8. Kitabi-Dәdә Qorqud. Tәrtib edәni Samәt Əlizadә, nәşrә hazırlayan Tofiq
Hacıyev. Bakı, Yazıçı, Öndәr Nәşriyyatı, 2004
9. Полное собрание русских летописей. т. е. II, Москва, Изд. вост. лит.,
1963
10. Соегов, Мурадгельды. Две песни из туркменсахринской рукописи
«Книги моего деда Корк». Журнал: Язык а культура, 10/2019, №: 39-40, 2019,
с.47-56
11. Yusifov Y.B., Kәrimov S.K. Toponimikanın әsasları. B., Maarif, 1987
12. Жирмунский, В.М. Тюркский героический эпос. Избр. Труди.
Ленинград, Наука, 1974
AMIR TEMURNING JAHON ADABIYOTIDA TUTGAN O‘RNI
Sunatillayeva E‘zoza Ma‘ruf qizi
O‘zbekiston Milliy universiteti Jizzax filiali Filologiya va tillarni o‘qitish: ingliz
tili ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha 2-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar: O‘ZMU Jizzax filiali katta o‘qituvchisi Sirojiddin Saitov
Abduvaliyevich
ezozasunatillayeva@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada Amir Temurning jahon tarixidagi o‘rni, harbiy
strategiyasi, davlat boshqaruvi, madaniy merosi va uning ingliz tilidagi tadqiqotlar
va adabiyotlarda qanday yoritilgani haqida so‘z yuritiladi. Amir Temurning harbiy
yurishlari va siyosiy qarorlari nafaqat Markaziy Osiyo, balki Yevropa va boshqa
mintaqalarga ham ta’sir ko‘rsatgan. Shuningdek, maqolada uning ilm-fan va
madaniyat rivojiga qo‘shgan hissasi, uning nomi bilan bog‘liq asarlar va ilmiy
tadqiqotlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: Amir Temur ibratlari, jahon sivilizatsiyasi, adabiyotdagi o‘rni,
asarlar
Annotation:
This article discusses the role of Amir Temur in world history, his military
strategy, state governance, cultural heritage, and how he is portrayed in Englishlanguage research and literature. Amir Temur’s military campaigns and political
decisions influenced not only Central Asia but also Europe and other regions. The
article also analyzes his contribution to the development of science and culture, as
well as works and scholarly studies associated with his name.
Keywords: Lessons of Amir Temur, world civilization, his place in literature,
works.
Аннотация:
В данной статье рассматривается роль Амира Темура в мировой истории, его
военная стратегия, государственное управление, культурное наследие, а
также то, как он освещается в англоязычных исследованиях и литературе.
Военные походы и политические решения Амира Темура оказали влияние не
только на Центральную Азию, но и на Европу и другие регионы. Кроме того,
в статье анализируется его вклад в развитие науки и культуры, а также
произведения и научные исследования, связанные с его именем.
Ключевые слова: уроки Амира Темура, мировая цивилизация, его место в
литературе, произведения.
Amir Temur (1336–1405) dunyo tarixida muhim o‘rin tutgan buyuk
sarkarda va davlat arbobi hisoblanadi. U nafaqat Markaziy Osiyo, balki butun
dunyo tarixiga ta’sir ko‘rsatgan shaxsdir. Uning harbiy yurishlari, davlat
boshqaruvi va madaniy merosi bugungi kunda ham keng o‘rganilmoqda. Amir
Temur dunyodagi eng buyuk harbiy sarkardalardan biri sifatida tanilgan. U qisqa
vaqt ichida qudratli davlat barpo etib, Movarounnahr, Xuroson, Eron, Iroq,
Hindiston, Kavkaz va Osiyoning boshqa hududlarini o‘z hukmronligi ostiga olgan.
1402-yilda u Usmonli imperiyasi sultoni Boyazid I ni Anqara jangida mag‘lub etib,
Usmonli ekspansiyasini vaqtincha to‘xtatgan. Bu g‘alaba Yevropa tarixida ham
muhim ahamiyat kasb etgan, chunki u Usmonlilarning G‘arbiy Yevropaga
bosqinchilik yurishlarini kechiktirgan.
Amir Temurning harbiy strategiyasi va taktikasi bugungi kunda harbiy
tarixchilar tomonidan chuqur o‘rganiladi. Uning armiyasi yaxshi tashkil etilgan
bo‘lib, u har bir yurishga puxta tayyorgarlik ko‘rgan. Amir Temur nafaqat harbiy
sohada, balki davlat boshqaruvi jihatidan ham ulkan yutuqlarga erishgan. U o‘z
imperiyasida adolatli boshqaruv tizimini joriy etib, hududlarni qattiq nazorat ostida
ushlagan. Uning "Temur tuzuklari" (Tuzukot-i Temuriy) nomli qonunlar to‘plami
davlatni boshqarishdagi asosiy tamoyillarni o‘z ichiga olgan. Ushbu qonunlar
keyinchalik boshqa davlatlarning boshqaruv tizimiga ham ta’sir qilgan. Amir
Temur ilm-fan va madaniyat rivojiga katta e’tibor bergan. Uning davrida
Samarqand dunyoning eng yirik ilmiy va madaniy markazlaridan biriga aylangan.
