9. Оксфорд ўқув дастурига ўзбек ва қадимги ўзбек (чиғатой) тилларини
киритган биринчи ва ягона университет бўлди. https://kun.uz/kr/50559568.
Murojaat sanasi:16.10.2025.
HUSAYN BAYQARA DAVRIDA XUROSON GEOGRAFIYASI
Oriental universiteti katta
o‘qituvchisi Jurayev Sherzod
Annotatsiya: O‘zbek tilida Ushbu maqola XV asr oxiri – XVI asr boshlarida
(1469–1506) Sultan Husayn Bayqara hukmronligi davrida Xuroson mintaqasining
geografik holatini kompleks tahlil qilishga bag‘ishlangan. Fizik-geografik
xususiyatlar (reliyef, iqlim, gidrografiya), siyosiy chegaralar va administrativ
tuzilma, iqtisodiy geografiya (qishloq xo‘jaligi, savdo yo‘llari, hunarmandchilik),
shahar va qishloq landshafti, demografik tarkib va madaniy geografiya batafsil
o‘rganilgan. Husayn Bayqara davri Xurosonning so‘nggi “oltin davri” sifatida
baholanib, uning geografik salohiyati madaniy va iqtisodiy yuksalishning asosi
bo‘lgani isbotlangan.
Kalit so‘zlar: O‘zbekcha: Husayn Bayqara, Xuroson, Temuriylar, Hirot, fizik
geografiya, siyosiy geografiya, iqtisodiy geografiya, savdo yo‘llari, madaniy
landshaft, irrigatsiya
Аннотация: Статья посвящена комплексному анализу географического
положения Хорасана в период правления Султана Хусейна Байкары (1469–
1506). Рассматриваются физическо-географические особенности (рельеф,
климат, гидрография), политические границы и административная структура,
экономическая география (сельское хозяйство, торговые пути, ремесла),
городской и сельский ландшафт, демографический состав и культурная
география. Эпоха Хусейна Байкары оценивается как последний «золотой
век» Хорасана, когда его географический потенциал стал основой
культурного и экономического расцвета.
Ключевые слова: Хусейн Байкара, Хорасан, Тимуриды, Герат, физическая
география, политическая география, экономическая география, торговые
пути, культурный ландшафт, ирригация
Annotation: This article is devoted to a comprehensive analysis of the geography
of Khorasan during the reign of Sultan Husayn Bayqara (1469–1506). It examines
physical-geographical features (relief, climate, hydrography), political boundaries
and administrative structure, economic geography (agriculture, trade routes,
crafts), urban and rural landscapes, demographic composition, and cultural
geography. The era of Husayn Bayqara is assessed as the last “golden age” of
Khorasan, when its geographical potential became the foundation of cultural and
economic prosperity.
Keywords: Husayn Bayqara, Khorasan, Timurids, Hirot, physical geography,
political geography, economic geography, trade routes, cultural landscape,
irrigation
Sultan Husayn Bayqara (1438–1506) Temuriylar sulolasining oxirgi buyuk
hukmdori bo‘lib, 37 yil (1469–1506) davomida Xurosonning markazi hisoblangan
Hirotda hukmronlik qildi. Uning davri nafaqat siyosiy barqarorlik, balki
madaniyat, san’at va ilm-fanning misli ko‘rilmagan yuksalishi bilan ham tarixda
qoldi. Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Kamoliddin Behzod kabi zotlar uning
saroyida faoliyat yuritgan [1, 87–92].
Xuroson o‘sha davrda hozirgi Eron shimoli-sharqi, Afg‘oniston shimoli,
Turkmaniston janubi va O‘zbekiston janubiy-qismini o‘z ichiga olgan ulkan hudud
edi. Bu mintaqaning geografik xususiyatlari – tog‘lar, daryolar, vohalar va savdo
yo‘llari – Husayn Bayqara davrida iqtisodiy va madaniy gullab-yashnashning
asosiy omili bo‘ldi [2, 214].
Xuroson relyefi jihatidan juda xilma-xil edi. Shimolda Qoraqum cho‘lining
janubiy chekkalari, janubda Kopetdog‘ va Paropamiz tog‘ tizmalari, sharqda
Hindukush tog‘larining g‘arbiy yon bag‘irlari joylashgan. Hirot vodiysi 900–1200
m balandlikda, Harirud daryosi bo‘yida joylashgan bo‘lib, mo‘tadil iqlimga ega edi
[3, 156].
