ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Xorazmshohlar davri kommunikatsiya tizimida suv yo‘llarining tutgan o‘rni

Karimov Yashin

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

1. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского завоевания. -Сочинения.
Т.24.2. –М.: «Наука», 1964. -657 с.
2. Беленицкий А.М., Бентович И.Б., Большаков О.Г. Cредневековый город
Средней Азии. –Л.: «Наука», 1973. -389 с.
3. Буниёдов З. Ануштагин-Хоразмшоҳлар давлати (1097-1235 й.й.) –Т.:
«Адабиёт ва санъат» нашриёти, 1997. -256 б.
4. Буниятов З. М. Государство хорезмшахов-Ануштегинидов, 1097-1231. –
Москва: Наука, 1986. – 247 с.
5. Вактурская Н.Н. О средневековых городах Хорезма // Полевые
исследования Хорезмской экспедиции в 1958-1961 гг. Т.II, Вып.7. – C.41-54.
6. Вактурская Н.Н, Вишневская О.А. Памятники Хорезма эпохи Великих
Хорезмшахов (XII-начало XIII вв.) //МХЭ., вып.1, -М.: Изд-во Ан СССР,
1959. – С.150-167.
7. Вишневская О.А. Археологические разведки на средневековых поселениях
Левобережного Хорезма. // Полевые исследования Хорезмской экспедиции в
1958-1961 гг. Т.II, Вып.7. – С.54-73
8. Йакут ал-Хамави. Му’жам ал-булдан // Материалы по истории туркмен и
Туркмении (далее МИТТ). Т.1. – М. – Л.: Наука, 1939. – C.409-438.
9. Неразик Е.Е. К проблеме развития городов Хорезма //Вкн.: Культура и
искусство древнего Хорезма. - М.: «Наука», 1986. – С.219-227.
10. Толстов С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. – М.: Изд-во вост.лит.,
1964. – 324 с.
11. Толстов С.П. По следам древнехорезмийской цивилизации. - М.: Изд-Во
Ан СССР, 1948. -324 с.

XORAZMSHOHLAR DAVRI KOMMUNIKATSIYA TIZIMIDA SUV
YO‘LLARINING TUTGAN O‘RNI

Urganch davlat universiteti
“Tarix” kafedrasi dotsenti,
tarix fanlari bo‘yicha PhD Karimov Yashin..

(+99890) 713 44 11
yashin_0101@mail.ru,
https://orcid.org/0000-0003-4079-7619,
Annotatsiya: Ushbu maqolada milodiy III–IX asrlarda Xorazm vohasining
suv yo‘llari asosidagi kommunikatsiya tizimi tarixiy manbalar asosida o‘rganiladi.
Amudaryo daryosi bo‘yida joylashgan bandargohlar, kechuvlar, sug‘orish
inshootlari va yo‘l tarmoqlari orqali Xorazm ichki va tashqi savdo, harbiy va
ijtimoiy aloqalar markaziga aylangani yoritib berilgan. Muallif bu davrda vohada
yuz bergan siyosiy o‘zgarishlar, turli sivilizatsiyalar bilan aloqalar va Arab
xalifaligi davrida amalga oshirilgan qurilish ishlari asosida kommunikatsion
tizimlarning evolyutsiyasini tahlil qiladi. Shuningdek, tadqiqotda Xorazm
vohasining geografik joylashuvi va strategik ahamiyati, karvon yo‘llari, mudofaa
qal’alari hamda sug‘orish tarmoqlari bir butun tizim sifatida ko‘riladi.

Kalit so‘zlar: Xorazm, kommunikatsiya tizimi, suv yo‘llari, Amudaryo,
bandargohlar, karvon yo‘llari, sug‘orish inshootlari.

Abstract: This article examines the waterway-based communication system
of the Khorezm oasis during the 3rd to 9th centuries AD, using historical sources.
It highlights the role of ports, crossings, irrigation structures, and road networks
along the Amu Darya River in transforming Khorezm into a center of internal and
external trade, military, and social relations. The study analyzes political changes,
connections with various civilizations, and infrastructure developments under the
Arab Caliphate that shaped the region’s communication network. The research
emphasizes the strategic location of the Khorezm oasis and its integrated system of
caravan routes, fortifications, and irrigation canals.

Keywords: Khorezm, communication system, waterways, Amu Darya, ports,
caravan routes, irrigation structures.

Аннотация: В данной статье исследуется система коммуникаций на
основе водных путей в Хорезмском оазисе в период III–IX веков н.э. на
основе исторических источников. Освещается значение портов, переправ,
ирригационных сооружений и дорожных сетей вдоль реки Амударьи,
благодаря которым Хорезм стал центром внутренней и внешней торговли, а
также военных и социальных связей. Анализируются политические
изменения, взаимодействие с различными цивилизациями и
инфраструктурные преобразования в период Арабского халифата. В
исследовании подчеркивается стратегическое расположение Хорезма и его
единая система караванных путей, укреплений и оросительных каналов.

