24. Низомии Арўзии Самарқандӣ. Чаҳор мақола. Таҳия ва тавзеҳ Ф
Насриддинов. Хуҷанд, 2015. Саҳ, 46.
25. Нур Ризо. Турк тарихи расмли ва харитали. Истанбул, 1924. Саҳ, 335-
337.
26. П Омелҷан. Ал-Бурҳан дер ислом. Берлин, 1952. Ҷилд, 1. Саҳ, 30.
27. Сайфуллоҳи Муллоҷон, Наим Одинаев. Ибни Асир ва асари ӯ “Ал-
Комил фи-т-таърих”. Мақолаи илмӣ, Паёми Донишкадаи Забонҳо. 2022. №
4(48). Саҳ, 228-233.
28. Саид Ҷавод Мусавӣ. Ҷустуҷӯ бар равиши таърихнигории Ибн ал-Асир
бо такия бар китоби ал-Комил фит-Таърих. Теҳрон, 1398-и ҳиҷрӣ. Саҳ, 1.
соли 8-ум шумораи 23-юм.
29. Смирнова О. И. Заметки о среднеазиатской титулатуре \\ ЭВ. – 1961. –
ВИП. С, 62.
30. Тош Купризода. Мифтоҳ ус-Саода ва Мисбоҳ ус-Сиёда фи мавзуотул
улум. Ношир Муҳаммад Алӣ Байзун. Дорул кутуб ул-Илмия-Берут, 1422ҳ,қ.
Саҳ, 236.
31. Фурузонӣ Абулқосим. Қарохониён бунёнгузорони нахустин силсилаи
турки мусалмон дар Фароруд. Теҳрон, 1389 ҳ, ш. Саҳ, 105.
32. Ҷамол Қаршӣ. Мулҳақот ус-Суроҳ. В. В. Бартолд, дар Туркистоннома.
Ҷилд, 1. Саҳ, 52 ва 125.
33. Ш. С. Камолиддин. Марказий Осиё тарихи замонавий
тарихшунослигидаги ёндашувлар. Тошкент, 2023. 200 бет.
34. Ш. С. Камолиддин, З. А. Илхамов. ИСТОЧНИКИ ПО
СРЕДНЕВЕКОВОЙ ИСТОРИИ СРЕДНЕЙ АЗИИ. Ташкент-2018. Саҳ, 38-39.
35. Шониёзов Карим Шониёзович. “Қарлуғ давлати ва Қарлуғлар”.
Тошканд, 1999. Саҳ, 57-58.
TURKIY XALQLAR ORASIDA DINIY VA MA’NAVIY QADRIYATLAR
BIRLIGI
Sobirov Zuhriddin Najmiddin o‘g‘li
Oriental universiteti, “Tarix” kafedrasi o‘qituvchisi
e-mail: sobirovzuhridddin@gmail.com
Tel: +99891 911-56-17
Annotatsiya: Mazkur maqolada turkiy xalqlarning diniy va ma’naviy qadriyatlari
tarixiy taraqqiyot, diniy oqimlar, adabiy va tasavvufiy meroslar asosida
o‘rganiladi. Asarda qadimiy e’tiqodlardan boshlab, islom dini orqali
mukammallashgan qadriyatlar tizimi va ularning hozirgi dolzarb holati tahlil
qilinadi. Xususan, yozma adabiy yodgorliklar, sufiy ta’limotlar va zamonaviy
tiklanish jarayonlari asosiy manba sifatida ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: Turkiy xalqlar, diniy qadriyatlar, ma’naviy birlik, tasavvuf, yozma
meros, islom, tengrichilik, hikmat, qadriyatlar tiklanishi.
Annotation: This article explores the religious and spiritual values of Turkic
peoples through historical progression, literary and mystical heritage. It analyzes
the evolution from ancient belief systems such as Tengrism to Islam and examines
how these values have been preserved and adapted in modern times.
Key words: Turkic peoples, religious values, spiritual unity, Sufism, literary
heritage, Islam, Tengrism, value revival.
Аннотация: В статье рассматриваются религиозные и духовные ценности
тюркских народов сквозь призму исторического развития, религиозных
учений, литературного и суфийского наследия. Особое внимание уделяется
трансформации верований от древнего тенгрианства до ислама, а также
сохранению ценностей в условиях глобализации.