Asosiy daryolar: Harirud (Tedjen), Murg’ob, Kashaf rud, Balx daryosi. Bu
daryolar sug‘orish tizimlarining asosi bo‘lib, vohalar hosil qilgan. Husayn Bayqara
davrida eski Temuriy irrigatsiya inshootlari ta’mirlanib, yangi ariqlar qurilgan – bu
haqda Navoiyning “Xamsa”sidagi tasvirlarda ham dalil bor [4, 112].
Iqlim – quruq kontinental: yoz issiq (Hirotda iyul o‘rtacha +32 °C), qish
yumshoq (yanvar +2…+5 °C), yog‘in 250–400 mm, asosan bahor va qishda.
Tog‘li hududlarda 1000 mm gacha yetadi. Bu sharoit bug‘doy, arpa, paxta, meva
(qovun, uzum, anor) va pillakashlik uchun juda qulay edi [2, 219–221].
Husayn Bayqara 1469 yilda Hirotni egallagach, asta-sekin butun Xurosonni
o‘z tasarrufiga oldi. 1470 yilda Balx va Kunduzni, 1480-yillarda Mashhad va
Sabzavorni qo‘shdi. Uning davlatining chegaralari:
Shimolda – Amudaryo va Marv yaqinigacha
G‘arbda – Nishapur va Tus
Janubda – Qaen va Siston chegarasi
Sharqda – Balx va Badaxshon
Hukumat 4 ta katta viloyatga bo‘lingan: Hirot, Marv, Balx va Mashhad
markazli. Har bir viloyatda darug‘a (hokim) va amirlar bo‘lgan [5, 167].
1501 yilda shayboniylar Samarkandni egallagach, Xuroson shimoliy
chegarasi xavf ostida qoldi. 1506 yilda Husayn vafot etgach, 1507 yilda
Shayboniyxon Hirotni oldi – bu Xurosonning Temuriy davrining tugashi edi [1,
201].
Xuroson iqtisodiyoti qishloq xo‘jaligi va savdoga asoslangan edi.
Sug‘oriladigan yerlarning 80–85 % bug‘doy, arpa, paxta va meva bog‘lariga
ajratilgan. Hirot atrofidagi “Chor bog‘” tizimi dunyoga mashhur edi.
Savdo yo‘llari:
G‘arbga – Mashhad → Tabriz → Usmonli imperiyasi
Shimolga – Marv → Buxoro → Rossiya
Sharqqa – Balx → Hindiston (Kobul orqali)
Janubga – Qandahor → Dehli
Ipak, matolar, qog‘oz, chinni, quruq mevalar eksport qilingan. Hirot bozori
haftada 6 kun ishlar, karvonsaroylar soni 200 dan oshgan [6, 234–238].
Hunarmandchilik markazlari: Hirot (miniatyura, kitobat), Nishapur (firuza),
Sabzavar (ipak).
Hirot – davlat poytaxti, aholisi 1506 yilda taxminan 300–350 ming kishi [7,
145]. Shahar ichida Musallo majmuasi, Gowharshod maqbarasi, Jome’ masjidi va
40 dan ortiq madrasa bo‘lgan. Husayn Bayqara davrida “Injil” kanali qayta
ta’mirlanib, shahar atrofida yangi bog‘lar barpo etilgan (bog‘ nomi: Bog‘i
Jahonoro, Bog‘i Zog‘on).
Boshqa yirik shaharlar:
Marv (aholi ~150 ming)
Nishapur (~100 ming)
Balx (~120 ming)
Mashhad (ziyorat markazi)
Qishloqlarda katta qishloq xo‘jalik majmualari (rabot, dehqonchilik uylari)
bo‘lib, ular bog‘ va uzumzorlar bilan o‘ralgan edi.
Aholi tarkibi: fors-tojiklar (70–75 %), turkiy xalqlar (o‘zbek, turkman,
qoraqalpoq urug‘lari – 20–25 %), arab, kurd, hazora guruhlari. Hirot va
Nishapurda forsiy, Balx va Marvda turkiy tillar ustun edi.
Aholi zichligi vohalarda yuqori (1 km² ga 80–100 kishi), cho‘l va tog‘larda
past (5–10 kishi). Ko‘chmanchi turkman va o‘zbek urug‘lari shimoliy chegaralarda
yashagan [3, 201].
Husayn Bayqara davri Xuroson madaniy landshaftining eng yorqin davri
edi. Hirot “Sharqning Florensiyasi” deb atalgan. 300 dan ortiq bog‘, 40 dan ortiq
madrasa, 12 ta katta karvonsaroy, ko‘plab hammom va masjidlar qurilgan.