U yerda ko‘plab madrasalar, masjidlar va saroylar qurilgan. Ayniqsa, Registon
maydoni va Shohi-Zinda majmuasi uning madaniy merosining yorqin namunalari
hisoblanadi. Shuningdek, Amir Temurning avlodlari, ayniqsa, Mirzo Ulug‘bek,
ilm-fan va astronomiya sohasida katta yutuqlarga erishgan. Ulug‘bek rasadxonasi
va uning astronomik jadvallari butun dunyo ilm-fani taraqqiyotiga katta ta’sir
ko‘rsatgan.
Ingliz tilidagi tadqiqotlar va ta’siri
Amir Temur haqida ko‘plab ilmiy maqolalar va kitoblar ingliz tilida ham yozilgan.
Masalan, Justin Marozzining "Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the
World" kitobi va Beatrice Forbes Manzning "The Rise and Rule of Tamerlane"
asari uning harbiy strategiyasi va davlat boshqaruvini yoritadi. Bundan tashqari,
Amir Temur haqida Britannica ensiklopediyasi, National Geographic va boshqa
xalqaro ilmiy nashrlarda ham ma’lumotlar mavjud. Ingliz tilida yozilgan ushbu
manbalar uning jahon tarixidagi o‘rnini tushunishda katta ahamiyatga ega.
Shuningdek, ingliz adabiyotida ham Amir Temur haqida asarlar yozilgan. Masalan,
16-asr ingliz dramaturgi Christopher Marlowe "Tamburlaine the Great" nomli
pyesasida Amir Temurning obrazini yaratgan va u Yevropa sahnalarida uzoq vaqt
namoyish etilgan.
Jahon tarixidagi o‘rni va ta’siri ham talaygina, albatta. Amir Temurning
harbiy yurishlari va siyosiy faoliyati butun dunyo tarixida muhim o‘rin tutadi.
Uning harbiy strategiyasi, davlat boshqaruv tizimi va madaniy merosi ko‘plab
tarixchilar tomonidan o‘rganilgan. U Usmonli imperiyasining kuchayishini
vaqtincha to‘xtatib, Yevropa davlatlariga nafas olish imkonini bergan. Shu bilan
birga, uning yurishlari natijasida ko‘plab hududlar qayta tiklangan va rivojlangan.
Bugungi kunda Amir Temur shaxsiga bo‘lgan qiziqish faqat Markaziy Osiyoda
emas, balki butun dunyoda ortib bormoqda. Uning siyosati, harbiy yurishlari va
madaniy merosi bo‘yicha ko‘plab ilmiy ishlar, kitoblar va tadqiqotlar olib
borilmoqda. Ingliz tilida mavjud bo‘lgan ushbu tadqiqotlar orqali uning ta’siri
yanada kengroq o‘rganilmoqda. Amir Temur nafaqat O‘zbekiston, balki butun
dunyo tarixida katta iz qoldirgan shaxsdir. Uning harbiy strategiyasi, adolatli
boshqaruvi va ilm-fanni qo‘llab-quvvatlashi bugungi kunda ham o‘rganilmoqda. U
o‘zining ulkan yutuqlari bilan jahon tarixiga beqiyos hissa qo‘shgan va uning
merosi hali uzoq yillar davomida insoniyat tafakkurida saqlanib qoladi.