Ключевые слова: Тюркские народы, религиозные ценности, духовное
единство, суфизм, письменное наследие, ислам, тенгрианство, возрождение.
Turkiy xalqlar — bu katta tarixiy, madaniy va dini birikmalarni o‘zida
mujassam etgan xalqlar guruhidir. O‘tmishda bir necha yirik imperiyalar
(G‘aznaviylar, Saljuqiylar, Usmoniylar, Xorazmshohlar va boshqalar) tashkil etgan
turkiy elatlar turli hududlarga tarqalgan bo‘lsada, ularning diniy va ma’naviy
qadriyatlari ko‘plab o‘xshashliklarga ega bo‘lib qolgan. Bu qadriyatlarning
shakllanishi, avvalo, islom dini va tarixiy-madaniy meros bilan chambarchas
bog‘liq. Ayniqsa, tasavvuf ta’limoti, adabiyot, urf-odatlar, oilaviy va ijtimoiy
institutlar orqali bu qadriyatlar avloddan avlodga o‘tib kelmoqda.
Zamonaviy dunyoda globallashuv, texnologik taraqqiyot va madaniy
bosimlar turkiy xalqlarning o‘z o‘zligini yo‘qotish xavfini yuzaga keltirayotgani
sababli, diniy va ma’naviy qadriyatlarni asrash dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Ushbu maqolada turkiy xalqlarning umumiy qadriyatlari tarixiy jarayonlar, adabiy
manbalar, tasavvuf maktablari va bugungi zamon kontekstida chuqur tahlil
qilinadi.
Turkiy xalqlar tarixiga nazar tashlaganda, ularning diniy va ma’naviy
qadriyatlari uzoq asrlar davomida turli madaniy va dini omillar ta’sirida
shakllanganini ko‘rish mumkin. Ushbu qadriyatlar faqat diniy e’tiqodlarga emas,
balki ijtimoiy hayot, urf-odatlar, siyosiy tuzumlar va madaniy an’analarga ham
tayanadi.
Turkiy xalqlarning eng qadimgi diniy tasavvurlari tengrichilik va
shamanizm bilan bog‘liq. Tengrichilik – bu osmon xudosiga (Tengri) sig‘inishga
asoslangan politeistik e’tiqod bo‘lib, turkiy elatlar orasida miloddan avvalgi ming
yilliklarda paydo bo‘lgan. Tengri osmon hukmdori sifatida e’tirof etilgan bo‘lib, u
inson taqdirini belgilovchi qudrat deb hisoblangan. Shuningdek, Yer–suv
ibodatlari, tabiatga sig‘inish, ajdodlar ruhi bilan bog‘liq tasavvurlar keng tarqalgan
edi.
Shamanizm esa ruhlar bilan muloqot qiluvchi shaxs – shaman orqali
dardga davo topish, tabiat hodisalariga ta’sir qilish, yovuz kuchlardan
himoyalanish kabi amaliyotlarni o‘z ichiga olgan. Bu e’tiqodlar turkiy xalqlarning
axloqiy-me’yoriy hayotida – masalan, tabiatni asrash, kattalarga hurmat, birlik,
sadoqat kabi qadriyatlar shakllanishiga asos bo‘lgan.
Ba’zi turkiy guruhlar, ayniqsa Eron bilan yaqin aloqada bo‘lgan xalqlar
zardushtiylik dini ta’siriga tushgan. Bu dinning axloqiy prinsiplari — “yaxshi fikr,
yaxshi so‘z, yaxshi amal” — turkiy xalqlar axloqiy tizimiga muayyan darajada
singan. Shuningdek, turkiy xalqlar buddaviylik va manixeylik kabi e’tiqodlarga
ham ma’lum muddat ergashgan. Ayniqsa, Uyg‘ur xoqonligi davrida buddaviylik
davlat dini darajasiga ko‘tarilgan. Bu dinlar orqali sabr, mehnatsevarlik, jismoniy
va ruhiy tozalik kabi qadriyatlar turkiy jamiyatlarga kirib kelgan.