Alisher Navoiy o‘zbek adabiy tilini davlat tili darajasiga ko‘targan, Jomiy
“Bahoriston” asarini yozgan, Behzod miniatyura maktabini yaratgan [4, 156–160].
Bu madaniy yuksalish geografik sharoitlar bilan uzviy bog‘liq edi:
vohalarning serhosilligi, savdo yo‘llarining faolligi va shaharlarning xavfsizligi
ijodkorlarni o‘ziga tortgan.
Xulosa
O‘zbek tilida Husayn Bayqara davrida Xuroson o‘zining geografik
salohiyatini to‘la namoyon etdi. Tog‘lar, daryolar, vohalar va savdo yo‘llari tufayli
mintaqa iqtisodiy jihatdan gullab-yashnadi, madaniy jihatdan esa Sharq Uyg‘onish
davrining eng yorqin markaziga aylandi. Bu davr Xuroson tarixidagi so‘nggi
buyuk davr bo‘lib, uning merosi bugungi kunda ham Hirot, Balx va Mashhadda
saqlanib qolgan.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. – T.: Sharq, 1992. – 352 b.
2. Bartold V.V. Raboty po istoricheskoy geografii. – M.: Vostochnaya literatura
RAN, 2002. – 712 s.
3. Subtelny M.E. Timurids in Transition: Turko-Persian Politics and Acculturation
in Medieval Iran. – Leiden: Brill, 2007. – 412 p.
4. Навоий Алишер. Махбуб ул-кулуб. – Тошкент: Фан, 1983. – 248 б.
5. Roemer H.R. The Successors of Timur // The Cambridge History of Iran, Vol. 6.
– Cambridge, 1986. – P. 98–146.
6. Manz B.F. Power, Politics and Religion in Timurid Iran. – Cambridge
University Press, 2007. – 336 p.
7. Szuppe M. Hirot under the Timurids // Encyclopaedia Iranica (online edition),
2020.
ХИВА ХОНЛИГИДАН РОССИЯГА ЮБОРИЛГАН
ЭЛЧИЛИКЛАРГА ОИД АЙРИМ ҚАРАШЛАР
Нодира Холмонова
Ориентал университети
“Ижтимоий-гуманитар фанлар” кафедраси phD,
nkholmonova@inbox.ru
Аннотация: Хива хонлиги дипломатиясида элчилик институти давлат ташқи
сиёсатини юритишда алоҳида аҳамиятга эга бўлган. Бугунги кунга қадар
саноқли илмий адабиётларда хонликдаги элчилик ишларининг ташкил
этилиши, мазмун-моҳияти ёритиб берилган бўлиб, ҳар бир давлат билан
амалга оширилган элчилик алоқалари алоҳида тадқиқ этилмаган. Россия
хонликнинг асосий дипломатик алоқаларни олиб борган давлатларидан бири
бўлган ва муносабатлар мазмунининг ўзгариши томонлар ўртасидаги
элчилик алоқаларига ҳам ўз таъсирини ўтказган. Шу жиҳатдан, ҳар икки
давлат ўзаро элчилик алоқаларига диққат билан қараган. Мақолада объект
сифатида хивалик элчилар фаолияти олиниб, хонликдан Россияга бир
вакилнинг бир неча марта ташрифи, унинг моҳияти, мақсади, натижа ҳамда
оқибатлари хусусида қарашлар келтирилган.
Калит сўзлар: элчи, дипломатия, Ҳожиюсуф, Давлат Муҳамммад ясавул,
Иброҳимбек, Эренгхон, Дўстбек Баҳодир, Али Шукуров, Шукруллобой
Мискинов, И. Хохлов, А. Бекович-Черкасский, Пётр Алексеевич, Емельян
Украинцев, И. Неплюев.
Аннотация: Институт посольской службы в дипломатии Хивинского
ханства имел особое значение в проведении внешней политики государства.
До настоящего времени в немногочисленной научной литературе освещались
организация и сущность посольской службы в ханстве, однако
дипломатические отношения с каждым государством не изучались отдельно.
Россия была одним из основных государств, с которым ханство
поддерживало дипломатические связи, и изменение содержания отношений
также повлияло на посольские связи между сторонами. В связи с этим оба
государства уделяли пристальное внимание взаимным дипломатическим
связям. В статье в качестве объекта рассматривается деятельность хивинских
послов, приводятся взгляды на несколько визитов одного представителя из
ханства в Россию, их сущность, цель, результаты и последствия.
Ключевые слова: Посол, дипломатия, Ходжиюсуф, Давлет Мухаммад ясаул,
Ибрагимбек, Эренгхан, Достбек Бахадир, Али Шукуров, Шукруллобой