ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Bolasog‘un shahrining o‘rni qayerda bo‘lgan?

Boboyorov G‘aybulla

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

Modern Science and Research, 2024
14. Zayniddin o’g’li 2024 – Zayniddin o’g’li S. R. AXMAD AL FARGONIY.
Tashkent: SYNAPSES: Insights Across the Disciplines, 2024

БОЛАСОҒУН ШАҲРИНИНГ ЎРНИ ҚАЕРДА БЎЛГАН?
т.ф.д., проф. Ғайбулла Бобоёров.

ЎзР ФА Миллий археология маркази
gaybullah@mail.ru

Аннотация: Ушбу мақолада туркий эллар ўтмишида ўзига хос ўрин тутган
Боласоғун шаҳри бўйича ёзма манбаларда учрайдиган билгилар кўриб
чиқилади. Кўпчилик изланувчилар томонидан Бурана ёдгорлиги (Тўқмоқ,
Қирғизистон) билан тенглаштирилган ушбу шаҳарни кейинги йилларда
айрим изланувчилар Ақтўбе шаҳар қолдиғи (Чу, Қозоғистон) ўрнида бўлган
деган қарашларни илгари сурмоқдалар. Маҳмуд Кошғарийнинг “Девону
луғатит турк” асарида келтирилган билгилардан келиб чиқилса, Боласоғун
шаҳри Бурана ёдгорлиги теграларида бўлгани англашилади.
Очқич сўзлар: Боласоғун, Бурана, Тўқмоқ, Ақ-тўбе, Чу водийси, ёзма
манбалар, Маҳмуд Кошғарий, харита, Қўчиӊар-боши.
Аннотация: В данной статье рассматриваются сведения, встречающиеся в
письменных источниках о городе Баласагун, который занимал особое место в
истории тюркских народов. Большинство исследователей отождествляют
этот город с памятником Бурана (Токмак, Кыргызстан), однако в последние
годы некоторые ученые выдвигают мнение, что Баласагун находился на
месте городище Актөбе в долине Чу (Казахстан). Исходя из данных,
приведенных в произведении Махмуда Кашгари «Дивану лугат ат-тюрк»,
можно заключить, что город Баласагун находился в окрестностях памятника
Бурана.
Ключевые слова: Баласагун, Бурана, Токмак, Ак-тобе, долина Чу,
письменные источники, Махмуд Кашгари, карта, Кочынар-башы.
Abstract: This article examines the information found in written sources about the
city of Balasagun, which held a distinctive place in the history of the Turkic
peoples. Most researchers identify this city with the Burana archaeological site
(Tokmak, Kyrgyzstan). However, in recent years, some scholars have proposed
that Balasagun was located at the site of the Aktöbe settlement in the Chu Valley
(Kazakhstan). Based on the evidence presented in Mahmud al-Kashgari’s Dīwān
lughāt al-Turk, it can be concluded that the city of Balasagun was situated in the
vicinity of the Burana monument.
Keywords: Balasagun, Burana, Tokmak, Aktöbe, Chu valley, written sources,
Mahmud al-Kashgari, map, Kochynar-bashy.

Туркий элларнинг энг эски шаҳарларидан бири ўлароқ турли
тиллардаги ёзма манбаларда тилга олинган Боласоғун ёки Балосоғун
шаҳрининг ўрни қаерда бўлгани юзасидан бугунги кунда анчагина илмий
тортишувлар бор. Илк ўрта асрлардан бошлаб XIII – XV юзйилликларгача