VIII asrning o‘rtalaridan boshlab islom dini Markaziy Osiyoda, keyin esa
butun turkiy dunyoda keng tarqala boshlaydi. Bu jarayon dastlab arablarning
Harun ar-Rashid va Qutayba ibn Muslim rahbarligidagi harbiy yurishlari bilan
boshlangan bo‘lsa-da, islom asosiy ravishda tinch da’vat, savdogarlar, sufi
shayxlar va mahalliy elitalarning qabul qilishi orqali tarqalgan. Islom dini turkiy
xalqlarga yangi axloqiy, huquqiy va ijtimoiy tizimni olib keldi. Shaxsiy va
jamoaviy mas’uliyat, adolat, halollik, odob, ilmga rag‘bat, kamtarlik, sabr, saxovat,
ota-onaga hurmat, duoning kuchiga ishonch kabi qadriyatlar Qur’oni karim va
hadislar asosida xalq hayotiga chuqur singdi. Bu qadriyatlar turkiy xalqlarning
ilgari mavjud bo‘lgan urf-odatlari bilan sintezlashib, boy va murakkab ma’naviy
tizimni hosil qildi. Islom dini ayniqsa sufiylik orqali xalq ommasi ongiga chuqur
singdi. Ko‘plab mashhur mutasavviflar (Xoja Ahmad Yassaviy, Bahouddin
Naqshband, Sulaymon Boqirg‘oni va boshqalar) islom asosidagi axloqiy va
ma’naviy qadriyatlarni xalq tilida, she’riy shaklda targ‘ib etdilar.
Islomning kirib kelishi bilan ilgari mavjud bo‘lgan qadriyatlar yo‘q bo‘lib
ketmadi. Aksincha, ular islomiy qadriyatlar bilan uyg‘unlashdi. Misol uchun:
• Tengrichilikdagi tabiatga hurmat — islomdagi Alloh yaratgan ne’matlarga
e’tibor bilan uyg‘unlashdi.
• Ajdodlarga hurmat – Qur’ondagi ota-onaga ehtirom haqidagi oyatlar bilan
mustahkamlandi.
• Mehmondo‘stlik, jamoatchilik, halollik kabi qadriyatlar — islomiy etikada
o‘z o‘rnini topdi.
Shunday qilib, turkiy xalqlar diniy qadriyatlari tarixan turli e’tiqodlardan
o‘tib, islom orqali eng mukammal va keng qamrovli tizimga ega bo‘ldi. Islom
dinining madaniy va axloqiy ta’siri bu xalqlarning tafakkuri, adabiyoti, huquqiy
tizimi va kundalik hayotida haligacha sezilarli darajada davom etmoqda.
Turkiy xalqlarning diniy qadriyatlari uzoq tarixiy jarayonlar mahsuli bo‘lib,
ular qadimgi tengrichilik, shamanizm, keyinchalik zardushtiylik, buddaviylik va
nihoyat islom dini orqali shakllangan. Ayniqsa islom dini ushbu qadriyatlar
tizimiga yangi, barqaror asoslar berib, ularni mukammal tarzda tizimlashtirdi va
avloddan avlodga o‘tishini ta’minladi. Bugungi kunda bu qadriyatlar nafaqat dini
asos, balki milliy o‘zlik va birlik mezoni sifatida dolzarbligini saqlab qolmoqda.
Turkiy xalqlarning diniy va ma’naviy qadriyatlari faqat og‘zaki an’analar
bilan emas, balki yozma adabiy meros orqali ham avloddan avlodga o‘tib kelgan.
Yozma manbalar — bu xalq tafakkurining, axloqiy mezonlarining, diniy
e’tiqodlarining yozuv shaklida saqlangan durdonalaridir.
O‘rxun-Enasoy bitiklari. Orxon bitiklari (VIII asr), xususan, Bilga xoqon
va Kultegin yodgorliklarida turkiy elatlar hayoti, ularning davlat boshqaruvi,
axloqiy qadriyatlari, jamiyatga sadoqat, vatanparvarlik, oqsoqollar nasihati, milliy
birlik g‘oyalari aks etgan. Bu bitiklarda xalqning el boshlig‘iga ishonchi, adolatli
hukmdor timsoli, fidoyilik va halollik g‘oyalari ilgari suriladi:
“Turk xalqi, sen yo‘q bo‘lib ketay degan xalq emassan. O‘zingni o‘zing boshqar!”6
Bu g‘oyalar keyinchalik musulmon davr yozuvlarida yanada chuqur diniy asos
bilan boyitiladi.
