафарномаси.
Тошкент.-1960. 84-85 бет
20. Фирдавсий.Шоҳнома. [Биринчи китоб]. Форсийдан Ш.Шомуҳаммедов
таржимаси. Тошкент.-1975.-316-bet, ayniqsa 50-60-oyatlar.
21. Фрай Р. Наследие Ирана. Москва.-2002.
22. Хўжаев А. Ўзбек халқи ва давлатчилиги манбалари. Туркистон Хитой
ёзма манбаларида. – Тошкент: Фан, 2024.-453 bet
23. Хўжаев А. Хўжаев К. Қадимги манбаларда халқимиз ўтмиши.
Тошкент.-2001.-11-бет.
24. Хўжаев.А. Комилжон Хўжаев. Қадимги манбаларда халқимиз ўтмиши.-
Тошкент. 2001.-B. 11.
25. Ш.С.Камолиддин. Историческая география Южного Согда и
Тохаристана по Арабоязычным источникам IX -начала XIII вв.-Тошкент.-
1996.-15 cтр.

ТУРКИЙ ҚАБИЛАЛАРИНИНГ СУЛОЛАЛАРИ ВА ДАВЛАТЧИЛИГИ
ВАСФИ ИБН АЛ-АСИРНИНГ “АЛ-КОМИЛ ФИТ-ТАРИХ” АСАРИДА

УДК. Тож…9+902+908+39(575.3)+58
Одинаев Наим Абдулҳафизович – Тожикистон давлатчилик педагогий
университети Садриддина Айни номида, тожик халқи тарихи кафедрасини

асперанти. Адрес 734003, Душанбе шаҳри, Рудакий кӯчаси 121. Тел:
(+992)501850188, G-mail: odinaevnaim760@gmail.com

Аннотация: Туркнажод қабилаларининг сулолалари ва давлатчилиги
васфи Ибн ал-Асирнинг арабий “Ал-Комил фит-тарих” асарида Турк
Хоқонлиги ҳукмронлиги бошланғич давридан, Қорахонийлар давлатлари
баён этилган. Туркий қабилалар Ӯрта Осиё юртларида, ҷумладан Қошғар,
Хутан, Боласоғун, Тароз, Суёб, Самарқанд, Бухоро ва бошқа минтақаларда
ҳукмронлик қилганлар. Ҳукмронлик даврлари тақрибан 551-552 йиллардан
1211-1212 йилларгача давом этган.

Калид сӯзлар: Ибн ал-Асир, “Ал-Комил”, тарих, тарихчилар, Турк-
Хоқонлиги, Қарлуқ, Қорахонийлар, давлатчилик, Қошғар, Боласоғун,
Самарқанд ва Бухоро.

Аннотация: Упоминание о династиях и государственности тюркских
племён в арабском труде «Ал-Камил фит-тарих» Ибн аль-Асира начинается с
правления тюркских каганат и охватывает государства Караханидов.
Тюркские племена правили на территориях Средней Азии, включая города
Кашгар, Хотан, Баласагун, Тараз, Суяб, Самарканд, Бухара и другие регионы.
Их правление охватывает период приблизительно с 551-552 годов до 1211-
1212 годов.

Ключевые слова: Ибн аль-Асир, “Аль-Камиль”, история, источник,
Тюркское-Каганати, Карлук, Караханиди, государства, Кашгар, Баласагун,
Самарканд и Бухара.

Annotation: The mention of the dynasties and statehood of Turkic tribes in
the Arabic work “Al-Kamil fit-tarikh” by Ibn al-Athir begins with rule of the
Turkic Khagans and covers the states of the Karakhanids. The Turkic tribes ruled
the territories of Central Asia, including the cities of Kashgar, Khotan, Balasagun,
Taraz, Suyab, Samarkand, Bukhara and other regions. Their rule lasted
approximately from the years 551-552 to 1211-1212.

Keywords: Ibn аl-Asir, “Al-Kamil”, hitori, historical, Turkic-Khaghans,
Кarluk, Karakhanids, states, Kashgar, Balasagun, Samarkand and Bukhara.

Ибн ал-Асирнинг асари ҳамчун араби манбаъ “Ал-Комил фит-таърих”
бӯлиб, бугунги тарихчиларнинг айтишларича 555ҳ,қ\1160м йилда туғилиб,
профессор Шамсиддин Камолиддин шундай келтирган: “4-инчи ҷимодил уло
555ҳ.қ\13-инчи май 1160м деб келтиради”.[16:8-9] 630\1234 йилда эса вафот
этган.[34:38-39] Ибни Халликон ҳам шу йилнинг таъкидлаган.[18:3\349]
Бугунги Тарихчилар Ибн ал-Асирни араб миллати ва баъзи бошқалари эса
курд[27:234-238] деб айтишган.