Турон – Туркистоннинг йирик сиёсий ва иқтисодий-маданий шаҳарларидан
бири ўлароқ билинган Боласоғун сўнгги ўрта асрларга келиб ўз фаолиятини
тугатиб, йўқолиб кетгани учун бу шаҳарнинг жойлашув ўрни айнан
қаерларга тўғри келиши бўйича бир тўхтамга келинмаган. Кўпчилик
изланувчилар уни бугунги Қирғизистоннинг бошкенти Бишкекдан чамаси 70
км кунчиқардаги Тўқмоқ шаҳрининг кунгайи – жанубида, 10 км узоқликдаги
Бурана ёдгорлиги ёки ушбу ёдгорликка 5 км ча яқинликдаги Ақ-Бешим
шаҳар қолдиғи билан тенглаштириб келар эдилар [Бартольд 1987; Бернштам
1952; Кожемяко 1959; Кызласов 1959: 155–242; Горячева 1983: 54–65]. Бироқ
кейинги ўнйилликларда ушбу тарихий шаҳар Қозоғистоннинг Тароз
(Жамбул) вилоятидаги Ақтўбе (Оқтепа) ёдгорлиги ўрнида бўлган деган
қарашлар билдирила бошлади [Шалекенов 2009; Шалекенов 2020: 436–447].
Ушбу қарашлардан қай бири тўғри ёки янглиш эканини аниқлик киритиш
учун ёзма манбаларга синчиклаб қараб чиқиш керак бўлади.

Илк бор IX – XII юзйилликларда Турон ўлкасига келиб-кетган араб ва
форс географлари томонидан эслатиб ўтилган Боласоғун шаҳри бўйича энг
кўп билги – маълумотлар туркий элларнинг буюк тилбилимчиси Маҳмуд
Кошғарийнинг “Девону луғатит турк” (Турк эллари сўзлиги, XI юзйиллик)

асарида учрайди. Маҳмуд Кошғарий Балосоғун кўринишда

келтириб ўтган ушбу шаҳарга тегишли “Девон”да ўрин олган билгиларни

қуйидагича келтириб ўтамиз:

1. “Балосағунликлар суғдча ва туркча сўзлайдилар. Тироз

(Тароз) ва Мадинатулбайза шаҳарларининг халқлари суғдча, ҳам туркча

сўзлайдилар. Испижоб (Сайрам)дан то Балосоғунгача бўлган барча арғу

шаҳарларида яшайдиганларнинг тилида ҳам камчилик бор” (Кошғарий 1960,

I: 66; Mahmūd al-Kāšγarī 1982: 84).

2. “Улуш – қишлоқ (чигилча); Балосоғун ва уларнинг юқори ёнидаги

арғулиларча “шаҳар” демакдир. Шунинг учун Балосоғун шаҳрини

Қуз улуш ҳам дейдилар” [Кошғарий 1960, I: 94].

3. “Ўрду – Балосоғун яқинидаги бир шаҳар; шунинг учун

Балосоғунни Қуз ўрду ҳам дейилади” [Кошғарий 1960, I: 145].

4. “Йун-арық – Балосоғун яқинидаги яйлов” [Kaşgarlı 2014: 507 / 407].

5. “Арғу – икки тоғ ораси; Тироз ва Боласоғун орасидаги шаҳарларга ҳам

Арғу дейдилар. Чунки у икки тоғ орасидадир” (Кошғарий 1960, I: 148).

6. “Суғдақ – Балосағунга келган бир элат. Улар Бухоро ва Самарқанд

орасидаги Суғддан келганлар, бироқ турклар каби кийиниб, уларнинг урф-

одатларини қабул қилганлар” [Кошғарий 1960: 437; Kaşgarlı 2014: 206].

7. “Қулбақ – турклардан бир тақводор киши исми, у Балосоғун тоғларида

яшар эди. Айтишларига кўра, у қўли билан катта қора тошга “тенгри қули

Қулбақ деб ёзса, оқ хат ёзилар, агар оқ тошга ёзса, қора хат пайдо бўлар эди.

Унинг излари ҳалигача ҳам турибди, дейдилар” [Кошғарий 1960: 440].

8. “Бақырлығ – Балосоғун ёнидаги бир жой номи” [Кошғарий 1960: 456;
Kaşgarlı 2014: 206].

9. “Балосоғун яқинидаги Шу шаҳрини мазкур шоҳ фатҳ қилган,

қурдирган эди” [Кошғарий 1963, III: 319-320].

10. “семуркук – булбулга ўхшаш бир қуш. Балосоғунликлар сўзи. Парчада

шундай келган: Буч-буч ўтар семуркук. Бўғзы учун мангланур “Ёқимли

сайроғи билан кишини шодлантирадиган қуш оч қолса, дон деб тузоққа

илинади” [Кошғарий 1963, III: 335; Kaşgarlı 2014: 321].