Mahmud Qoshg‘ariy – “Devonu lug‘otit-turk”. XI asrda Mahmud
Qoshg‘ariy yozgan bu asar — turkiy tillarning ilk ensiklopedik lug‘ati bo‘lib, unda
faqat til emas, balki turkiy xalqning dunyoqarashi, qadriyatlari, maqollar,
hikmatlar, urf-odatlar jamlangan. Jumladan, unda saxovat, fidoyilik,
mehnatsevarlik, ota-onaga ehtirom, haqiqatgo‘ylik kabi qadriyatlar aks etgan.
Masalan:
“Ilm egasi — xalq ustunidir.” “Halol mehnat bilan topilgan rizq — eng toza
ne’mat.”7
Bu fikrlar Qur’ondagi mehnatga da’vat va halollik tamoyillari bilan
uyg‘unlashgan.
Yusuf Xos Hojib – “Qutadg‘u bilig”. Bu asar — turkiy adabiyotda
birinchi falsafiy-didaktik doston bo‘lib, unda adolat (Kundog‘di), davlat (Ayto‘ldi),
aql (Og‘durmish) va qanoat (Uzg‘urmish) personajlar orqali ijtimoiy va ma’naviy
qadriyatlar ifodalanadi. Bu doston Qur’oni karim va hadislar bilan uyg‘un diniy-
falsafiy dunyoqarashni tarannum etadi. Masalan, muallif yozadi:
“Odamni odam qilgan — aql bilan bilim, yomonni yomon qilgan — nafs bilan
zulm.”8
Bu fikrlar Qur’onda insonning aqliy kamoloti va nafsni tiyish haqidagi
oyatlar bilan bog‘liq.
Ahmad Yassaviy – “Hikmatlar”. Ahmad Yassaviy turkiy xalqlar orasida
diniy-ma’naviy inqilob qilgan mutasavviflardan biridir. Uning “Hikmatlar”
to‘plami o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, uyg‘ur, turkman xalqlari tilida keng tarqalgan
bo‘lib, Qur’on va hadis asosida tuzilgan axloqiy darslik vazifasini bajargan.
Undagi asosiy qadriyatlar: Allohga tavakkul, zahidlik, sabr, jamoaga xizmat,
bechoralarni avaylash, ilm talab qilish, nafsni tiyish, poklik va halollikdir.
Masalan:
“Bu dunyo fano, halollik bilan ish qilgin,
Alloh oldida yuzing yorug‘ bo‘lsin, ey birodar!”9
Yassaviy hikmatlari orqali diniy-ma’naviy qadriyatlar xalq tilida, xalq didiga mos
shaklda yetkazilgan.
Alisher Navoiy — islom axloqi, sufizm, ezgulik va adolat haqida chuqur
falsafiy fikrlar bildirgan. Uning “Nasoyim ul-muhabbat”, “Mahbub ul-qulub”,
6 “Bilga Qoqon yozuvi”, Orxon bitiklari. Qarang: Shukurov, K. Turkiy xalqlarning ilk yozma yodgorliklari.
Toshkent: Fan, 2002. – 55-bet.
7 Mahmud Qoshg‘ariy. Devonu lug‘otit-turk. 3-jild. Tarjimasi va izohlar: Sayfiddin Nasilov. Toshkent: Fan,
1960–1970. (O‘zbekcha tarjima nashriga tayansangiz:) – Qarang: 2-jild, 142-bet; 3-jild, 57–60-betlar.
8 Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. Tarjimon: Sirojiddin Salimov. Toshkent: Fan, 1971. – 122-bet.
9 Ahmad Yassaviy. Devoni hikmat. Tartib bergan va tarjima qilgan: M. Mirza. Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1992. – 85-bet.