Ибн ал-Асирнинг “Ал-Комил фит-таърих” китоби қимматбаҳо умуми
таърихлардан бӯлиб, Турк Хоқонлиги, Қарлуқ Хоқонлиги, Қорахонийлар
давлари зикр этилиб, муаллифнинг ҳаётини охирига яқин яъне 628\1231
йилгача келтирилган. Ибн ал-Асирнинг “Ал-Комил фит-таърих” асари ва
бошқа араб-форс манбаларидан олинган маълумотлар бугунги илмийтарихий китоблар билан таҳлил қилинганга кӯра, бу мазкур маълумотлар
кӯплаб асарлару китобларда назарга тушади.

Ибн ал-Асирнинг тарихи ёзувлари мумтоз шевалардан бӯлиб, унинг
асари бошқа тарихчилар ва мусалмон ёзувчилардан арзандароқ
кӯринади.[28:1\8\23] Ибни Имод унинг муаррих, адиб ва насабшунослик
илмини билувчи деб тарифлайди.[17:5\937] Ал-Комил фит-тарих Ибн ал-
Асирни машҳур асаридан бири бӯлиб, Тош Купризода Мифтоҳ ус-Саода ва
Мисбоҳ ус-Сиёда, китобида уни кӯп яхши асар деб таъкидлайди.[30:236]
Ибни Ҳаҷари Асқалони ёзишича: “Ал-Комил фит-таърих тарихларни
беҳтарини бӯлиб унда забт, очиқ ёзма ва воқеаларни мушаххас
қилган”.[19:33]

Турк сулолалари VI аср ӯртуларида Турк Хоқонлиги номи билан катта
бир давлат қурдилар, тарихчилар ёзишича шундай келтирилган: “Турк
авлодларидан бири Ашин бӯлиб, уларнинг Ашина турклари деб аташган, ки
унинг набераси Бумин (Тумин) 551 йили ӯзининг Турк Хоқони деб эълон
қилган.[3:255] Бошқа муаррихларнинг айтишига қараганда Турк
Хоқонлигини ташкил қилиш учун 550-551 йиллари Туркум Улук Ябғунинг
ӯғли яъне Бумин қавму қабилаларини Истамилар билан бирлаштириб, Турк
Хоқонлигига асос солган.[1:31] Гумилев Л.Н. ёзишидан маълум, ки Истами
Хоқон (Ябғу) Бумин Хоқоннинг энг кичик укасидур.[10:34] Турк
Хоқонлигини VIм асрни иккинчи яримида Чоч-да ташкил топиб, Истами
Ябғу-Хоқон таин бӯлган.

Турк Хоқонлиги ташкил қилиниши билан бирга Фарс давлати яъне
Сосониларнинг подшоҳи Хусрав I-Анушервон замонига тӯғри келади. Бу
тӯғрисига Ибн ал-Асир шундай келтиради: “Форс подшоҳи Турк Хоқонига
нома ёзиб, дӯстлик ва бирга бӯлишни хоҳлади, ва қизига совчи жӯнатиб хешу
таборликни истади ва ҳар бирлари қизларини бирларига узатишти”.[12:441]
Хусрави Анушервон ва Турк Хоқони бирбирлари билан дидор
қилишди.[12:441] Ибни Асир айтишидан маълум бӯлади, ки шу муомила
сабаби Сосонилар подшоҳи ва Турк Хоқони икки миллатнинг яқинлашиши
зикр этилган.

Аслан Турк Хоқонлиги 551-552 йилдан 603 йилгача давом берган,
кейин икки гуруҳга тақсим бӯлган. Шарқий Турк Хоқонлиги 603 йилдан 744
йилгача ва Ғарбий Турк Хоқонлиги 603 йилдан 742 йилгача ҳукмронлик
қилганлар.[1:28-89] Турк Хоқонлиги даврида мансабий вазифалар 28 таси
маъмурий вазифа бӯлиб, 5 таси олий мансаб, шу каби: Хоқон, Ябғу, Шад,
Тегин, ва Тудун аммо 23 таси пасроқ амалдорлар вазифаси сифатида
фаолият қилганлар, шу каби: Элтабар, Хатун, Тутуқ, Тархон, Чӯр, Эркин,
Чабиш, Ихшид, Афшин, Хвабу, Хутав[5:26,6:51-52 ва 30:62] ва бошқалар
зикр қилинган.