11. “Занби: Занби арт – Қўчиӊар-боши билан Балосоғун орасидаги

бир дара” [Кошғарий 1963, III: 445].

Маҳмуд Кошғарий келтириб ўтган ушбу билгиларга таяниб,

Боласоғунни Иссиқкўл ва Тароз шаҳарлари орасида, Чу дарёсининг ўрта

оқими теграларида, Маҳмуд Кошғарий томонидан “Қўчиӊар-боши”

кўринишида тилга олиниб, бугунги кунда Қирғизистоннинг Норин

вилоятидаги Қўчқор водийсига тўғри келадиган ерлар орасида ўрнашган

шаҳар бўлган, дея оламиз. Уни Тўқмоқ шаҳри яқинидаги ерлар билан

тенглаштирувчилар кўпроқ Кошғарий келтирган билгиларга таянадилар.

Бироқ “Девон”даги ушбу билгилар Боласоғуннинг аниқ ўрнини кўрсатиб

бера олмайди. Тўғри, Чу дарёсининг теваракларида Тўқмоқ шаҳридай

бирмунча йирик шаҳар бўлмагани, шунингдек, ушбу шаҳар яқинидаги

Бурана ёдгорлиги – миноранинг Қорахонийлар чоғига тегишли экани

изланувчиларни “Боласоғун шаҳри шу ерда бўлган” дейишга ундайди.

Боласоғун шаҳрини бирмунча узоқдан – Чу дарёсининг қуйи

оқимидаги Ақтўбе (Оқтепа) шаҳар қолдиқлари билан тенглаштирган

изланувчилардан бири бўлмиш қозоқ археологи У. Шалекенов ўз

қарашларида қуйидагича ёндашади:

- Маҳмуд Кошғарий келтириб ўтган “Йун-арық – Балосоғун яқинидаги

яйлов”нинг ўрни Тўқмоқ теграларига тўғри келмайди, “жайлов” (яйлов)

туркийлар тушунчасига кўра улкан кенгликларни ўз ичига олади. Бурана

ёдгорлиги яқинларида бундай кенгликлар йўқ;