Ключевые слова: Хорезмский, система коммуникаций, водные пути,
Амударья, порты, караванные пути, ирригационные сооружения.

Kirish
Milodiy III–IX asrlar oralig‘i Xorazm vohasi uchun siyosiy, iqtisodiy va
madaniy jihatdan muhim davr bo‘lib, bu davrda vohaning tabiiy-geografik
imkoniyatlariga tayangan holda sug‘orish tizimlari va kommunikatsiya inshootlari
jadal rivojlangan. Ayniqsa, Amudaryo daryosi bo‘ylab shakllangan suv yo‘llari
Xorazmning ichki va tashqi aloqalarini ta’minlovchi asosiy vosita sifatida xizmat
qilgan.
Ushbu davrda Xorazm vohasi orqali o‘tgan savdo va karvon yo‘llari,
bandargohlar, kechuvlar hamda turli sug‘orish inshootlari mintaqaning ijtimoiyiqtisodiy taraqqiyotida muhim rol o‘ynagan. Shu bois Xorazmning
kommunikatsion tizimlari, ayniqsa suv yo‘llari asosida shakllangan aloqalar
tarmog‘ini o‘rganish, nafaqat mintaqa tarixini chuqur anglash, balki uning
Markaziy Osiyo sivilizatsiyalari bilan bo‘lgan uzviy bog‘liqligini ochib berishda
muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada aynan shu davrda Xorazm vohasida
suv yo‘llariga asoslangan kommunikatsiya tizimining shakllanishi, rivojlanish
bosqichlari va strategik ahamiyati tarixiy manbalar asosida tahlil qilinadi.
Tahlil va dolzarbligi. Milodiy III–IX asrlar oralig‘i Xorazm tarixida muhim
davrlardan biri hisoblanadi. Bu davrda vohada siyosiy barqarorlik nisbatan
saqlanib qolgan bo‘lib, sug‘orish inshootlari va kommunikatsiya tizimlarining
rivoji kuzatiladi. Yunon-rim manbalarida Chorasmiy nomi bilan tilga olingan

Xorazm vohasi Markaziy Osiyo mintaqasidagi muhim madaniy va savdo
markazlaridan biri bo‘lgan. [Птолемей Клавдий 1966: 44.]

Xorazmning 3–9-asrlardagi rivojlanishida qadimiy Chorasmiy an’analari,
Eron va Mesopotamiya madaniyati bilan aloqalar, shuningdek, Sharqiy Yevrosiyo
mintaqasi bilan bo‘lgan savdo munosabatlari muhim rol o‘ynagan.

Mazkur davrda Xorazm vohasi qadimgi Qang‘ davlati bilan siyosiy-iqtisodiy
aloqalarni davom ettirgan. 4–5-asrlarda esa tashqi tahdidlar kuchaygan bo‘lsa-da,
Xorazm o‘zining siyosiy mustaqilligini saqlab qolishga harakat qilgan. Ayniqsa,
Amudaryo bo‘ylaridagi qo‘rg‘on-qal’alar va kommunikatsiya nuqtalarining
mustahkamlanishi bunga misol bo‘la oladi. [Толстов 1948: 78–83.]

6–7-asrlarda Xorazm Turkiy xoqonliklar bilan yaqin aloqada bo‘lib, bu
davrda Xorazmda turkiy unsurlar kuchayganligi kuzatiladi. Shu davrda savdo
yo‘llari va bandargohlar faoliyati yanada jonlangan. [Бартольд 1963: 45–47.]

Arablar istilosi davrigacha boʻlgan davrda Xorazm vohasi yirik sugʻorish
inshootlari, suv chiqarish tizimlari va tabiiy kommunikatsiya yoʻllari asosida
rivojlangan. Xususan, Amudaryo orqali oʻtgan qadimiy yoʻllar va kechuvlar orqali
voha ichida va tashqarisida iqtisodiy va ijtimoiy aloqalar mustahkamlangan.

Arablar istilosidan so‘ng (VIII asr o‘rtalari), Xorazmda yangi inshootlar,
xususan, karvonsaroylar, yo‘l uzellarida harbiy nazorat punktlari va suv omborlari
qurilgan. Bu holat vohaning strategik ahamiyatini yana bir bor isbotlaydi.
[Наршахи 1897: 96–98.]

