ARAB XALIFALIGI DAVRI TARIXI VA TARIXIY GEOGRAFIYASI
TÜRKISTANIN EMEVILER TARAFINDAN FETHI
Babayeva Turan
AMEA A.A. Bakıhanov Adlı Tarih ve Etnoloji
Enstitüsü Doktora Öğrencisi
tbabayeva871@gmail.com
Annotatsiya: “Turkistonning Umaviylar tomonidan zabt etilishi” nomli maqola
Oʻzbekistonda boʻlib oʻtadigan “Ilk oʻrta asrlarda Turkiston: tarix va tarixiy
geografiya (VI–VIII va IX–XIII asrlar)” nomli xalqaro konferensiyaga taqdim
etiladi. Maqola 7 sahifadan iborat boʻlib, unda Turkistonning Umaviylar – islom
lashkari tomonidan zabt etilishi haqida soʻz yuritiladi.
Kalit so‘zlar: Islom fathlari, Turkiston, Movarounnahr, Umaviylar, Iroq voliyligi,
Xuroson, Qutayba, Nasr
Аннотация: Статья под названием «Завоевание Туркестана Омейядами»
представляется на международную конференцию в Узбекистане под
названием «Туркестан в раннем средневековье: история и историческая
география (VI-VIII и IX-XIII века). Статья состоит из 7 страниц. В ней
рассматривается завоевание Туркестана армией Омейядов-исламскими
войсками.
Ключевые слова: исламские завоевания, Туркестан, Мавераннахр, Омейяды,
наместничество Ирака, Хорасан, Кутайба, Наср
Annotation: The article titled "The Conquest of Turkistan by the Umayyads" is
being submitted to the international conference to be held in Uzbekistan,
"Turkistan in the Early Middle Ages: History and Historical Geography (6th–8th
and 9th–13th Centuries)." The article consists of 7 pages and discusses the
conquest of Turkistan by the Umayyad Islamic army.
Keywords: Islamic conquests, Turkestan, Transoxiana, Umayyads, Governorship
of Iraq, Khorasan, Qutayba, Nasr
Özet
Arap-türk sınırı kabul edilen Ceyhun nehrini araplar geçerek İslam dinin
Türkistanda yayılması için fetihler yapmışlar. Türkistana düzenli ve kalıcı ordu
Emeviler zamanında gelmiştir. Dönemin şartları Emeviler lehine tezahür
ettiğinden, kısa bir sürede inanılması güç bir fetih süresi yaşanmıştır. Emeviler bir
devlet için kısa denilebilecek 90 yıl gibi bir sürede var oldukları müddetçe
Türkistana seferler yapmışlar. Arap-İslam orduları Türkistana girdiği zaman tek
devlet yerine birbiriyle savaş halinde olan küşük şehir devletleri vardır. Türklerin
kendi aralarında birliği oluşturamaması Arapların bölgede rahat bir şekilde
ilerlemesini sağlamıştır. Yine de Emeviler türk mukavemetiyle karşılaşmış ve iki
taraf arasındaki mücadele Emevi dönemi boyunca sürmüştür. Bu makalede
Emeviler döneminde Türkistanda yürütülen fetih politikaları ele alınacaktır.
Anahtar kelimeler: İslam fetihleri, Türkistan, Maveraünnehir, Emeviler, Irak
valiliği, Horasan, Kuteybe, Nasr
İranın Horasan bölgesinden başlayarak Kuzey Afganistan dahil Pamir ve
Hindukuş-Kunlun (Karanlık) dağlarının kuzey eteklerinden Çinin Tun-huang
bölgesine kadar uzanan, oradan Mançuryanın batısına ulaşan, Moğolistanla birlikte
Güney Sibiryanın tamamını içine alan, batıda Ural dağları ile Volga ırmağının
Hazar denizine ulaştığı noktaya kadar devam eden geniş bir alanı kaplayan arazinin
adı tarihi kaynaklarda XIX. yüzyıl ortalarına kadar Türkistandır (Türk yurdu).
