ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Xiva xonligidan Rossiyaga yuborilgan elchiliklarga oid ayrim qarashlar

Xolmonova Nodira

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

5. Roemer H.R. The Successors of Timur // The Cambridge History of Iran, Vol. 6.
– Cambridge, 1986. – P. 98–146.
6. Manz B.F. Power, Politics and Religion in Timurid Iran. – Cambridge
University Press, 2007. – 336 p.
7. Szuppe M. Hirot under the Timurids // Encyclopaedia Iranica (online edition),
2020.

ХИВА ХОНЛИГИДАН РОССИЯГА ЮБОРИЛГАН
ЭЛЧИЛИКЛАРГА ОИД АЙРИМ ҚАРАШЛАР

Нодира Холмонова
Ориентал университети
“Ижтимоий-гуманитар фанлар” кафедраси phD,

nkholmonova@inbox.ru

Аннотация: Хива хонлиги дипломатиясида элчилик институти давлат ташқи
сиёсатини юритишда алоҳида аҳамиятга эга бўлган. Бугунги кунга қадар
саноқли илмий адабиётларда хонликдаги элчилик ишларининг ташкил
этилиши, мазмун-моҳияти ёритиб берилган бўлиб, ҳар бир давлат билан
амалга оширилган элчилик алоқалари алоҳида тадқиқ этилмаган. Россия
хонликнинг асосий дипломатик алоқаларни олиб борган давлатларидан бири
бўлган ва муносабатлар мазмунининг ўзгариши томонлар ўртасидаги
элчилик алоқаларига ҳам ўз таъсирини ўтказган. Шу жиҳатдан, ҳар икки
давлат ўзаро элчилик алоқаларига диққат билан қараган. Мақолада объект
сифатида хивалик элчилар фаолияти олиниб, хонликдан Россияга бир
вакилнинг бир неча марта ташрифи, унинг моҳияти, мақсади, натижа ҳамда
оқибатлари хусусида қарашлар келтирилган.
Калит сўзлар: элчи, дипломатия, Ҳожиюсуф, Давлат Муҳамммад ясавул,
Иброҳимбек, Эренгхон, Дўстбек Баҳодир, Али Шукуров, Шукруллобой
Мискинов, И. Хохлов, А. Бекович-Черкасский, Пётр Алексеевич, Емельян
Украинцев, И. Неплюев.
Аннотация: Институт посольской службы в дипломатии Хивинского
ханства имел особое значение в проведении внешней политики государства.
До настоящего времени в немногочисленной научной литературе освещались
организация и сущность посольской службы в ханстве, однако
дипломатические отношения с каждым государством не изучались отдельно.
Россия была одним из основных государств, с которым ханство
поддерживало дипломатические связи, и изменение содержания отношений
также повлияло на посольские связи между сторонами. В связи с этим оба
государства уделяли пристальное внимание взаимным дипломатическим
связям. В статье в качестве объекта рассматривается деятельность хивинских
послов, приводятся взгляды на несколько визитов одного представителя из
ханства в Россию, их сущность, цель, результаты и последствия.
Ключевые слова: Посол, дипломатия, Ходжиюсуф, Давлет Мухаммад ясаул,
Ибрагимбек, Эренгхан, Достбек Бахадир, Али Шукуров, Шукруллобой

Мискинов, И. Хохлов, А. Бекович-Черкасский, Пётр Алексеевич, Емельян
Украинцев, И. Неплюев.
Annotation: The institution of embassy in the diplomacy of the Khiva Khanate
held particular importance in conducting the state's foreign policy. Until today,
limited scientific literature has covered the organization and essence of embassy
affairs in the khanate, but the diplomatic relations with each state have not been
studied separately. Russia was one of the main states with which the khanate
maintained diplomatic relations, and the changing nature of these relations also
influenced the embassy ties between the two sides. Given this aspect, both states
paid close attention to mutual embassy relations. The article takes the activities of
Khivan ambassadors as its object of study and presents perspectives on the
multiple visits of one representative from the khanate to Russia, including their
essence, purpose, results, and consequences.
Key words: Ambassador, diplomacy, Khojiyusuf, Davlat Muhammad yasaul,
Ibrahimbek, Erenghon, Dustbek Bahodir, Ali Shukurov, Shukrulloboy Miskinov, I.
Khokhlov, A. Bekovich-Cherkassky, Pyotr Alekseevich, Yemelyan Ukraintsev, I.
Neplyuyev.