“Xamsa” va boshqa asarlarida: Kamolotga erishish yo‘li, muroqqa, tahannus
(sukut), sabr, kamtarlik, mehr-oqibat, jamoa va rahbarga sadoqat, toki inson
Allohga yaqin bo‘lishi uchun qalban pok bo‘lishi kerakligini uqtiradi. Navoiy
yozadi:
“Ilm boshdin oshsa, odam bo‘lur bashar,
Ilm yo‘q bo‘lsa, hayvon bo‘lur barobar.”10
Bu fikr — islomiy tafakkurda ilmni eng oliy qadriyat sifatida tan olishga
to‘la mos tushadi.
Turkiy xalqlar og‘zaki va yozma adabiyotida “Yusuf va Zulayho”, “Ahmad
va Mahmud”, “Qissai Rabg‘uziy” kabi diniy-qissaviy adabiyotlar keng tarqalgan.
Ular odob-axloq, sabr, sadoqat, tavba, qanoat, ota-onaga hurmat, jamoatchilik kabi
qadriyatlarni targ‘ib qilgan. Qissaviy adabiyot — islomiy axloqni xalq tilida
tushunarli va hayotiy tarzda ifodalaganligi sababli qadriyatlarni keng xalq
qatlamlariga singdirishda muhim o‘rin egallaydi.
Turkiy xalqlarning yozma manbalari — tarixiy yodgorliklardan to mumtoz
adabiyot va sufi ta’limotlarigacha — diniy va ma’naviy qadriyatlarni
mustahkamlovchi asosiy manbalardir. Ushbu asarlar orqali halollik, ilm, sabr,
saxovat, adolat, Allohga yaqinlik, jamoaviylik kabi qadriyatlar barcha turkiy
xalqlarga umumiy xususiyat bo‘lib singdirilgan. Yozma adabiyot ushbu
qadriyatlarning uzviy saqlanishi va keyingi avlodlarga yetib borishini ta’minlagan
eng muhim vositalardan biridir.
Turkiy xalqlar diniy va ma’naviy qadriyatlarini asrlar davomida asrab
kelgan bo‘lsa-da, XX asrda bu qadriyatlar jiddiy bosimlarga duch keldi. Ayniqsa
Sovet davridagi ateistik siyosat, majburiy dunyoviylashtirish harakatlari va totalitar
tuzum bosimi natijasida diniy hayot susaydi, ma’naviy qadriyatlar ommaviy
ravishda cheklab qo‘yildi. Biroq shunga qaramay, qadriyatlar xalq qalbida
yashirin, lekin barqaror shaklda saqlanib qoldi. Mustaqillik yillarida esa bu
qadriyatlar yangidan tiklana boshladi, ularning jamiyatdagi o‘rni qayta tiklandi.
1917-yilgi Oktyabr inqilobidan so‘ng tuzilgan Sovet davlati diniy institutlar
va an’anaviy qadriyatlarni yo‘q qilishni o‘z siyosatining ajralmas qismi sifatida
olib bordi. Ayni paytda bu repressiyalar butun Sovet Ittifoqidagi turkiy xalqlar,
jumladan, o‘zbeklar, qozoqlar, tatarlar, boshqirdlar, uyg‘urlar, ozarbayjonlar va
boshqalar hayotiga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Masalan:
• Masjid, madrasalar yopildi, diniy ta’lim taqiqlab qo‘yildi.
• Ilmiy va dini adabiyotlar yo‘q qilindi yoki senzura ostiga olindi.
• Diniy amallar — jumladan, namoz, ro‘za, hayit, hajj ochiqchasiga bajarilishi
jazoga sabab bo‘ldi.
• Imom-xatiblar, ulamolar, sufi shayxlar qatag‘onga uchradi yoki surgun
qilindi.
Shunga qaramay, xalq orasida diniy-ma’naviy qadriyatlar yashirin tarzda
saqlanib qoldi. Uy sharoitida Qur’on o‘qish, duolar yodlash, azaliy qadriyatlar —
ota-onaga hurmat, halollik, mehnatsevarlik, sabr kabi fazilatlar oilaviy tarbiya
10 Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub. Navoiy asarlari to‘plami. 10-jild. Toshkent: Fan nashriyoti, 1983. – 132-
bet.
orqali davom etdi. Bu bosimlar qadriyatlarning yo‘q bo‘lishiga emas, balki
ularning ichki, noformal shakllarda yashashiga sabab bo‘ldi.