Çoğunluğunu günümüzde Uygur ve Kazak türkleri ile diğer türk gruplarının
oluşturduğu Çin Halk Cumhuriyeti hakimiyetindeki bölgeye Doğu (Şarki)
Türkistan, 1924-ten sonra Sovyet hakimiyetine giren alana Batı (Garbi) Türkistan
adı verilmektedir. Doğu Türkistanın yüzölçümü 1.828.418 km2, Batı Türkistanın
3.836.503 km2-dir.
Türkistan adını ilk defa eski İranlıların, daha sonra Arapların Orta Asyada
türklerin yaşadığı bölgeleri tanımlamak için kullandıkları bilinmektedir. Arap
coğrafiyacısı Yakubi, Pamir yaylasının Türkistan denilen yer olduğuna işaret eder.
Sasaniler döneminde ve İslam fetihleri devrinde Türkistan adı Maveraünnehirin
doğusundaki dağlara ve kuzeyindeki ülkelere verilmiştir. [Taşağıl 2012: 556]
7. yüzyılda Müslümanlığın doğuşuna kadar Türkler ve Araplar bir-birlerinden
haberdar olmakla beraber, doğrudan ilişkileri yoktur. Arapça eserlerde Hunlar ve
Sakalar olarak anılan türkler 6. yüzyılda Köktürklerle birlikte türk diye anılmaya
başlamıştır. Hz. Muhammedin vefatından sonra Hz. Ebu Bekir, Hz Ömer ve Hz.
Osman zamanında İslam fütühatı başlamış ve sonralarda devam ettirilmiştir.
Sasani devletinin yıkılması ve Köktürklerin zayıflamsıyla Maveraünnehir ve
Harezmdeki mahalli hanedanlar bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir.
“Maveraünnehir” adı, Ceyhun/Amu Derya Nehrinin doğusunda Türkistan ve Turan
adlarıyla anılan bölgeye Emeviler tarafından verilen bir isimdir. [Türkeş 2010:
150-152]
Arap devletinde çıkan iç karışıklıklardan sonra 661 yılında hilafet makamına
oturan Muaviye b.Ebu Sufyan (661-680) Emeviler döneminde Türk-Arap
ilişkilerinde yeni dönem başlatarak, Hz. Osman ve Hz. Ali döneminde ara verilen
fetih hareketleri yeniden hız kazanmıştır. [Koyuncu 2002: 598; Yıldız 2015: 43]
Basraya bağlı olan Horasan ve Maveraünnehirde hakimiyeti yeniden sağlaması için
bölgeyi iyi bilen Abdullah b. Amr vali olarak atanmıştır. [Aycan 2014: 23-24]
Sonralar Abdullah geçmişde savaşda tanıdığı Kays b. el-Heysemi 662 yılında
Horasana tayin etmiş ve Heysem Belhi itaat altına alarak, burada imar
faaliyetlerinde bulunmuşdur. İki yıl sonra yerine gelen Abdurrahman b. Semure
Kabul, Belh ve Büst ele geçirilmiştir. Sind fethinde türklere yenilince görevden
alınmıştır. [Yıldız 2015: 43]
Fetihleri yeniden başlamış ve Sind bölgesindeki (Şimdilerde Pakistanın arazisi
olan bölge) Türkleri, 664 yılında mağlup edilerek hakimiyet altına alınmıştır.
Horasan (Horasan İran coğrafyasında yer alan bir bölge olup, İran yaylasının en
doğu kısmında Türkmenistan ile Afganistan sınırına kadar uzanır. Ortaçağ boyunca
coğrafi ve idari bakımdan stratejik bir bölge olmuşt ur. Horasan şehirleri Ortaçağ
İslam dünyasının önde gelen şehirleri arasındaydı. Horasan eyaletinin önemli
şehirleri: Nişabur, Belh, Herat, Merv olmuşdur. [Arifoğlu 2013: 4;18]) ve Sistana
(İranın doğusuyla Afganıstanın güneybatısını kapsayan coğrafı bölge) yaptıkları
planlı askeri harekatla Ceyhun/Amu Derye Nehrini geçerek
Sağaniyan/Çağaniyana kadar ilerlemiş ve türklere karşı başarılar kazanmışlardır.