Бугунги кунда жаҳонда содир бўлаётган ўзгаришлар, давлатлар ўртасида
геосиёсий таъсир доираларни “қайта тақсимлаш”га уринишлар оқибатида
юзага келаётган ишончсизликнинг кучайиб бориши халқаро
муносабатларнинг сусайишига олиб келмоқда. Буни англаган ҳолда
тинчликпарвар ташқи сиёсатни амалга ошириш ҳар бир давлат олдида турган
долзарб вазифалардан биридир. Шу жиҳатдан, давлатлар ўртасидаги
дипломатик алоқаларда ҳамкорлик ва аксинча зиддиятли ҳолатларнинг пайдо
бўлишига олиб келувчи омилларга янгича ёндашувлар асосида эътибор
қаратиш, тарих хатоларидан сабоқ чиқариш билан бирга замонавий
интеграциялашув истиқболларини англашга ҳам хизмат қилади.

Дипломатик муносабатлар тарихини тадқиқ этган мутахассис таърифи
билан билан баҳо берганда [1], “элчилар – дипломатиянинг қуроли ёки
воситаси” ҳисобланар экан, Хива – Россия алоқаларини йўлга қўйиш ва
мустаҳкамлаш йўлида хизмат қилган элчилар ҳамда улар бошчилигида
уюштирилган элчилик алмашинувлари масаласига тадқиқотларда қай
даражада эътибор берилганини аниқлаш ўзаро муносабатлар характерини
тўлароқ тасаввур қилишга ёрдам беради.

Хива хонлигида элчиларга ўз вазифаларини мукаммал бажариши учун
қатор талаблар қўйилган бўлиб, асрлар давомида шаклланган анъаналар
бунга асос қилиб олинади. Шу жиҳатдан, хонликдан Россияга юборилган
қатор элчиликлар муваффақият қозонган. Муваффақиятли элчиликлар билан
бир қаторда Хива хонлигидан бир элчининг бир неча марта Россияга ташриф
буюрганлигини кузатиш мумкин. Бунда асосан элчининг йўл ва борган
ҳудудини билиши, ўз зиммасига юклатилган вазифани уддалай олишига
эътибор қаратилган. Бу ҳолат хивалик элчиларнинг музокараларда
муваффақиятини таъминлаган омиллардан бири бўлган бўлса, айрим
ҳолларда бунинг акси бўлганлиги кўринади.

Хусусан, Ҳожиюсуф элчилиги (биринчи марта 1616-1617 йилларда,
иккинчи марта 1623-1625 йилларда)ни мисол қилиш мумкин. Мазкур
элчилик биринчи марта муваффақиятли якун топган бўлса-да, иккинчи
ташриф кутилган натижани бермайди. Ҳ. Зиёев асарида элчи Ҳожиюсуф И.
Хохловга қилинган ёмон муносабат туфайли Ярославл шаҳрига келганда
Бухоро элчиси билан бирга ортга қайтариб юборилганлиги қайд этилади [2].
А. Кочнёв диссертациясида эса мазкур элчилик бўлганлиги қайд этилиб
унинг натижасига оид маълумот келтирилмайди [3].

XVII асрда амалга оширилган Давлат Муҳаммад ясавул элчилиги
(биринчи марта 1653-1654 йиллар, иккинчи марта 1658-1659 йиллар)ни ҳам
шу қаторга киритиш мумкин. Бироқ, мазкур элчилик ташрифи давомида
кўрилган масала ва унинг натижаларига оид ишлар деярли мавжуд эмас.
Фақатгина Ҳ. Зиёев элчининг икки марта Астрахан орқали Москвага
борганлигини қайд этади [4]. А. Кочнёв элчиликнинг сон жиҳатдан 16
кишилик таркибдан иборатлигини тилга олинади [5]. Шунингдек, тилшунос
тадқиқотчи О. Чўпонов Хива-Россия элчилик китобларидаги атамаларни
лексик тадқиқини амалга оширишда мазкур элчилик ҳужжатларини
лексикологик томондан тадқиқотга тортади [6]. Унда савдо алоқаларидаги
қатор талабгир маҳсулотлар номлари тилга олинади.