Бу мавзулардан бизга маълум бӯлди, ки Турк Хоқонлиги VI аср
ӯртасидан VIII аср ӯрталаригача ҳукмронлик қилаганлар. Шу қаторда рус
туркшунослари ёзишича Қарлуқларнинг бошлиқлари 709 йиллари
Тахористонда бӯлиб, араблар томонидан Қутайба ибни Муслим 737 йил қатл
қилинган, ва у Ҷабғу номи билан Табарийнинг асарида баён этилган.[11:143]
Ва у Ябғу, VIII асрнинг иккинчи яримида (118\736) Тахористон бошчилиги
уҳдасида бӯлиб, Кишм шаҳрида яшар эди.

Турк Қабилалари бир неча гуруҳга тақсим бӯлиб, хилмахил
хислатлари бор эди, ҷумладан: “Нек симороқ, баланд қомад ва покизароқ
ҳамадан Хазлуҷлар яъне Қарлуқлар Фарғона, Шош ва у ноҳиялар атрофида
яшаб, подшоҳлик уларга хос эди, Хоқон-ул-Хавоқин яъне Хонлар Хони бу
қабиладан ва ҳама турк мамлакатлари шуларнинг атрофида бӯлиб, ва турк
подшоҳлари ундан итоат қилишарди. Турк Афросиёбе, ки Эронга ғолиб
бӯлди шу Хоқонлардан бӯлиб, шу қабиладан эди”.[20:1\129-130] Шундан
маълум бӯлади, ки Қарлуқлар Турк миллатлари ичида катта мақомга сазовор
эдилар ва ӯзларига хос ӯрин топганлар. Қарлуқлар Турк қабилаларининг
бири бӯлиб, Қарлуқ Хоқонлиги номи билан 756 йилдан 840 йилгача
ҳукмронлик қилганлар. Қарлуқ калимаси араби шаклида Ибн ал-Асирнинг
асарида шундай келтирилган: “ ‫ ”القارغلية-القارلغية‬қорғулийя ва қорлуғийя, яъне
қарлуқлар.[15:11\82-85]

Қорахонийлар сулоласи тӯғрисида Ибн ал-Асирнинг ёзишича Қошғар
ва Туркистон турк қавмларининг марказларидир ва Қашғар Туркистоннинг
буюк шаҳарларидан бири бӯлиб ва Мовароуннаҳр Турк Хонлари
мамлакати ва улар мусалмон бӯлиб Афросиёб наслидан ҳисобланади. Ва
ислом келтирган сабаби боболари Сабуқ Қаро Хоқон (Сатук Буғрохон)
бӯлиб, уларнинг Ал-Қорғулийя ё Ал-Қорлуғия деб аташарди.[15:11\82-83]

Байҳақи шундай келтирган: “Қорахонийлар, Эликхонийлар ё Оли
Афросиёб турк-қарлуқ силсилаларидан бӯлиб, узоқ муддат Мовароуннаҳру
Шарқий Туркистонда ҳукмронлик қилганлар”.[4:111] Лубоб ул-Албоб
асарининг муаллифи Муҳаммад Авфи ҳам шундай деган: “Мовароуннаҳр
Хон ва Подшоҳларини Хокония, Илакхония ва Оли Афросиёб дейишган ва
уларнинг салтанати Мовароуннаҳрда Сомонийлардан кейин ва Муғуллардан
олдин қариб 230 йил, 380 то 609 йилигача бӯлиб Султон Алоуддин
Муҳаммад Хоразмшоҳ томонидан барҳам берилган”.[22:1\301] Аслан
Қорахонийлар давлатдорлиги 840 йилдан то 1212 йилигача давом берган,
яъне 372 йил ҳукм сурганлар.[35:57-58]

Бу қабилалар ӯрта асрларда Хоқонийлар, Қорахонийлар ва
Илакхонийлар давлати номи билан машҳур бӯлиб, 840 йилдан то 1212
йилларгача ҳукм сурганлар. Улардан араб-форс манбалари туркийзабон
туркумларни қӯйидаги номлар билан зикр этганлар Хоқонийлар,[24:46]
Хонийлар,[2:5] Оли Афросиёб Қорахонийлар ва Илақхонийлар аммо улардан
кӯпчилиги қарлуқ турклари деб атаганлар. П. Омелҷон ҳам Қорахонийларни
қарлуқ туркларидан деб атаган.[26:1\30] Ш. Камолиддин айтишича:
“Қорахонийлар сулоласи қарлуқлардан деб келтирилган”.[33:44]