Horasan valisi Rebi b. Ziyad el-Harisi döneminde buraya ilk defa araplar
yerleştirilmiştir. Kufe ve Basradan yaklaşık 50.000 kişiyi Horasanın Merv, Herat,
Nişabur gibi önemli merkezlerine yerleştirmişlerdir. Türkistana yapılacak seferleri
Horasandan idare etmek üzere burayı askeri bir üs yapmışlardır [Türkeş 2010: 150-
152].
674 yılında Ubeydullah b. Ziyad Horasan valiliğine atanmıştır. 25 yaşlı
Ubeydullah b. Ziyad yirmidцrtbin askeri ile nehri geзerek Beykende geldi. Bu
zaman Kabac Hatun (Buhara hakimi) Buhara şehrindeydi. Hatun elçi gönderib
türklerden yardım istesede, onları hezimete uğrattılar ve ordugahlarını ele
geçirdiler.
Hatunun sülh ve eman istemesine karşılık Ubeydullah, birmilyon ödemek şartıyla
onunla andlaştı ve şehre girmiş oldu. Ayrıca Ramdin ve Beykendi de fethetti.
Başka rivayete göre Ubeydullah, Sağanıyanı da feth etmişti.
676 da Horasan valisi olan Said b. Osman b. Affinı göreve gelir gelmez Buhara
ve Semerkant seferlerine çıktı. Çünkü Kabac, Said aleyhine Türk, Soğd, Kiş ve
Nesef kuvvetleriyle güç birliği yapmıştı. Müttefikleri bozguna uğratan Said,
ordusuyla Buhara’ya girdi. Ardından Semerkantı kuşatarak vergiye bağladı. Son
olarak da bir ticaret merkezi olan Tirmizi ele geзirdi. [Belazuri 2013: 471-472]
678 yılında Muaviye yanına gelerek ondan makam isteyen Abdurrahman b.
Ziyadı Horasana vali tayin etmişti. İki yıl görevde kalan Abdurrahman hiç bir
yürüş yapmamış, tarihde cömert olduğu kadar açgöz ve zayıf biri kimi anılmıştır.
Muaviye öldüğünde de o burada vali olmuştur. [Tabari 1987: 200, Belazuri 2013:
474]
Muaviye dцnemini цzetle geзersek Maveraünnehirin en önemli merkezleri
üzerinde hakimiyet kurularak, gerçekleştirilecek fetihlerin alt yapısı
oluşturulmuştur.
Muaviye öldükden sonra yerine geзen oğlu Yezid b. Muaviye yalnızca 4 yıl
hakimiyyetde kalmıştır.
Bundan sonra Yezid b. Muaviye. Selm b. Ziyadı vali tayin etmiştir. Belazuriye
göre Selm eşini de yanına alarak nehri geçmiş ve Semerkanta ulaşmıştı. Buradan
Hocend üzerine bir ordu gönderse de bu ordu mağlup olmuşdur. Bunun üzerine
Merve dönmeye karar vermişti. [Belazuri 2013: 474-475]
Abdülmelik b. Mervan döneminde (685-705) fetihlerde görülen hareketlilik
Maveraünnehir için pek değişmemeiştir. Bunun en önemli sebebi Zübeyri
hareketidir. İbn Zübeyre biat eden Horasan valisi Abdullah b. Hazimin çıkardığı
isyanı bastıran Abdülmelik, bu makama Bükeyr b.Vişahı (691), daha sonra
Ümeyye b. Abdullahı atamıştı (693). Diğer valiler gibi Ümeyye de bölgenin siyasi
merkezi olan Buharaya, ardında da Tirmize sefer düzenlemişti (696). [ Akyürek
2013: 91]
Abdullah b. Hazim etkisiz hale getirilsede, oğlu Musa Tirmizde Emevi
idaresine isyan etti. Musa b. Abdullah (704) yılında türkler, araplar ve tibetlilerden
müteşekkil bir orduyu mağlup edince bölgedeki gücünü pekiştirdi. Onun başarısı
Emevi iktidarının Maveraünnehr hakimiyetini o kadar sarsıtmıştı ki, mahalli
prensliklerin bazıları vergilerini Emevilere değil Musaya vermeye başlamışlardır.