Кейинги элчиликлардан бири Иброҳимбек Ажизов (Авезов) биринчи
марта 11 кишилик таркиб билан 1683-1684 йилларда Россияга ташриф
буюргани ҳолда, иккинчи бор 1690-1691 йилларда 50 кишилик таркиб билан
ҳаракатланади. Элчининг дастлабки ташрифига оид маълумот Н.М. Рогожин
томонидан тузилган “Обзор посольских книг из фондов – коллекций
хранящихся в ЦГАДА” номли маълумотномасида мазкур архивнинг
Россиянинг Хива билан алоқалари“ номли 134 жамғарма, 1 рўйхат, 2 ишда
сақланаётганлигига оид маълумот қайд этилган бўлса [7], муаллифлардан
фақат Ҳ. Зиёев элчи подшолар Иван ва Пётр Алекссевичлар билан учрашиб,
олдинги анъаналарга содиқ қолган ҳолда уларга хон ёрлиғи ва туҳфаларини
тақдим қилганлигини қайд этади. Шунингдек, элчи ўзи билан хонликда озод
қилинган рус асирларни олиб борган деган маълумотни келтиради [8].
Мазкур элчиликни шунга қадар бўлган алоқалар орасида дастлабки озод
этилган рус асирларни олиб борган элчилик деб баҳолаш мумкин.

Иброҳимбекнинг иккинчи бор ташрифи катта карвон билан амалга
оширилиб, юқорида келтирилган архив жамғармасининг 1 рўйхат 3 ишда
сақланаётганлигига оид маълумотни Н.М. Рогожин қайд этади [9]. А.
Чулошников келтирган маълумотда элчи Манғишлоқда пристан қуриш
борасида ҳам таклиф билдириганлиги қайд этилади [10]. Ҳ. Зиёев
монографиясида Хива хони Эренгхон ўзининг тахтга ўтирганлигини
билдириб, подшолар Иван ва Пётр Алексеевичларга ёрлиқ жўнатганлиги
қайд этилади. Элчилик миссияси 1691 йил 16 мартда Москвада Элчилик
маҳкамасида Емильян Украинцев томонидан қабул қилинади. Қабул
давомида яна Манғишлоқ масаласи ва савдога оид муаммолар тилга
олинганлиги кўрсатилади [11]. А. Андреев, Р. Рахимов мақоласи, А. Кочнёв
ишларида элчининг рус подшосига олиб келган совғаларига оид

маълумотлар келтирилади. Унга кўра, Хива элчиси 2 та кичик бабра, ёш
арғумоқ, 2 та йўрға, 2 та йирик от, 9 нафар рус асирини совға сифатида олиб
боради [12]. Элчига жавоб тариқасида 40 та сувсар териси берилади. Элчи
Пётр ва Иван Алексеевич қабулида ва дума аъзоси Емельян Игнатьевич
Украинцев билан суҳбатлар олиб бориб, асосий масала сифатида “хива
ўтовларини” талон-тарож қилаётган ёйиқ казакларидан шикоят ва
қалмиқларнинг Аюкин улусига ҳужум қилишни таклиф қилади, асосий
масала эса “туркман пристани” қуриш ишлари бўлганлиги таъкидланади.