- У. Шалекенов XVII юзйилликда яшаган Маҳмуд ибн Вали ўзининг

“Баҳр ул-асрор” (Сирлар денгизи) асарида қошғарликлар ва қалмоқлар

орасида уруш бўлганда ёғийни шимол томонга қувиб борган Қошғар

бошқарувчиси қаққайган минора ва мадрасалари кўриниб турган ерга кўзи

тушгач, ерли турғунлардан “бу ер қаер” деб сўраганда, улар “бу ер

Боласоғун” дейишганига суяниб, “Бурана ёдгорлиги ёнида бундай тарихий

ёдгорликлар йўқлигини ёзади ва Ақтўбе шаҳар қолдиғида археологлар

кўплаб меъморий ёдгорликларнинг ўрнини аниқлаганига урғу беради

[Шалекенов 2020: 136–147]. Шу ўринда айтиб ўтиш керак, ушбу изланувчи

Маҳмуд ибн Вали келтирган билгиларни бирмунча ўзгартирган ҳолда

“Қошғарликлар Қора-болта томонга қочган қалмоқлардан сўради” деб ёзади

ва Қора-болтани Чу дарёсининг қуйи оқимидаги Қозоғистон томондаги ерлар

билан солиштиради. Аслида “Баҳр ул-асрор”да келтирилган билги –
маълумот бутунлай бошқача, унда Қора-болта атамаси учрамайди [қар.
Махмуд ибн Вали 1977: 24];
- У. Шалекенов Маҳмуд Кошғарий Боласоғун яқинида деб келтирган
Йун-ариқни қирғизистонлик изланувчилар Тўқмоқ яқинидаги Дўн-ариқ
билан тенглаштиришлари тўғри эмаслигини ёзиб, “Девон”даги Йун-ариқни
Қозоғистондаги Мерке шаҳри томонидан Қулон, Ашпара томонларга оқиб,
тоғ довонидан ўтувчи Бел-ариқ билан тенглаштириш тўғрироқ эканига урғу
беради. Унинг ёзишича, Мерке теграсидаги ерли турғунлар бир вақтлар ушбу
сув тармоғи Жун-ариқ деб аталганини айтишган. Шунингдек, У. Шалекенов
“Тожикча – русча” сўзликда “Йон – юқори” деб берилгани, бу эса
“Девон”даги “Йун-ариқ”нинг ўрни анча тепаликда, кенгликда бўлгани
кўрсатишини ёзади. Бироқ тожикчадаги бу сўз “ён” кўринишида бўлиб,
ўзбекчадан тожикчага ўтган туркий сўз ўлароқ “юқори” эмас, “ён – томон,
ёнидаги” англамини беради. Шу ўринда “Девон”да Йун-ариқ атамасининг
энг эски кўринишларидан бири “Дун-ариқ” бўлиб, қирғизчада “Дўн-ариқ”
кўринишида сақланиб қолиши эски турк тили қоидаларига уйғун эканини
кўздан қочирмаслик керак бўлади: сўз боши ва сўз ўртасида д ~ й ~ ж
алмашинуви.

Бир қарашда У. Шалекеновнинг кўзқарашлари тўғри экандек кўринади.
Бироқ у келтириб ўтган далиллар анча ишончсиз ва ёзма манбалардаги
билгиларга, айниқса, Маҳмуд Кошғарий томонидан айтиб ўтилган
билгиларга унчалик ҳам уйғун келмайди:

Биринчидан, Маҳмуд Кошғарий “Девон”да “Занби: Занби арт –
Қўчиӊар-боши билан Балосоғун орасидаги бир дара” деб келтирар экан,
чамаси, ҳар иккала шаҳар бошқа ерларга қараганда бир-бирига анча
яқинлигини кўзда тутган кўринади. Шу ўринда Тўқмоқ билан Қўчқор
(Қўчингар-боши) ораси 100 км ча бўлса, Ақтўбе шаҳар қолдиғи билан
Қўчқор водийси ораси 300 км экани “Боласоғун – бу Ақтўбе” деган қарашни
анчагина кучсизлантиради (қар. 1-2 хариталар).

Иккинчидан, Бурана ёдгорлиги яқинларида ўтказилган археологик
қазишлар бу ерда ўрта асрларда бир қатор меъморий ёдгорликлар бўлганини
кўрсатмоқда. Уларнинг кўпчилиги бир неча юз йиллар олдин бузилиб кетган
ёки тупроқ остида қолган. Ақтўбе шаҳар қолдиғидаги меъморий
ёдгорликларда ҳам шундай ҳолат юз бергани кузатилади. Ушбу
ёдгорликлардан фарқли ўлароқ Бурана ёдгорлиги теграсида аниқланган эски
қабристонда араб ёзувида “Боласоғуний” нисбаси ёзилган ўнлаб қабртошлар
топилган [Белек 2014; Belek 2014: 31–42].

Учинчидан, Маҳмуд Кошғарий чизган харитада Боласоғун ва Қўчиӊарбоши (Қўчқор) ораси Тароз ва Чу дарёсининг қуйи оқимларидаги ерларга
қараганда анча яқин кўрсатилган (қар. 3- харита). Шу ўринда айтиб ўтиш
керак, Кошғарий бир неча бор тилга олиб ўтган Барсхон шаҳрининг ўрни
бугунги кунда Иссиқкўлнинг кунгай қирғоғидаги Барсқаун деб аталадиган
қишлоққа тўғри келади. Кошғарий харитасидаги Балосоғун – Барсхон –

Қўчиӊар-боши бир-бирига яқин кўрсатилгани, Тароз ва унинг теграларидан
анча узоқда берилгани кўзга ташланади (қар. 3- харита).

Қисқаси, Боласоғун шаҳрининг ўрни айнан қаерда бўлгани тўғрисида
бугунги кунгача аниқ бир тўхтамга келинмаган. Бизнингча, бу ерни Тўқмоқ
шаҳрининг 10 км кунгайи – жанубидаги Бурана ёдгорлиги (Чуй вилояти,
Қирғизистон), ё, бўлмаса, шунга яқин эски шаҳар қолдиқларидан бирортаси
билан тенглаштириш мумкин. У. Шалекенов томонидан илгари сурилган
Боласоғун = Ақтўбе шаҳар қолдиғи (Чу / Шу) вилояти, Қозоғистон)
тенглаштирувига эса ёзма манба билгилари етарсизлиги, келтирилган
далилларнинг анчагина ишонсизлиги учун қўшилиб бўлмайди.