Abdullah b. Zübeyr hareketini bastıran Abdülmelik doğu eyaletlerinde Arap
hakimiyetini yeniden sağlamak amacıyla Irak umumi valiliğine Haccac b. Yusufu
getirdi (697). Onun Horasana vali tayin ettiği Muhelleb b. Ebi Sufra (699) yılında
Kiş üzerine düzenlediği seferde şehri iki sene muhasara etmesine rağmen ele
geçiremedi. Ardından oğlu Yezid b. Mühelleb de bölgede başarısız seferler
yapınca azledilip yerine üvey kardeşi Mufaddal geçti. Mufaddal, Emevilerin
hakimiyetine gölge düşüren Musa b. Abdullahı ortadan kaldırmasına rağmen
görevinden alındı. Bu şekilde Haccacın, Irak valiliğinin ilk yılları Aşağı Türkistan
hakimiyeti için başarısız bir dönem oldu.[Apak 2002: 573]
Abdülmelik bin Mervan oğlu Velite Atlas Okyanusundan Ceyhun Nehrine
kadar geniş topraklara sahip güçlü bir devlet bıraktı. Velit döneminde İslam
coğrafiyası daha da genişlenecek, halife parlak fetihler yapmış olacaktır.
Velid döneminde (705-715) Haccac 705 yılında Horasan valisi olarak Kuteybe
b. Müslim el-Bahiliyi tayin etmiştir. Kuteybe, Arap- Türk sınırı kabul edilen
Ceyhun Nehrini aşarak Maveraünnehire girip Belh ile bir likte Toharistanı ele
geçirdi (705). Daha sonra Buhara, Beykent ve Semerkant gibi Türk illerinde
hakimiyet kurdu. [Aydınlı 2015: 69]
712 yılında Kuteybe kardeşi ile birlikde Harezme karşı yürüşe çıktı. 713
yılında Buhara, Kiş, Nesef ve Harezm halkı, Kuteybenin emri üzerine 20.000 asker
vermeğe mecbur edildiler. Kuteybe Buhara, Semerkant ve diğer şehirlerde
mescidler yaptırdı ve Buhara halkını şehirdeki evlerin yarısını araplara terketmeğe
mecbur etti. (aynı usül Mervde, Horasanın ilk valileri zamanında uygulanmıştır).
Bir kaynağa göre Semerkant ahalisi, şehri tamamiyle boşaltmaya mecbur
edilmiştir. Araplar şehri işgal ederken Kuteybe, Ad ue Semud kavimlerinin
mahvına dair ayeti okuyordu. [Barthold 1990: 201]
Kuteybe 713-715 yıllarında Turkistanda fetih hareketleri yaparak, Fergana ve
Kaşgarı feth etmesine rağmen, kesin sonuç elde edemedi. Türkistanda çok uzun
süren türk-arap mücadelesinde türkler, yurtlarını araplara karşı savunmuştular. Bu
bölgedeki türklerin arap hakimiyetini kabul etmemesinin ilkin sebebi olarak,
türklerin müslüman oldukları halde ağır vergi ödemeleri idi. Emevilerin bu
uygulamaları bölgedeki fetihlerin kalıcı olmamasına, türklerin islama girişinin
yavaşlamasına sebep olmuştur. [Aydınlı 2015: 69-70]
Halife Velid öldükten sonar yerine kardeşi Süleyman (715-717) keçmiştir.