Aslida, Yevropa olimlarining Amir Temurga va uning faoliyatiga qiziqishi
XVI asrdan boshlangan edi. Jumladan, 1553-yili Italiyaning Florensiya shahrida
italiyalik olim Perondinoning “Skifiyalik Tamerlanningf ulug’vorligi” asari chop
etilgan. Shuningdek bu davtda Pero Meksikaning “Buyuk Temur tarixi” asari
dunyo yuzini ko‘rd. 1582-yilda esa Seviliyada mashhur Ispaniya elchisi
Klavixoning “Esdaliklar” kitobi nashrdan chiqdi. Aynan shu davrdan Amir Temur
haqida turli tatqiqot asarlari, monografiyalar, Amir Temur bilan zamondosh
bo’lgan elchilar kundaliklari va yozuvchilarning asarlari tarixshunoslikda muhim
ma’lumotlar hisoblanib, to hozirgi kunga qadar Amir Temur haqida yoziladigan
asarlarning keti uzilmaydi. Bugungi kunda Amir Temur va Temuriylar haqida 33
mamlakatda 500 dan ziyod chet ellik tadqiqotchilarning asarlari chop etildi. 2006-
yilda, Parijda Temuriylar davri tarixi va san’atini o’rganish bo’yicha
assotsiatsiyaning asoschisi va prezidenti, professor Lyus’en Keren qalamiga
mansub “Samarqandga, Temur davrida sayohat” kitob albomining uchinchi nashri
bosmadan chiqdi. Bu kitob YUNESKOning “Ipak yo’li-muloqot yo’li” dasturiga
muvofiq yozildi va nashrga tayyorlandi. Kitobning uchinchi nashri uning
kitobxonlar orasida keng ommalashganidan dalolat beradi va u Yevropa
kitobxonlarida ulug’ bobokalonimiz, buyuk sarkarda va davlat arbobi Amir Temur
shaxsiyatiga katta qiziqish uyg’otishi shubhasiz[7]
Amir Temurning ibratli hayoti, saltanati tarixi, undagi ilm-fan, madaniyatni
o‘rganish tarixshunoslikning yirik ilmiy yo‘nalishlaridan biri ko‘rinishida doimo
olimlar diqqat-e’tiborida bo‘lib kelgan. . “Аmir Tеmur tuzuklаrini o‘qisаm, хuddi
bugungi zаmоnning kаttа-kаttа muаmmоlаrigа jаvоb tоpgаndеk bo‘lаmаn”,–
degan edi birinchi Prеzidеntimiz Islom Kаrimоv.[1]
Amir Temur bobomiz 35 yil davomida mamlakatni boshqargan. Hindiston
va Xitoydan Qora dengizgacha, Orol dengizidan Fors qo‘ltig‘iga qadar g‘oyat katta
hududni qamrab olgan ulkan davlat bnyod etganlar. Bundan tashqari, Kichik
Osiyo, Suriya, Misr va Quyi Volga, Don bo‘ylari, Balxash ko‘li va Elsuvi daryosi,
Shimoliy Hindistongacha bo‘lgan mamlakatlarni o‘ziga bo‘ysundirdi. Temur
Movarounnahr va Turkistonni obod qilish bilan birgalikda bo‘ysundirilgan
mamlakatlar shaharlarini ham qayta qurdirdi. Bag‘dod, Darband va Baylakon
shaharlari buga misol bo‘la oladi. Eng muhimi, Eron, Ozarbayjon va Iroqdagi
tarqoqlik va boshboshdoqlikka barham berib, Sharq bilan G‘arbni bog‘lovchi
qadimiy karvon yo‘llarini tiklagan. Bu bilan nafaqat Movarounnahr, balki Uzoq va
Yaqin Sharq mamlakatlarining iqtisodiy va madaniy taraqqiyotiga, xalqlarni birbiri bilan yaqinlashtirishga ulkan hissa qo‘shdi. Sohibqiron Amir Temur mashhur
davlat arbobi, mohir sarkarda sifatida O‘zbekistonda davlatchilik yuksalishida
muhim o‘rin tutadi. Tarixiy manbalarda Amir Temur Sohibqiron nomi bilan bir
qatorda “Sohibi jahon” hamda “Sohibi adl” – “Adolat sohibi” nomlari bilan
ulug‘lanadi. Xalqaro YUNESKO tashkilotining tashabbusi bilan 1996-yilda
Toshkent, Samarqand va xorijiy mamlakatlarda Amir Temur tavalludining 660
yilligi keng miqyosda nishonlandi. O‘zbekistonda “Amir Temur yili” deb e’lon
qilindi.[4]
“Amir Temurning asosiy tarixiy xizmati shundan iboratki, aynan uning
hukmronligi davrida Yevropa va Osiyo qit’alari ilk bor o‘zlarining bir geosiyosiy
maydonda yashayotganliklarini his etdilar. Bu, xususan, bugun juda muhim.
Chunki insoniyat shuni tushundiki, biz hammamiz bir-birimizga chambarchas
bog‘liq, o‘zaro aloqadorlikda yashar ekanmiz, demak, endi yangi va xavfsiz dunyo
tartiboti o‘rnatish uchun imkoniyat paydo bo‘ldi”, - deydi O‘zbekiston
Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimov. 1402-yilda jahonga, ayniqsa,
Boqon yarimoroli hamda Yevropadagi xalqlarga tahdid solayotgan Turkiya sultoni
Boyazid I Yildirim tor-mor qilganidan so‘ng fransuzlar Amir Temurning oltindan
haykalchasini quydirishadi va ostiga “Yevropa xaloskoriga” deb yozib qo‘yiladi.