8–9-asrlarda esa Xorazm Arab xalifaligi tasarrufiga o‘tgan bo‘lib, bu davr
vohaning siyosiy va iqtisodiy hayotida muhim o‘zgarishlarga olib kelgan. Arablar
tomonidan qishloq xo‘jaligi tizimi takomillashtirilgan, sug‘orish inshootlari qayta
qurilgan va yangi kommunikatsiya yo‘llari barpo etilgan.[ Наршахи 1897: 94.]
Bular Xorazmning 3–7-asrlarda shakllangan sugʻorish anʼanalariga tayangan.

Arablar tomonidan qishloq xo‘jaligi bilan bir qatorda harbiy-strategik
infratuzilma ham rivojlantirilgan. Ayniqsa, strategik joylarda qal’alar tiklangan
yoki mavjud qal’alar mustahkamlangan. Bu qal’alar 3–6-asrlarda qurilgan qadimgi
qal’a-qo‘rg‘onlar asosida yangilangan.

Arablar istilosi Xorazm vohasining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotiga
katta ta’sir ko‘rsatdi. Sug‘orish tizimlari qayta tiklandi, ayrim bandargohlar va
kechuvlar yangi kommunikatsion tarmoq doirasida qayta qurildi. [Наршахи 1897:
99–100.]

8–9-asrlarda Xorazm vohasining geografik joylashuvi tufayli Arab xalifaligi
uchun strategik ahamiyat kasb etgan. Bu davrda ko‘plab karvon yo‘llari, harbiy
yo‘nalishlar va savdo bandargohlari faoliyat yuritgan. [Бартольд 1927: 53–56.]

Shuningdek, bu davrda Amudaryo orqali o‘tuvchi asosiy o‘zanlar bo‘yida
joylashgan bandargohlar va qishloqlar Xorazmning ichki va tashqi aloqalarini
ta’minlovchi muhim nuqtalarga aylangan. Shuningdek, ushbu davrda Xorazm
aholisi tomonidan foydalanilgan sug‘orish tizimlari – ariq va kanal tarmoqlari,
daryo bo‘yidagi kechuvlar, mudofaa devorlari, quduqlar va suv omborlari voha
taraqqiyotining asosiy negizini tashkil etgan.

IX asrga kelib, Xorazmda suv yo‘llariga asoslangan kommunikatsiya tarmog‘i
kengaygan. Ayniqsa, Amudaryo o‘zanlari bo‘yidagi buloqlar, quduqlar va sun’iy

kanallar orqali voha ichidagi aloqalar rivojlangan. Bu holat sug‘orish tizimining
takomillashuvi bilan bevosita bog‘liq edi [Толстов1962: 132.]

8–9-asrlarda bandargohlar va kechuvlar faollashdi. Amudaryo oʻzanining
oʻzgaruvchanligi hisobga olinib, vaqtincha bandargohlar ham faoliyat ko‘rsatgan.
Ayrim manbalarda bu bandargohlar harbiy yurishlar uchun ham xizmat qilgani
tilga olinadi.

VIII–IX asrlarda Xorazmda arablar tomonidan harbiy strategik nuqtalar
sifatida mustahkamlangan qal’alar mavjud bo‘lgan. Ular orasida ilgari 3–7-asrlarda
qurilgan mudofaa obidalari asosida tiklanganlari ham bor edi. [Бартольд 1963:
62–64.]

3–9-asrlar davomida Amudaryo bo‘yida joylashgan bandargohlar (masalan,
Kazoqtepa, Qo‘shtepa) tashqi savdoda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Bu
nuqtalarda harbiy va iqtisodiy faoliyat uyg‘un holda olib borilgan. [Коровяков
1990: 58–62.]

Milodiy III–IX asrlar oralig‘i Xorazm tarixida muhim davrlardan biri
hisoblanadi. Bu davrda vohada siyosiy barqarorlik nisbatan saqlanib qolgan bo‘lib,
sug‘orish inshootlari va kommunikatsiya tizimlarining rivoji kuzatiladi. Yunon-rim
manbalarida Chorasmiy nomi bilan tilga olingan Xorazm vohasi Markaziy Osiyo
mintaqasidagi muhim madaniy va savdo markazlaridan biri bo‘lgan.

VI–VII asrlarda Xorazm turkiy xoqonliklar bilan yaqin aloqada bo‘lib, bu
davrda Xorazmda turkiy unsurlar kuchayganligi kuzatiladi. Bu davrda savdo
yo‘llari va bandargohlar faoliyati yanada jonlangan. Xususan, Amudaryo o‘zanlari
orqali ichki va tashqi aloqalar kengayib borgan.

Xorazmda faoliyat ko‘rsatgan karvon yo‘llari ham VIII–IX asrlarda
rivojlangan. Bu yo‘llar Amudaryodan kechib o‘tuvchi nuqtalar orqali voha
ichkarisiga chuqur kirib borar, yirik qishloq va sug‘oriladigan hududlarni
birlashtirardi. Bu holat 3–9-asrlarda shakllangan ijtimoiy-iqtisodiy modelning
davomiyligini ko‘rsatadi.