Kuteybe için zor zamanlar gelmişti. Зьnki o, Abdülaziz b.Velidin veliahtlığı
noktasında Velide tam destek vererek Süleymana karşı cephe almıştı. Süleyman
Yezid b. Mühellebi Irak genel valiliğine atamıştı. Küteybe geçmişte Mühellebi
ailesi ile de problemler yaşamıştı. [ Tabari 1989: 7; 32 ]
715 yılında Kuteybe yeni halife Süleymana karşı isyan ettiği zaman, birlikler
tarafından terkedilerek katledildi. Onun ölümünden sonra araplar Ferganayı ve
Seyhun (Sırderya) havzasındakı vilayetleri kaybettiler. [Barthold 1990: 201]
Emevi tahtına oturan Ömer b. Abdülaziz (717-720), Maveraünnehr ve
Türkistanda fetihler ve yerli halka kötü muameleyle müslümanlığı yayma
politikasını bırakmış ve dostane ilişkilerle islamiyeti gönülden benimsetmek
yolunu seçmiştir. Bu yeni politikayla, şiddet, haksız vergiler ve aşalayıcı
davranışlardan vazgeçilince Maverünnehir ve Türkistanda müslümanlık hızla
yayılmaya başlamıştı. Lakin Ömer b. Abdülazizin ölümünden sonra gelen
yöneticiler tekrar katı bir tutum içine girmişlerdir. [ Türkeş 2010: 153-154]
Ömer b. Abdilaziz halifeliği döneminde Horasan valiliğine Cerrah b.
Abdullahı atandı. Lakin Cerrah Horasanı “kılıç ve kırbaç” sayesinde idare edile
biliriz diye fikrini yürütdüğünden, dindar halife olan Ömer onu azlederek yerine
Abdurrahman b. Nuaym el-Gamidiyi tayin etmişti. [Barthold 1990: 204]
Halife Ömer b. Abdülazizin 720 yılında Halepte ölmesi üzerine yerine geçen
yeni halife Yezid b. Abdülmelik (720-724) ölen halifenin kaldırmış olduğu
uygulamaları yeniden getirmiştir. Yezid iktidara gelince Horasana vali olarak Said
b. Amr el-Harisiyi atamıştı. Saidin halka karşı gaddar davranışı sebebiyle görevden
alınmıştı. Onun yerine Müslim b. Said b. Züraa el-Kilabiyi getirilmiştir. Türklerle
savaşta ağır yenilgiye uğrayan Müslimin yerine 724 yılında Esed b. Abdullah
atanmıştır. Talekan dağlarının arkasında bulunan Karsistan ve Gur bölgesini ele
geçiren Esed Huttele yaptığı saldırıda türkler onu yenerek rezil etmişler. Halka
karşı sert davranışlarından dolayı 728 yılında azledilen Esedin yerine Eşres b.
Abdullah es-Sülemi vali olarak tayin edildi. Bu vali bölgede ilk “ribad” yaptıran
şahıstır. (Ribadlar ülkeyi düşman hücumlarına karşı korumakla görevli süvari
birliklerine mahsus hudut boylarındakı karakollardır.) [ Aydınlı 2011: 265,
Barthold 1990: 205]
Halife Hişam (724-743) zamanında vali tayin ettiği Eşreste umduğunu
bulamadıkda Cüneyd b. Abdurrahmanı Horasan vali olarak atadı. Yeni vali
türklerle savaşta başarılı oldu. Onun döneminde durumları kuvvetlenmeye başladı.