Адабиётларда бир қанча баҳсли мунозараларга сабаб бўлган ва уч марта
элчи сифатида Россияга борган Дўстбек Баҳодир миссияси кўп тадқиқ
этилган элчиликлар қаторида туради. Биринчи марта 45 кишилик таркиб
билан 1700 йилда Россияга борган элчи хон номидан васалликни
сўраганлигига оид маълумотларни Ф. Лобисевич, В. Бартолд, Ҳ. Зиёев, Х.
Ғуломов, В. Костецкий, С. Пуллада, А. Отамуродова ва О. Абдурахимов
(ҳаммуаллифликда) каби муаллифлар қайд этади [13]. Архив ҳужжатларини
синчковлик билан ўрганган соҳа мутахассислари А. Андреев, Р. Почекаев ва
Н. Аллаевалар эса элчи Пётр I дан тобеликни сўрамагалиги, аксинча, рус
ҳукумати вакиллари хоннинг мактубини нотўғри талқин қилганлигини
асослаб берадилар [14]. Элчининг иккинчи бор ташрифи бевосита биринчи
ташрифнинг мантиқий давоми сифатида юқорида исмлари келтирилган
муаллифлар томонидан қайд этилиб, рус ҳукумати элчи орқали янги Хива
хони Сайид Алихон (1703-1705)*га Россия васалли эканлигини эслатувчи
ёрлиқ жўнатган. Айнан мазкур ташриф оқибатида рус ҳукумати
тайёргарликлар билан А. Бекович-Черкасский экспедициясини ташкил этади.
Дўстбек Баҳодирнинг учинчи бор ташрифи 1731 йилда 40 кишилик карвон
билан амалга оширилиб, сиёсий ҳаётда ўзгаришга олиб келувчи бирон
ҳаракат бўлганлигига оид маълумотлар қайд этилмайди. Биргина Ҳ. Зиёев
монографиясида элчи Астрахан губернаторига озиқ-овқат таъминоти
масаласида мактуб йўллаганлиги, элчиликнинг Москвагача йўл харажати рус
ҳукумати ҳисобидан таъминланганлиги қайд этилади [15].

XVIII асрнинг ўрталарида икки бор ташкил этилган элчиликлардан бири
Шербек Аширбой Мулла Нодиров элчилиги бўлиб, дастлаб 1749-1752
йилларда 3 кишилик таркиб билан, иккинчи бор 1755 йилда амалга
оширилган бўлиб, ҳар икки ҳолатда ҳам элчи Оренбургдан ортга қайтади.

Биринчи бор, Герман элчининг 1750 йил Оренбургга етиб келганлигини
қайд этади, тўлиқ маълумот бермайди [16]. “Хоразм тарихи” номли асарда
мазкур элчиликнинг Оренбург губернатори томонидан яхши кутиб
олинганлиги, рус ҳукумати бундан буён савдо карвонларни Оренбургга
кўплаб юборилишига рухсат берганлиги қайд этилади [17]. Ҳ. Зияев
монографисида элчи Оренбургга борган Хива хонининг биринчи расмий
элчиси бўлиб, унга Нуралибой Қутлубоев, Қутлубой Давлатбоев, Умарбой
Бобоевлар ҳамроҳлик қилиб, Хива хонининг рус подшосига ёрлиғини
Оренбург губернаторига тақдим қилганлиги айтилади [18]. Унга кўра,
элчилар хон номидан Оренбургнинг қурилганлиги юзасидан миннатдорлик
изҳор қилиб, кўчманчиларнинг савдо карвонларига ҳужумига қарши

биргаликда кураш олиб боришлари таклифи билдирилади. Мазкур
маълумотлар Ф. Лобисевич, XXI асрда Х. Ғуломов тадқиқотларида ҳам
келтирилади [19]. Элчининг қайтишида Неплюев хазина ҳисобидан 200
сўмлик совға ва хон номига мактуб бериб юборилади. Бу даврда Хива хони
Ғойибхон (1746-1756) ва қозоқларнинг бошқа бир улуси етакчиси Нуралихон
ўртасида келишмовчиликлар бўлиб, элчилар қайтиш олдидан таъқиб остига
олинади. Бундан ташқари улардан катта бож тўлови ундирилиб, Хива-Россия
карвонларининг Нуралихон ҳудудидан ўтишига рухсат бермаганлигини Ҳ.
Зиёев қайд этади [20]. В. Костецкий, Н. Аллаевалар мазкур элчилик Хива
хонлигининг Эрондан мустақил давлат сифатида юборган дастлабки
элчилиги бўлганлигидан Оренбург губернатори И. Неплюев қандай
муносабатда бўлишни билмай иккиланганлиги ва бу борада Петербургдан
элчини Оренбургда қабул қилиш кўрсатмаси келганлигини таъкидлайди [21].