1990-yillar boshida sobiq Sovet Ittifoqi parchalanganidan so‘ng, ko‘plab
turkiy xalqlar mustaqillikka erishdi: O‘zbekiston (1991), Qozog‘iston (1991),
Qirg‘iziston (1991), Ozarbayjon (1991), Turkmaniston (1991) va h.k. Shu bilan
birga, diniy va ma’naviy merosni qayta tiklash jarayoni boshlandi. Jumladan:
• Masjid va madrasalar qayta ochildi.
Mustaqillikdan keyingi ilk yillarda minglab masjidlar ochildi, yangi imomlar
tayyorlandi, diniy ta’lim muassasalari faoliyat boshladi (masalan, O‘zbekiston
Islom Sivilizatsiyasi markazi, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi).
• Diniy adabiyotlar nashri va ilmiy izlanishlar tiklandi.
Qur’on va hadislar, tasavvufiy adabiyotlar, klassik meros keng ommaga yetkazildi.
• Milliy qahramonlar, mutafakkirlar xotirasi tiklandi.
Ahmad Yassaviy, Bahouddin Naqshband, Alisher Navoiy, Mahmud Qoshg‘ariy
kabi mutafakkirlarning asarlari chop etilib, qadriyatlar targ‘ib qilindi.
Turkiy xalqlarning qadriyatlarini qayta tiklashda davlatlar ma’naviy
siyosatni muhim omil sifatida olib bordi. Masalan, O‘zbekistonda "Yuksak
ma’naviyat – yengilmas kuch" shiori asosida diniy-ma’naviy tarbiya davlat
siyosatining ajralmas bo‘lagiga aylandi.
XX asrda turkiy xalqlar diniy-ma’naviy qadriyatlar borasida og‘ir tarixiy
sinovlarni boshdan kechirdi. Biroq bu qadriyatlar xalq qalbida yashirin tarzda
saqlanib qoldi. XXI asrda esa ular qayta tiklanib, zamonaviy jamiyatlar ijtimoiy-
siyosiy, madaniy va axloqiy asosiga aylandi. Bugungi kunda umumturkiy
qadriyatlar nafaqat diniy tamoyil, balki turkiy xalqlar birligining ma’naviy
poydevori bo‘lib xizmat qilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, turkiy xalqlarni birlashtiruvchi eng asosiy va
barqaror poydevorlardan biri — bu ularning o‘zaro mushtarak diniy va ma’naviy
qadriyatlaridir. Ushbu qadriyatlar bir kunning yoki bir avlodning mahsuli emas,
balki asrlar davomida turli tarixiy, siyosiy, madaniy va dini jarayonlar ta’sirida
shakllangan, pishgan va mustahkamlangan boy merosdir. Qadimda turkiy xalqlar
tengrichilik, shamanizm kabi e’tiqodlar asosida o‘z axloqiy tizimini shakllantirgan
bo‘lsa, islom dinining kirib kelishi bilan bu qadriyatlar yanada chuqurlashdi,
muqaddas Qur’on, hadis va tasavvufiy tafakkur asosida yangi diniy-ma’naviy
mazmun bilan boyidi.
Tarixiy manbalar — xususan, Orxon-Yenisey bitiklari, “Qutadg‘u bilig”,
“Devonu lug‘otit-turk”, “Hikmatlar”, Navoiy asarlari — bu qadriyatlarning xalq
qalbidagi ildizlarini, ijtimoiy hayotdagi o‘rnini ochib beradi. Ushbu asarlarda
turkiy xalqlarga xos bo‘lgan halollik, adolat, fidoyilik, saxovat, ota-onaga hurmat,
ilmga chanqoqlik, jamoaviylik kabi fazilatlar doimiy targ‘ib etilgan. Bu qadriyatlar
faqatgina shaxsiy axloqiy me’yor sifatida emas, balki davlat boshqaruvi, jamiyat
tuzilishi va xalq birligi uchun zarur ijtimoiy ustunlik sifatida qaralgan.