Bugun bu ulug‘ zotni buyuk bunyodkor, davlat arbobi, mohir sarkarda, ilm-fan va
madaniyat homiysi sifatida butun dunyo tan oldi. Davlat arboblari, olim-u fozil
kishilar hazrat Sohibqiron haqida iliq fikrlar aytmoqda, hayoti va faoliyatiga
yuksak baho bermoqda.[2]
Xulosa: Amir Temur nafaqat O‘zbekiston, balki butun dunyo tarixida katta
iz qoldirgan shaxsdir. Uning harbiy strategiyasi, adolatli boshqaruvi va ilm-fanni
qo‘llab-quvvatlashi bugungi kunda ham o‘rganilmoqda. U o‘zining ulkan yutuqlari
bilan jahon tarixiga beqiyos hissa qo‘shgan va uning merosi hali uzoq yillar
davomida insoniyat tafakkurida saqlanib qoladi.
Shuningdek, Amir Temurga bag‘ishlangan tadqiqotlar nafaqat o‘zbek tilida,
balki ingliz tilida ham keng o‘rganilmoqda. Uning shaxsiyati va harbiy yurishlari
butun dunyoda tarixchilar va tadqiqotchilar e’tiborida bo‘lib kelmoqda. Shu
boisdan, Amir Temurning jahon tarixidagi o‘rnini anglash va uni yanada chuqurroq
o‘rganish muhim vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. https://tarix-kitob.uz/1-bob-orta-asrlarda-yerga-egalik-qilishmunosabatlarining-shakllanishi-va-rivojlanishi/amir-temurning-jahon-tarixidatutgan-orni/
2. Prezident Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan
uchrashuvdagi ma’ruzasidan // Xalq so‘zi 2017-yil 4-avgust).
3. “Samarqandga Temur davriga sayohat”, Zarafshon, 2006-yil 7-oktabr, № 126
(21.179); Ravshanoy Tursunova. G’arbiy Yevropa mualliflari sahna asarlarida
Amir Temur obrazi//San’at, 2006-yila, №2-son, 37-38-betlar
4. Gibbon Eduard. Istoriya upadka I razrusheneniya Rimskoy Imperii // Perevod s
angliykogo V.N.Nevedomskogo. Chast VII. – M., izd. K.T.Soldatenkova, 1983:
Shloser
F. Vsemirnaya istoriya. Tom III, - SPb.,1876: Veber G Vseobshaya istoriya. Tom
VII. – M., 1887.
ABU SAID MIRZO TEMURIYLAR DAVLATINI QAYTA
BIRLASHTIRGAN SO`NGI HUKMDOR
Omonkulova Moxinur
Oriental universiteti
‘‘Ijtimoiy-gumanitar fanlar’’kafedrasi katta o‘qituvchi
Jurayev Sherzod
Tarix fakulteti 1-kurs talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Temuriylar sulolasining yirik hukmdorlaridan biri
Sulton Abu Said Mirzoning siyosiy faoliyati, harbiy yurishlari va davlat
boshqaruvi tizimiga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi. Unda hukmdorning
Movarounnahrda markazlashgan davlatni tiklash borasidagi sa‘y-harakatlari, ichki
siyosiy tartibotni mustahkamlash yo‘lidagi islohotlari hamda Temuriylar davlatini
qayta tiklash uchun olib borgan harbiy yurishlari, qo‘shni davlatlar bilan olib
borgan aloqalari yoritilgan.Shuningdek, Abu Said Mirzo davrida iqtisodiy hayot,
soliq siyosati, harbiy tuzilma, ilm fan rivoji va davlat boshqaruvi masalalari ilmiy
manbalar asosida tahlil qilinadi. Maqola Temuriylar davrining siyosiy tarixini
o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar: Sulton Abu Said Mirzo, Temuriylar sulolasi, harbiy yurishlar,
davlat boshqaruvi, Movarounnahr, qayta birlashtirish, Hirot, Husayn Boyqaro,
mag‘lubiyatga uchratish, Mirzo Muhammad Jo‘qiy, harbiy ittifoq, davlatni
mustahkamlash.
Аннотация: В данной статье анализируется политическая деятельность,
военные походы и вклад одного из крупных правителей династии Тимуридов
— султана Абу Саида Мирзы в систему государственного управления. В ней
рассматриваются его усилия по восстановлению централизованного
государства в Мавераннахре, реформы, направленные на укрепление
внутреннего политического порядка, а также военные походы, предпринятые
для повторного объединения государства Тимуридов, и отношения с
соседними странами. Кроме того, анализируются экономическая жизнь,
налоговая политика, военная структура, развитие науки и вопросы
государственного управления в период правления Абу Саида Мирзы на