Элчиликнинг иккинчи бор ҳам Оренбургда қабул қилиниб, Петербургга
ўтказилмаганлигига оид маълумот А. Отамуродова ва О. Абдурахимовлар, У.
Абдурасулов ҳамда П. Сартори мақоласида эслаб ўтилади [22].

1783 йилда амалга оширилган элчилик ҳаракатларидан бири Али
Шукуров (иккинчи бор) ташрифи саналади. Х. Ғуломов, В. Костецкий, Н.
Аллаева монографияларида 1763 йил элчи олиб келган хон мактубининг
муҳри Россияда белгиланган тартибдагидек охири ва орқа томонида эмас
балки, бошланишига қўйилмаганлиги учун саройга киритилмаган Али
Шукуровнинг иккинчи ташрифи эканлигини қайд этадилар [23]. Мазкур
маълумотдан кўринадики, элчи дастлаб 1763 йилда рус пойтахтига борган ва
натижасиз ортга қайтган. Шунга қарамасдан манба ва адабиётларда элчилик
тафсилотларига оид маълумотлар қайд этилмайди.

XIX асрда ҳам Шукруллобий Мискинов Хива хони томонидан икки бор
1846 ва 1852 йилларда расмий вакил сифатида Россияга юборилади [24]. Ҳар
икки ташриф давомида хонлик томонидан даштликлардаги рус
истеҳкомларига норозилик мурожаати билдирилган. В. Костецкий элчилар
Россия қурган ва қураётган истеҳкомлар борасида хоннинг норозилигини
баён этишар экан, император буни савдо ишларини хавфсизлантириш ва ўша
ҳудудда тартиб ўрнатиш учунлиги учун қурилган деган жавоб берганлигини
қайд этади [25]. М. Ниязматов элчиларга Хива хони Муҳаммад Аминхон
(1845-1855) томонидан Раим қалъаси қурилишини тўхтатишга рус
ҳукуматини кўндириш вазифа берилгани, бироқ, якунда элчилар ўз
мақсадига эриша олмай ортга қайтганликларини қайд этади [26].
Тадқиқотчилар А. Отамуродова ва О. Абдурахимовлар ҳам мазкур
маълумотларни қайд этиб, русларнинг Сирдарё ва Манғишлоқдаги
босқинчилик ҳаракатларини тўхтатишни талаб қилиб борганлигини ҳам
таъкидлайди [27].

Иккинчи ташрифда элчи орқали В. Перовский томонидан хонликни
“қўрқитиш” мақсадида “Хива хонлиги бизнинг кўз ўнгимизда ўзининг
эркинлигини йўқотмоқда”, тарзида таҳдид қилинганлигини Н. Халфин
таъкидлаб ўтади [28]. М. Ниязматов элчи рус ҳукумати вакилига учинчи бир
давлат кузатувида хонлик ва Россия ўртасида Сирдарё бўйлаб чегара

чизиғини ўтказиш масаласини қўйганлигини қайд этади [29]. Бироқ чегара
борасидаги мазкур масала очиқ қолдирилади.