Xorazm orqali o‘tgan karvon yo‘llari orqali Sharqiy Turkiston, Eron va
Movarounnahr bilan madaniy va iqtisodiy aloqalar jonlangani ko‘rsatilgan.
Ayniqsa, IX asr oxirlarida bu yo‘llar orqali zarbxonalar va ilmiy markazlarga
xomashyo yetkazilgan. [Бичурин 1851: 174.]

Amudaryoning qadimgi o‘zanlari 3–9-asrlarda ham faol bo‘lgan. Xususan,
Xorazmning janubiy va g‘arbiy qismida joylashgan bandargohlar ushbu o‘zanlarga
qarab shakllangan. Arablar davrida bu yo‘nalishlar bo‘yicha savdo va harbiy
aloqalar amalga oshirilgan. [Толстов 1962: 144–147.]

Xulosa. Xorazm vohasining milodiy III–IX asrlardagi ijtimoiy-iqtisodiy
taraqqiyotida suv yo‘llariga asoslangan kommunikatsiya tizimlari muhim o‘rin
tutgan. Amudaryo bo‘ylab shakllangan bandargohlar, kechuvlar, sug‘orish
inshootlari va karvon yo‘llari Xorazmni nafaqat mintaqaviy, balki xalqaro savdo va
madaniy aloqalarning markaziga aylantirgan. Turli davrlardagi siyosiy
o‘zgarishlarga qaramay, vohaning tabiiy imkoniyatlariga mos ravishda
kommunikatsiya tarmoqlari takomillashib borgan.

Arablar istilosidan so‘ng Xorazmda bu tizimlar yanada rivojlanib, harbiystrategik va iqtisodiy infratuzilmaning asosiy tayanchlaridan biriga aylangan. Suv

yo‘llari orqali amalga oshirilgan savdo-sotiq, madaniy almashinuv va mudofaa

choralari vohaning barqarorligini ta’minlab turgan. Ushbu tarixiy jarayonlar

Xorazm sivilizatsiyasining mustahkam asoslar ustida shakllanganini, uning boshqa

yirik madaniy markazlar bilan uzviy bog‘liqligini yaqqol namoyon etadi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Птолемей Клавдий. География. Книга VI. – М., 1966

2. Толстов С.П. Древний Хорезм. – М.-Л., 1948. – С. 78–83.

3. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. – М., 1963.

– С. 45–47, 62-64.

4. Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана. – М., 1927. – С.

53–56.

5. Наршахи. История Бухары. – Ташкент, 1897. – С. 94, 99-100

6. Толстов С.П. По древним дельтам Окса. – М.-Л., 1962. – С. 132., 144-

147

7. Коровяков М.П. Портовые поселения древнего Хорезма. – Ташкент,

1990. – С. 58–62.

8. Наршахи. История Бухары. – Ташкент, 1897. – С. 96–98.

9. Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней

Азии в древние времена. – СПб., 1851. – Т. 1. – С. 174.

XORAZMDA XIV–XV ASRLAR IJTIMOIY-IQTISODIY VA MADANIY
JARAYONLAR MANBASHUNOSLIGI VA TARIXSHUNOSLIGI TAHLILI

Toshkent Kimyo xalqaro universiteti Namangan filiali,
talabasi D.Erkinjonova

( tel:+998953917555, e-mail:olimjon1009@umail.uz)

Annotatsiya: Mazkur maqolada Amir Temur va temuriylar davrida Xorazm
vohasida kechgan ijtimoiy-iqtisodiy hamda madaniy jarayonlarning
manbashunoslik va tarixshunoslik jihatlari tahlil qilingan. Yozma manbalar,
arxeologik topilmalar va tarixiy adabiyotlar asosida XIV–XV asrlarda Xorazm
shaharsozlik tizimi, savdo yo‘llari, dehqonchilik va hunarmandchilikning izchil
rivojlanganligi ilmiy asosda yoritilgan..
Kalit so’zlar: Amir Temur, temuriylar davri, Xorazm vohasi, ijtimoiy-iqtisodiy
jarayonlar, madaniy taraqqiyot, arxeologik topilmalar, tarixshunoslik,
manbashunoslik, shaharsozlik, o‘zbek davlatchiligi tarixi, Xorazm sivilizatsiyasi,
Movarounnahr.
Аннотация: В данной статье рассматриваются источниковедческие и
историографические аспекты социально-экономических и культурных
процессов, происходивших в Хорезмском оазисе в эпоху Амира Темура и
тимуридов. На основе письменных источников, археологических находок и
исторической литературы показано, что в XIV–XV веках в Хорезме
продолжалось развитие городской инфраструктуры, ремесленного
производства и земледелия.