Ислом динини келтирганларидан кейин, биринчи буюк исломий
туркий силсиласини қурдилар, улар Қорахонийлар ё Илакхонилар эди.
Буғрохон ва Арслонхон ҳам Қорахонийларнинг ҳукмдорларига мансуб
бӯлиб, тангаларини юзига тамға урилиб буюк ва олий мафҳумини
билдиради.[21:741] Абулқосим Фурузонӣ шундай ёзади: “Қорахонийлар
Фароруд-Мовароуннаҳр туркий мусалмонларини биринчи силсиласининг
асосчисидур. Исломни қабул қилганлар орасида биринчи бӯлиб Сатук
Буғрохон эди”.[31:12] Буғрохоннинг бошланғич ҳукмдорлиги 315 бӯлиб,

мусулмонлик номи Абдукарим қӯйилган эди.[25:335-337] Академик В. В.
Бартольд шундай келтиради: “Хонзодалардан-Қорахонийлардан биринчи
бӯлиб ислом келтирган киши Сатук Буғрохон-Абдукарим 344\955-956 йили
вафот этган”.[7:26]

Кейинги қорахонийлар ҳукмдори Томғажхон Абумузаффар Иброҳим
ибн Наср Илакхон, Имодуддавла лақаби билан Самарқанд ва Фарғонага ҳукм
сурган.[13:9\300] Арслонхон Шаристонда кӯплаб уйлар сотиб олди, жомеъ
масжид қалъага яқинроқ қурдирди. Ва манора ҳам баланд қилиб кутарди ва
унга ӯхшаш бу атрофда йӯқ эди. Арслонхон ӯзининг холис шахсий
маблағидан пишиқ ғиш билан жомеъ масжид 515\1121 йилда қурди.[23:100]
Ҳамда у шаҳарлар Арслонхон ибн Юсуф Қадархоннинг мулки ҳисобланарди,
ва ундан кейин мамлакат унинг ӯғли Маҳмуд Буғрохонга тегишли бӯлди, ва у
Тароз ва Шош шаҳарларига ҳам ҳукм сурди. Ва Маҳмуд Буғрохоннинг
ӯлимидан кейин унинг укаси Туғралхон ибни Юсуф Қадархонга тегди. У бу
йер ва Балосоғунга эга бӯлиб, 16 йил подшоҳлик қилиб кейин вафот
этди”.[13:9\302]

Қадирхон Ҷабраил ибн Умар Туғрулхон Самарқанд амири, Наршахӣ
унинг Бухоро амири деган бӯсаҳам, вале Ибн ал-Асир унинг Самарқанд
соҳиби деб таъкидлаган. У 1102\495 йилда султон Санжар салчуқий
томонидан қатл қилинган.[14:10\347-348] Ибн ал-Асир давомида 1102\495
Қадирхон вафотидан кейин Самарқанд подшоҳлиги Арслонхон Муҳаммад
ибни Сулаймон, онаси Маликшоҳ Салчуқининг қизи ва отаси Сулаймон ибн
Довуд Буғрохон Қорахоний бӯлиб, подшоҳлик тахтига ӯтирди.[14:10\350]

Ибн ал-Асир 536\1141-1142 йилларда Туркистон ерларини шундай
шарҳлайди: “Туркистон Қошғар, Балосоғун, Хутан, Тароз ва ғайри
шаҳрлардан иборат бӯлиб, қӯшни ерларидан Мовароуннаҳр ҳудудлари
туркон хонлари мулки ва улар мусалмон бӯлиб, Афросиёб турк насли
дандир”.[15:11\82] Абумузаффар Юсуф Арслонхон Қошғарий раҷаб ойининг
601\феврал ойининг 1205 йилда вафот этиб, унинг ӯғли Абулфатҳ Муҳаммад
Арслонхон ибн Юсуф Арслонхон ибн Муҳаммад Арслонхон ибн
Иброҳимхон ибн Аҳмад Арслонхон ибн Ҳасан Тафғаҷхон ибн Сулаймон
Арслонхон ибн Юсуф Қадирхон[8:280] ва у Абулфатҳ Муҳаммад Арслонхон
607\1211 йили муғуллар ва қорахитойлик Гурхон томонидан қатл қилинган.