Кўриниб турганидек, Хива хонлиги ва Россия ўртасидаги дастлабки
алоқалар савдо мазмунида бўлган бўлса, Россия ташқи сиёсатининг “Шарққа
силжиш” ҳаракатлари натижасида сиёсий-ҳарбий мазмунга ўзгаради. Бу
жиҳатдан илмий адабиётларда икки давлат муносабатларининг динамикаси
ва мазмунига таъсир кўрсатган сиёсий аҳамияти юқори бўлган элчиликлар
асосан тадқиқотларга тортилиб, қолган элчиликларга оид маълумотларнинг
ўрганилмаганлиги яққол кўринади. Шунингдек, Хива хонлигида элчилик
институтининг фаолияти ҳам яхши йўлга қўйилган бўлиб, хонликнинг
халқаро миқёсдаги ўрнини сақлашда давлат вакиллари саналган элчиларга
алоҳида талаблар қўйилгани бунинг ёрқин исботидир. Айниқса, Россия ва
Эрон каби давлатларга элчиларни юборишда эҳтиёткор бўлганлиги сезилади.
Сабаби мазкур давлатлар билан олиб борилган ташқи сиёсат фақат
иқтисодий-савдо характерида бўлмасдан, сиёсий-ҳарбий ҳаракатлар
мазмунига ҳам эга бўлган. Шу жиҳатдан, бу ҳудудларга элчи юборишда
тажрибали, ишбилармон ва чуқур фикр-мулоҳазага эга инсонларга эътибор
қаратилган.

Фойдаланилган адабиётлар
1. Жуковский С.В. Сношения России с Бухарой и Хивой за последние
трехсотлетие. – Петроград, 1915. – С. VI.

2. Зиёев Ҳ. Ўзбекистон ва Сибир (XVI-XIX асрлар). Асарлар тўплами-1. –
Тошкент, 2008. – Б. 51.

3. Кочнев А.В. Политика России в отношении Хивинского ханства в начале
XVIII - второй половине XIX в.: дис. ... кандидата исторических наук. –
Екатеринбург, 2019. – С. 59.

4. Зиёев Ҳ. Ўзбекистоннинг Каспий-Волга бўйлари ва Оренбург орқали
Россия билан муносабатлари тарихи (XVI асрнинг иккинчи ярми — XIX
аср). 1 жилд. – Тошкент: “Таълим нашриёти”, 2014. – Б. 64.

5. Кочнев А.В. Политика России в отношении Хивинского ханства в начале
XVIII - второй половине XIX в.: дис. ... кандидата исторических наук. –
Екатеринбург, 2019. – С. 60.

6. Чупонов О.О. Лексические единицы со значением “время” в посольских
книгах по связям России с Хивой XVII в. // Вестник Челябинского
государственного университета. 2018. № 10 (420). Филологические науки.
Вып. 114. – С. 280-283. Ўша муаллиф. К истории создания одной
Хивинской посольской книги XVII века // XXV International scientific
conferencе/ www.naukaip.ru, – С. 225-228.

7. Обзор посольских книг из фондов – коллекций, хранящихся в ЦГАДА
(конeц XV начало XVIII в). Составитель Н.М. Рогожин. – Москва, 1990. –
С. 172.

8. Зиёев Ҳ. Ўзбекистоннинг Каспий-Волга бўйлари ва Оренбург орқали
Россия билан муносабатлари тарихи (XVI асрнинг иккинчи ярми — XIX
аср). 1 жилд. – Тошкент: “Таълим нашриёти”, 2014. – Б. 69.

9. Обзор посольских книг из фондов – коллекций, хранящихся в ЦГАДА
(конeц XV начало XVIII в). Составитель Н.М. Рогожин. – Москва, 1990. –
С. 172.

10.Чулошников А. Торговля Московского государства с Средней Азией в
XVI – XVII вв.// МИУТТ. – Ташкент, 1932. – С. 18.

11.Зиёев Ҳ. Ўзбекистоннинг Каспий-Волга бўйлари ва Оренбург орқали
Россия билан муносабатлари тарихи (XVI асрнинг иккинчи ярми — XIX
аср). 1 жилд. – Тошкент: “Таълим нашриёти”, 2014. – Б. 71.