El-Cüneyd Mervde ölmüştü. [Belazuri 2013: 492]
Horasan bölgesine tayin edilen valiler uzun yıllar Haris b. Süreyc isyanı ile
uğraşmışlar. Fakat bölgeye atanan son Emevi valisi bu isyanı bastırmakta başarılı
olmuştur. 738 yılında Horasan bölgesine atanan Nasr b. Seyyar el-Kinani 746
yılında Merv yakınlarında Haris b. Süreyci öldürmüştür. Onun döneminde Horasan
Irak genel valiliğinden ayrılarak halifeye bağlı bağımsız bir valilik haline gelerek
huzur ve istikrar sağlanmıştır. [Kitapçı 1988: 259-262; Kister 1986: 224]
748 yılı başlarında Nasr Horasanı terk etmeğe mecbur edildi ve aynı yılın
sonbaharında İranda öldü. 749 yılı sonunda, hilafetin Emevilerden Abbasilere
geçişi Batı Asyada da bir emri-vaki olmuştu. [Barthold 1990: 201]
Bu döneme kadar Emevi hanedanlığı Horasan bölgesini yakıp yıkmış adeta
taş üstünde taş bırakmamışlardır. Türkistanı Araplar o kadar yakıp yıkmışlardı ki
oralarda yanan yıkılan ocaklar ve yıkılan viranelerin direklerinden başka ortada bir
işaret ve alamet kalmamıştı. [Kitapçı 1988: 260]
Diğer taraftan İslamiyet lehine çok hayırlı gelişmelerde olmuştur. Bu cümleden
olmak üzere mahalli Türk hükümdarlarının birçoğu ve onların yakın çevrelerı
müslüman olmuşlardır. Ayrıca İslam dini, bölge sakinleri ve Türkler arasında çok
süratli bir şekilde yayılmaya başlamış ve müslüman toplum, yine bu zaman
zarfında güçlü bir varlık haline gelmiştir. Bu gelişmelerin devamı olarak Türk
yurtlarında aristokrat tabakaya mensup birçok kimse de müslüman
olmuşlar[Kitapçı 2002: 481].
Kaynakзa
1.Taşağıl 2012-Taşağıl A. Türkistan. İslam Ansiklopedisi. İstanbul 2012
2.Türkeş 2010-Türkeş-Günay Umay. Türklerin tarihi (Geçmişten geleceğe).
Ankara 2010
3.Koyuncu 2002-Koyuncu M. Türkler ve İslam dünyası. Yeni türk yay. Ankara
2002
4.Yıldız 2015-Yıldız H.D. İslamiyet ve türkler. İstanbul. İlgi kültür sanat yay.
2015
5.Aycan 2014-Aycan, İ. ve Sarıçam, İ. Emeviler. Ankara: TDV Yay. 2014
6.Arifoğlu 2013- Arifoğlu Y. VIII. Yüzyıl ile XI. yüzyıllar arasında Horasanın dini
ve sosyal yapısı. Yüksek lisans tezi. Aralık 2013
7.Belazuri 2013-Belazuri A. Ülkelerin fetihleri. İstanbul. Siyer yay. 2013
8.Tabarı 1987-Tabarı A. Between Civil Wars: The Caliphate of Muawiyah. (The
History of al-Tabari) New York 1987
9.Akyürek 2013-Akyürek Y. Emeviler dönemi fetih politiksaı ve Maveraünnehirin
fethi. Uludağ universitesi ilahiyat fakültesi dergisi.Bursa 2013
10.Apak 2002-Yrd. Doç. Dr Apak A. Emeviler dönemi Türk-Arap ilişkileri ve
türklerin İslamlaşma sürecinin başlangıcı. Türkler cilt 4. Ankara 2002
11.Aydınlı 2015-Aydınlı O. Seçmeli İslam Tarihi. Devlet kitapları 2015
12.Barthold 1990-Barthold V. Moğol istilasına kadar Türkistan. Ankara 1990
13.Tabarı 1989-Tabarı A.The Empire in Transition. (The History of al-Tabari)
New York 1989
14.Aydınlı 2011-Aydınlı O.Fethinden Samanilerin yıkılışına kadar (93-389/711-
999) Semerkant tarihi. İstanbul: İsam yay 2011
15.Kitapçı 1988-Kitapçı Z. Türkistanda İslamiyet ve türkler. Konya. Nur Basımevi
1988
16.Kister 1986-Kister M.Jal-Harih b.Suraydj. In the encyclopedia of İslam (Vol
III, p. 224) Leiden 1986
17.Kitapçı 2002-Kitapçı Z.Orta Asyanın Müslüman araplar tarafından fethi.
Türkler cilt 4. Ankara 2002
QUR’ONIY (ISLOM) DAVRDA ARABISTON TARIXIY GEOGRAFIYASI
(SAYID MUZAFARUDDIN NADVIYNING “QUR’ONNING TARIXIY
GEOGRAFIYASI” ASARI ASOSIDA)
Azamat Sharipov
Oriental Universiteti,