Нусраттуддин Қилиҷ Арслон Усмон охирги Мовароуннаҳр Хони 600
ҳукмдори ва 609 йилда яқинлари билан Султон Муҳаммад Хоразмшоҳ
томонидан қатл қилинган.[22:1\302] Бу Қарохони подшоҳ Усмон Улуғ
Султон бӯлиб, 1212 йили Хоразмшоҳ томонидан ӯлдирилгани маълум
бӯлади. Бошқа манбаларга кӯра Арслонхон 1221\618 йилда ҳаётда
бӯлиб,[32:1\52,125] суннати унвони билан қарлуқ хонадонидан Фарғона хони
Арслонхон Хоразмшоҳнинг қатлиомидан қутулиб, Йеттисувда панагоҳ
топган.[9:164]

Фойдаланган адабиётлар
1. Азимхӯжа Отахӯжаев. Илк ӯрта асрлар марказий осиё цивилизациясида
турк-суғд муносибатлари. Тошкент, 2010 м. С, 31.

2. Амир Мозии Нишопурӣ. Куллиёти девон. Бо тасҳеҳи Муҳаммад Ризо
Қанбарӣ. Теҳрон, 1385 ҳ, ш. саҳ, 5.

3. Аҳмадали Асқаров. Ӯзбек халқининг келиб чиқиш таърихи. Тошкент,
2015м. С, 255.

4. Байҳақӣ Абулфазл Муҳаммад. Таҳияи матн Сайфуллоҳи Муллоҷон.
Таърихи Байҳақи. Душанбе “Бухоро”,-2014 м. Саҳ, 111.

5. Баратова Л. С. Древтенюркские монеты Средней Азии VI-Xвв. –
Ташкент, 1995. С, 26.

6. Баратова Л. С. Турк хоқонлиги ва унинг Ӯрта Осиё давлатлари билан
ӯзаро алоқалари. Токент-Шарқ, 2001. С, 51-52.

7. Бартольд. В. В. “Очерк истории семиречья”. Фрунзе, 1943 м. Саҳ, 26.
8. Беляев Е. А. Араби, ислом и Арбский халифат в ранее средневекое. –
М., 1965. – 280 саҳ.
9. Вараҳром Ғ. Р. Пажуҳише дар бораи аввалин силсилаи бузурги исломӣ
Турк. Теҳрон, 1372 ҳ ш. Саҳ, 164.
10. Гумилев. Л. Н. Древние Тюрки. бо забони русӣ. Масква, 1993 мелодӣ.
С, 34.
11. Древнетюркские рунические памятники как источник по истории
Средней Азии. – М., 1964. – С. 143.
12. Ибн ал-Асир. Ал-Комил фит-таърих. Дор ус-Содир, Лубнон-Берут,
1979 м\1399 ҳ. Ҷ, 1. С, 441.
13. Ибн ал-Асир. Ал-камил фит-таърих. Дор ус-Содир, Лубнон-Берут, 1979
м\1399 ҳ.қ. Ҷилд, 9.
14. Ибн ал-Асир. Ал-камил фит-таърих. Дор ус-Содир, Лубнон-Берут, 1979
м\1399 ҳ,қ. Ҷилд, 10.
15. Ибн ал-Асир. Ал-камил фит-таърих. Дор ус-Содир, Лубнон-Берут, 1979
м\1399 ҳ,қ. Ҷилд, 11.
16. Ибн ал-Асир. Ал-Комил фит-таърих. Перевод с арабского языка, П. Г.
Булгакова. Дополнения к переводу, Ш. С. Камолиддина. Ташкент-Цюрих,
2005м. 600 стр.
17. Ибни Имоди Ҳанбалӣ. Шазарот уз-Заҳаб фи ахбор мин заҳаб. Мусаҳҳеҳ
Абдулқодир Арнавут. Дору Касир-Лубнон, 1986. Ҷилд, 5. Саҳ, 937.
18. Ибни Халликон, Аҳмад ибн Муҳаммад. Вафайат ал-аъйан ва анба абна
аз-заман. В 6 томах. Байрут: Дор ас-Содир, 1970м. Том. 3. Стр. 349.
19. Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ. Таҳзиб ут-Таҳзиб. Дор ус-Содир-Берут, 1426ҳ.
Саҳ, 33.
20. Масъудӣ Абулҳасан Алӣ ибни Ҳусайн. Муруҷ аз-Заҳаб ва Маодин ул-
Ҷавҳар. Мутарҷим, Абулқосим Поянда. Теҳрон, 1382 ҳ, ш. Ҷ, 1. С, 129-130.
21. Мирзо Муҳаммад Ҳайдарӣ. Таърихи Рашидӣ. Тарҷума, Аббос
Ғаффорӣ. Теҳрон, 1383 ҳ, ш. Саҳ, 741.
22. Муҳаммад Авфии Бухороӣ. “Лубоб ул-Албоб”. Брил-Лийдан, 1906 м,
1324 ҳ, қ. Ҷилд, 1. Саҳ, 302.
23. Наршахӣ Абубакр Муҳаммад ибни Ҷаъфар. Мураттибони матн Ғ.
Ғоибов, К. Олимов ва Н. Амиршоҳӣ. Таърихи Бухоро, муқаддимаи А.
Шеърдуст. Душанбе, 2012. Саҳ, 64.