12.Рахимов Р., Андреев А. Дарообмен в контексте Российско-Хивинских и
Российско-Бухарских связей в петровскую эпоху // Иран-наме, № 3 (27),
2013. – С. 110. Кочнев А.В. Политика России в отношении
Хивинского ханства в начале XVIII - второй половине XIX в.: дис. ...
кандидата исторических наук. – Екатеринбург, 2019. – С. 61. Қаранг:
РГАДА. Ф. 134. Сношения с Хивой. Оп. 2. – 1691 г. – Л. 44

13.Лобысевич Ф. И. Поступательное движение в Среднюю Азию в торговом
и дипломатическом отношениях. – СПб., 1900. – С. 19.; Бартольд В.В.
История изучения Востока в Европе и России. Лекции. Издание-2. –
Ленинград, 1925. – С. 204.; Зияев Х. Узбеки в Сибири (XVII – XIX вв). –
Ташкент, 1958. – С. 17. Ўша муаллиф. Ўзбекистоннинг Каспий-Волга
бўйлари ва Оренбург орқали Россия билан муносабатлари тарихи (XVI
асрнинг иккинчи ярми — XIX аср). 1 жилд. – Тошкент: “Таълим
нашриёти”, 2014. – Б. 73. Гуломов Х. Дипломатические отношения
государств Средней Азии с Россией в XVIII-первой половине XIX века. –
Тошкент, 2005. – С. 221.; Костецкий В.А. Россияне в Узбекистане/ Авт.-
сост. В. А. Костетский; Ред кол.: С.И. Герасимова и др. – Ташкент.:
Нихол, 2008. – С. 16.; Пуллада С.П. Русско-Туркменские столкновения:
граница на каспии до начала Большой игры. – London-New York: I.B.
Tauris, 2018. – Р. 21-22.; Otamurodova A., Abduraximov O. Xiva elchilari. –
Toshkent: “Tafakkur qanoti”. 2016. – B. 51-52.

14.Андреев А.А. Российско-хивинские отношения в конце XVII — начале
XVIII в. Декларативная «шерть» или реальное подданство? //
Петербургский исторический журнал № 2 (2015). – С.16-31. Ўша муаллиф.

Хивинское ханство в начале XVIII века. Трудности политического
развития в условиях внешнего влияния. Петровское время в лицах – 2015.
– СПб., 2017. – С. 19-28.; Почекаев, Р.Ю. Губернаторы и ханы.
Личностный фактор правовой политики Российской империи в
Центральной Азии: XVIII — начало XX в. – М.: Изд. дом Высшей школы
экономики, 2017. – С. 203.; Аллаева Н.А. Хива хонлигининг дипломатияси
ва савдо алоқалари. – Тошкент: “Akademnashr”, 2019. – Б. 99-100.

* Ф. Лобисевич, В.Костецкий Хива хонини Араб Муҳаммадхон деб
кўрсатади. М. Ниязматов асарида Хива хони Шоҳниёз хон деб қайд
этилади. Араб Муҳаммадхон 1602-1621 йилларда ҳукмронлик қилган
бўлиб, Шоҳниёзхондан кейин тахтни Шоҳбахтхон (1702-1703) ундан
сўнг Сайид Алихон эгаллаган эди.

15.Зиёев Ҳ. Ўзбекистоннинг Каспий-Волга бўйлари ва Оренбург орқали
Россия билан муносабатлари тарихи (XVI асрнинг иккинчи ярми — XIX
аср). 1 жилд. – Тошкент: “Таълим нашриёти”, 2014. – Б. 79.

16.Герман. Исторический взгляд на сношения России с Хивинскою
областью// Вестник Европы. Ноябр и декабрь, 1822. – С. 148.

17.Хоразм тарихи. 1 жилд. – Урганч, 1997. – Б. 252.

18.Зияев Х. XVIII асрда Ўрта Осиё ва Урал бўйлари. – Тошкент, 1973. – Б.
20.; Зиёев Ҳ. Ўзбекистоннинг Каспий-Волга бўйлари ва Оренбург орқали
Россия билан муносабатлари тарихи (XVI асрнинг иккинчи ярми — XIX
аср). 1 жилд. – Тошкент: “Таълим нашриёти”, 2014. – Б. 86, 147.

19.Лобысевич Ф. И. Поступательное движение в Среднюю Азию в торговом
и дипломатическом отношениях. – СПб., 1900. – С. 49.; Гуломов Х.
Дипломатические отношения государств Средней Азии с Россией в XVIIIпервой половине XIX века. – Тошкент, 2005. – С. 227.