Қўлланилган адабиётлар
1. Бартольд 1897 – Бартольд В. В. Отчет о поездке в Ср. Азию с научною
целью. 1893-94 гг. СПб., 1897.
2. Белек 2014 – Белек К. Караханидские надписи как источник
средневековой истории Кыргызстана: [неопубликованная PhD диссертация].
Бишкек: КТУ «Манас», 2014.
3. Бернштам 1952 – Бернштам А.Н. Историко-археологические очерки
Центрального Тянь-Шаня и Памиро-Алая. М., Л., 1952.
4. Горячева 1983 – Горячева В.Д. Средневековые городские центры и
архитектурные ансамбли Киргизии. Фрунзе, 1983.
5. Махмуд ибн Вали 1977 – Махмуд ибн Вали. Море тайн / Перевод,
введение, примечания и комментарии Б. А. Ахмедова. Ташкент,1977.
6. Кожемяко 1959 – Кожемяко П. Н., Раннесредневековые города и
поселения Чуйской долины. Фрунзе, 1959.
7. Кошғарий, Маҳмуд 1960 – Кошғарий, Маҳмуд. Туркий сўзлар девони
(Девону луғотит турк) / Таржимон ва нашрга тайёрловчи С. М. Муталлибов.
1- том. Тошкент: Фан, 1960.
8. Кошғарий, Маҳмуд 1963, II – Кошғарий, Маҳмуд. Туркий сўзлар девони
(Девону луғотит турк) / Таржимон ва нашрга тайёрловчи С. М. Муталлибов.
2- том. Тошкент: Фан, 1963.
9. Кошғарий, Маҳмуд 1963, III – Кошғарий, Маҳмуд. Туркий сўзлар девони
(Девону луғотит турк) / Таржимон ва нашрга тайёрловчи С. М. Муталлибов.
3- том. Тошкент: Фан, 1963.
10. Кызласов 1959 – Кызласов Л. Археологические исследования на
городище Ак-Бешим в 1953-1954 гг. / Труды киргизской археологоэтнографической экспедиции. II. Под ред. Г.В. Дебеца. М., 1959. С. 155-242.
11. Шалекенов 2009 – Шалекенов М.У. Город Баласагун в V – XIII веках.
Алматы: Жiбек жолы, 2009.
12. Шалекенов 2020 – Шалекенов М.У.Ортағасырдағы Баласағұн
этимологиясы // Asian Journal «Steppe Panorama» / «edu.e-history.kz»
электрондық ғылыми журналы, No 2(22) сәуір-маусым 2020. Б. 436-447.
13. Belek 2014 – Belek K. Karahanlılar Dönemınde Türk Halklarının Kültürel
Mırasları: “Kırgızıstan Yazıtları Örneğınde (IX-XII. yüzyil)” // Marmara Türkiyat
Araştırmaları Dergisi. Cilt 1, Sayı 1, Bahar 2014. S. 31–42.

14. Mahmūd al-Kāšгarī 1982 – Mahmūd al-Kāšгarī. Compendium of the Turkic
Dialects (Dīwān Luγāt at-Turk). Edited and Translation with İntroduction and
İndices by Robert Dankoff in collaboration with James Kelly. Part I. Cambridge,
1982.
15. Kaşgarlı Mahmud 2014 – Kaşgarlı Mahmud. Divänü Lugati't-Türk.
Hazırlayanlar: Ahmet B. Ercilasun Ziyat Akkoyunlu. Ankara, TDK, 2014.

1- харита. Боласоғун шаҳри билан тенглаштириладиган Қирғизистондаги Чуй вилояти
Бурана ёдгорлиги ва Тўқмоқ шаҳри

2- харита. Боласоғун шаҳри билан тенглаштириладиган Қозоғистон Чу
вилоятидаАқтўбе (Оқтепа) ёдгорлиги

3- харита. Маҳмуд Кошғарийнинг “Девону луғатит турк” асарида келтирилган
хаританинг Онадўли туркчасига ўгирилган кўриниши