24. Низомии Арўзии Самарқандӣ. Чаҳор мақола. Таҳия ва тавзеҳ Ф
Насриддинов. Хуҷанд, 2015. Саҳ, 46.

25. Нур Ризо. Турк тарихи расмли ва харитали. Истанбул, 1924. Саҳ, 335-
337.

26. П Омелҷан. Ал-Бурҳан дер ислом. Берлин, 1952. Ҷилд, 1. Саҳ, 30.
27. Сайфуллоҳи Муллоҷон, Наим Одинаев. Ибни Асир ва асари ӯ “Ал-
Комил фи-т-таърих”. Мақолаи илмӣ, Паёми Донишкадаи Забонҳо. 2022. №
4(48). Саҳ, 228-233.
28. Саид Ҷавод Мусавӣ. Ҷустуҷӯ бар равиши таърихнигории Ибн ал-Асир
бо такия бар китоби ал-Комил фит-Таърих. Теҳрон, 1398-и ҳиҷрӣ. Саҳ, 1.
соли 8-ум шумораи 23-юм.
29. Смирнова О. И. Заметки о среднеазиатской титулатуре \\ ЭВ. – 1961. –
ВИП. С, 62.
30. Тош Купризода. Мифтоҳ ус-Саода ва Мисбоҳ ус-Сиёда фи мавзуотул
улум. Ношир Муҳаммад Алӣ Байзун. Дорул кутуб ул-Илмия-Берут, 1422ҳ,қ.
Саҳ, 236.
31. Фурузонӣ Абулқосим. Қарохониён бунёнгузорони нахустин силсилаи
турки мусалмон дар Фароруд. Теҳрон, 1389 ҳ, ш. Саҳ, 105.
32. Ҷамол Қаршӣ. Мулҳақот ус-Суроҳ. В. В. Бартолд, дар Туркистоннома.
Ҷилд, 1. Саҳ, 52 ва 125.
33. Ш. С. Камолиддин. Марказий Осиё тарихи замонавий
тарихшунослигидаги ёндашувлар. Тошкент, 2023. 200 бет.
34. Ш. С. Камолиддин, З. А. Илхамов. ИСТОЧНИКИ ПО
СРЕДНЕВЕКОВОЙ ИСТОРИИ СРЕДНЕЙ АЗИИ. Ташкент-2018. Саҳ, 38-39.
35. Шониёзов Карим Шониёзович. “Қарлуғ давлати ва Қарлуғлар”.
Тошканд, 1999. Саҳ, 57-58.

TURKIY XALQLAR ORASIDA DINIY VA MA’NAVIY QADRIYATLAR
BIRLIGI

Sobirov Zuhriddin Najmiddin o‘g‘li
Oriental universiteti, “Tarix” kafedrasi o‘qituvchisi

e-mail: sobirovzuhridddin@gmail.com
Tel: +99891 911-56-17

Annotatsiya: Mazkur maqolada turkiy xalqlarning diniy va ma’naviy qadriyatlari
tarixiy taraqqiyot, diniy oqimlar, adabiy va tasavvufiy meroslar asosida
o‘rganiladi. Asarda qadimiy e’tiqodlardan boshlab, islom dini orqali
mukammallashgan qadriyatlar tizimi va ularning hozirgi dolzarb holati tahlil
qilinadi. Xususan, yozma adabiy yodgorliklar, sufiy ta’limotlar va zamonaviy
tiklanish jarayonlari asosiy manba sifatida ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: Turkiy xalqlar, diniy qadriyatlar, ma’naviy birlik, tasavvuf, yozma
meros, islom, tengrichilik, hikmat, qadriyatlar tiklanishi.