20.Зияев Х. XVIII асрда Ўрта Осиё ва Урал бўйлари. – Тошкент, 1973. – Б. 22.

21.Костецкий В.А. Россияне в Узбекистане / Авт.- сост. В. А. Костетский;
Ред кол.: С.И. Герасимова и др. – Ташкент: Нихол, 2008. – С. 37.; Аллаева
Н.А. Хива хонлигининг дипломатияси ва савдо алоқалари. – Тошкент:
“Akademnashr”, 2019. – Б. 132-133.

22.Otamurodova A., Abduraximov O. Xiva elchilari. – Toshkent: “Tafakkur
qanoti”. 2016. – B. 84. Abdurasulov U., Paolo Sartori. At the Coronation! A
Khivan Ambassador Makes It to Moscow (1762)// Journal of Central Asian
History - 1 (2022). – P. 172.

23.Гуломов Х. Дипломатические отношения государств Средней Азии с
Россией в XVIII-первой половине XIX века. Тошкент, 2005. С. 230.;

Костецкий В.А. Россияне в Узбекистане/ Авт.- сост. В. А. Костетский; Ред
кол.: С.И. Герасимова и др. Ташкент: Нихол, 2008. С. 38.; Аллаева Н.А.
Хива хонлигининг дипломатияси ва савдо алоқалари. – Тошкент:
“Akademnashr”, 2019. – Б. 306.

24.Муҳаммад Ризо Огаҳий. Жоме ул-воқеоти султоний. VI жилд. Нашрга
тайёрловчи С. Долимов. – Тошкент: Ғафур Ғулом, 1980. – Б. 62, 70, 79.

25.Костецкий В.А. Россияне в Узбекистане/ Авт.- сост. В. А. Костетский; Ред
кол.: С.И. Герасимова и др. – Ташкент: Нихол, 2008. – С. 45.

26.Ниязматов М. Поиск консенсуса: Российско-Хивинские геополитические
отношения в XVI – начале ХХ в. – С.Петербург: Петербургское
Востоковедение, 2010. – С. 71.

27.Otamurodova A., Abduraximov O. Xiva elchilari. – Toshkent: “Tafakkur
qanoti”. 2016. – B. 154-155.

28.Халфин Н.А. Россия и ханства Средней Азии (первая половина XIX века).
– М., 1974. – С. 360.

29.Ниязматов М. Поиск консенсуса: Российско-Хивинские геополитические
отношения в XVI – начале ХХ в. – С.Петербург: Петербургское
Востоковедение, 2010. – С. 72.

SHARQ VA G‘ARB MAMLAKATLARI TARIXSHUNOSLIGIDAGI
ASOSIY TAFOVUTLAR (XV-XVI asrlar)

Nodira Xolmonova
Oriental universiteti
“Ijtimoiy-gumanitar fanlar” kafedrasi phD,
Muhammadqodir Murodov
Tarix fakulteti 4-kurs talabasi

Annotatsiya: Ushbu maqolada XV-XVI asrlarda sharq va g‘arb mamlakatlari
tarixshunosligining rivojlanish jarayoni hamda ular o‘rtasidagi asosiy tafovutlar
tahlil etilgan. Shu bilan birga sharq tarixshunosligining diniy, siyosiy va axloqiy
yo‘nalishdagi xususiyatlari bilan bir qatorda, g‘arb tarixshunosligining ilmiy,
gumanistik va insonparvarlik ruhidagi qarashlari o‘zaro taqqoslab o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar: Sharq tarixshunosligi, G‘arb tarixshunosligi, Renessans davri, ilmiy
tahlil, diniy yo‘nalish, Xondamir, Sharafiddin Ali Yazdiy, Leonardo Bruni,
Uyg‘onish davri.
Аннотация: В статье анализируется процесс развития историографии в
странах Востока и Запада в XV–XVI веках и общие различия между ними.
При этом в сравнительном аспекте изучаются религиозные, политические и