XX asrda Sovetlar davrida bu qadriyatlar keskin bosim ostida qolganiga
qaramay, ular xalq xotirasida, og‘zaki ijodda, oilaviy tarbiyada va yashirin
amaliyotlarda yashab qoldi. Mustaqillik yillarida esa diniy-ma’naviy merosning
jonlanishi kuzatildi: masjidlar va madrasalar faoliyati tiklandi, diniy ta’lim yo‘lga
qo‘yildi, tarixiy-madaniy qadriyatlar yangitdan o‘rganila boshladi. Turkiy
davlatlarda milliy o‘zlikni mustahkamlash jarayoni, aynan, shu qadriyatlar asosida
olib borildi.
Bugungi globallashuv, axborot bosimi va g‘arbona dunyoqarashning keng
tarqalayotgan sharoitida esa, bu qadriyatlarni zamonaviy shakllarda rivojlantirish,
avlodlar ongiga uyg‘un tarzda singdirish, ta’lim va tarbiya tizimiga integratsiya
qilish juda katta strategik ahamiyatga ega. Qadriyatlar – bu nafaqat o‘tmish merosi,
balki xalqning hozirgi o‘zligini va ertangi istiqbolini belgilovchi ruhiy asosdir.
Shu nuqtai nazardan olib qaraganda, turkiy xalqlarning diniy va ma’naviy
qadriyatlari ularning siyosiy chegaralardan yuqori turadigan ruhiy birlik negizidir.
Ushbu qadriyatlar hozirgi vaqtda turkiy mamlakatlar o‘rtasidagi madaniy
hamkorlik, diniy muloqot, birgalikdagi ilmiy izlanishlar, ta’lim va tarbiya
loyihalari orqali yanada mustahkamlanmoqda. Ayniqsa, tasavvufiy meros, adabiy
asarlar, qadimiy urf-odatlar va diniy-marosimlar umumturkiy birligining aniq
timsolidir. Kelajakda bu qadriyatlarni saqlash va taraqqiy ettirish — nafaqat ilmiy
va madaniy vazifa, balki siyosiy mustahkamlik, ijtimoiy barqarorlik va ruhiy
yuksalish garovi hamdir. Zero, o‘z qadriyatlariga tayanmagan xalq yot g‘oyalar
oldida zaif bo‘ladi, o‘z ildizlaridan uzilgan daraxt misolidir. Turkiy xalqlarning
milliy uyg‘onishi, madaniy yuksalishi va global jarayonda o‘z o‘rnini topishi aynan
shu qadriyatlarning bardavomligi va zamonga moslashuvchanligiga bog‘liqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub. Toshkent: Fan, 1983.
2. Ahmad Yassaviy. Hikmatlar. Tartibchi: M. Mirza. Toshkent: G‘afur G‘ulom
nashriyoti, 1992.
3. Mahmud Qoshg‘ariy. Devonu lug‘otit-turk. Tarjimon: S. Nasilov. Toshkent:
Fan, 1960–1970.
4. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. Tarjimon: S. Salimov. Toshkent: Fan,
1971.
5. Orxon-Yenisey bitiklari. Qarang: Shukurov, K. Turkiy xalqlarning ilk yozma
yodgorliklari. Toshkent: Fan, 2002.
6. Eraslan, K. Divan-ı Hikmet. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1993.
7. Dankoff, R. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig). Harvard University,
1983.
8. Erdal, I. Göktürk Yazıtları: Bilge Kağan ve Kül Tigin Abideleri. Ankara:
Türk Tarih Kurumu, 2011.
9. Alimova, D. Jadidchilik fenomeni. Toshkent: Fanlar Akademiyasi, 2010.
10. Baxtiyorov, M. Tasavvuf va milliy o‘zlik. Toshkent: Ma’naviyat, 2015.
QADIMGI TURKLAR TARIXSHUNOSLIGI: MANBA,
METODOLOGIYA VA ZAMONAVIY TADQIQOTLARNI KENG
QAMROVLI TAHLILI
Rahimjonov Mirzohid
Oriental universiteti o‘qituvchisi
rahimjonovmirzohid98@gmail.com