ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

O‘zbekiston sanoat rivojlanishining tarixshunoslik va manbashunoslik yondashuvlari asosida o‘rganilishi (XIX–XX asrlar)

Mamatqulov Bekzod Sherozovich

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

5Академик Иброҳим Мўминов (мақолалар ва хотиралар). – Тошкент, 1993. 6-
бет
6. Академии наук Республики Узбекистан 50 лет. – Ташкент: Изд-во «Фан»,
1993. С.32
7. Академии наук Республики Узбекистан 50 лет. – Ташкент: Изд-во «Фан»,
1993. С.169

O‘ZBEKISTON SANOAT RIVOJLANISHINING TARIXSHUNOSLIK VA
MANBASHUNOSLIK YONDASHUVLARI ASOSIDA O‘RGANILISHI
(XIX–XX ASRLAR)

Mamatqulov Bekzod Sherozovich,

Iqtisodiyot va pedagogika universiteti

“Tarix va ijtimoiy fanlar” kafedrasi

tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent

E-mail: bmamatqulovpmqarshi@gmail.com

+99891-643-17-20

Annotatsiya: Ushbu maqola O‘zbekiston sanoat rivojlanishini XIX–XX asrlarda
tarixshunoslik va manbashunoslik yondashuvlari asosida o‘rganadi. Tadqiqot
davomida milliy va xorijiy arxiv materiallari, tarixiy hujjatlar, statistik ma’lumotlar
va davrning ilmiy asarlari tahlil qilinadi. Maqolada sanoatning turli sohalaridagi
o‘sish jarayonlari, iqtisodiy va ijtimoiy omillar, shuningdek, davlat siyosati va
tashqi ta’sirlar ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, tarixshunoslik va manbashunoslik
metodlarining ilmiy tadqiqotlarda qo‘llanilishi, ularning afzalliklari va chegaralari
ham yoritilgan.
Kalit so‘zlar: O‘zbekiston, sanoat rivojlanishi, XIX–XX asrlar, tarixshunoslik,
manbashunoslik, iqtisodiy tarix, arxiv materiallari.
Аннотация: В статье рассматривается развитие промышленности
Узбекистана в XIX–XX веках на основе историко-источниковедческого
подхода. В ходе исследования анализируются национальные и зарубежные
архивные материалы, исторические документы, статистические данные и
научные работы соответствующего периода. Рассматриваются процессы
роста различных отраслей промышленности, экономические и социальные
факторы, а также государственная политика и внешние влияния. Особое
внимание уделено применению историко-источниковедческих методов в
научных исследованиях, их преимуществам и ограничениям.
Ключевые слова: Узбекистан, развитие промышленности, XIX–XX века,
историческое исследование, источниковедение, экономическая история,
архивные материалы.
Abstract: This article examines the industrial development of Uzbekistan in the
19th–20th centuries based on historiographical and source-based approaches. The
study analyzes national and foreign archival materials, historical documents,

statistical data, and contemporary scholarly works. The article explores the growth
of various industrial sectors, economic and social factors, as well as state policies
and external influences. In addition, the use of historiographical and source-based
methods in research, along with their advantages and limitations, is highlighted.
Keywords: Uzbekistan, industrial development, 19th–20th centuries,
historiography, source studies, economic history, archival materials.
Kirish.

O‘zbekistonning boy va rang-barang tarixiy merosi, ayniqsa, o‘zbek
davlatchiligining rivojlanish jarayoni o‘rganilishi davom etmoqda.
Mamlakatimizning tarixiy o‘tmishidagi davlatlar, siyosiy tizimlar, ijtimoiy va
madaniy jarayonlar nafaqat O‘zbekiston, balki butun Markaziy Osiyo hududining
tarixshunosligi uchun katta ahamiyatga ega. Shu bois, o‘zbek davlatchiligi tarixini
chuqur o‘rganish, uning o‘ziga xos xususiyatlarini va rivojlanish bosqichlarini
aniqlash, tarixiy tafakkurimizni yangilash va milliy identitetni mustahkamlashda
muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbek davlatchiligi tarixining o‘rganilishi ko‘plab
dolzarb tarixshunoslik muammolarini keltirib chiqaradi. Tarixiy manbalar va arxiv
materiallari, ilmiy tadqiqotlar va metodologik yondashuvlar yordamida bu
masalalarni hal qilish imkoniyati mavjud. Tarixshunoslikning zamonaviy
yo‘nalishlari, tarixiy xatolarni tuzatish, yangi manbalar asosida o‘rganish va o‘zbek
davlatchiligining shakllanish va rivojlanishidagi asosiy bosqichlarni aniqlash
ushbu ilmiy sohaning dolzarb muammolaridan biridir. Shu bilan birga, o‘zbek
davlatchiligi tarixining o‘rganilishi nafaqat tarixchilar uchun, balki jamiyatning
barcha qatlamlari uchun katta ahamiyatga ega. Milliy xotira va qadriyatlarni
tiklash, madaniy merosni saqlash va o‘rgatish, kelajak avlodlarga to‘g‘ri tarixiy
bilimlar yetkazish, mamlakatning global maydonda o‘z o‘rnini topishi uchun zarur
bo‘lgan asosiy omillarni yaratadi. Shuning uchun, bu maqolada o‘zbek
davlatchiligi tarixining o‘rganilishining dolzarb ahamiyatini, tarixshunoslik
muammolarini va ularni hal qilish yo‘llarini tahlil qilishga harakat qilamiz.

O‘zbekistonning davlatchilik tarixi, bir tomondan, o‘lkamizning siyosiy,
ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy va ma’naviy rivojlanishining asosiy bosqichlarini
yoritadi, boshqa tomondan esa, bu tarixni ilmiy ravishda o‘rganish va talqin
qilishda bir qator muammolar va masalalar yuzaga keladi. O‘zbek davlatchiligi
tarixining o‘rganilishi tarixshunoslikning dolzarb muammolarini keltirib chiqaradi
va bu masalalar mamlakatimiz tarixini to‘g‘ri anglash hamda o‘zbek xalqining
tarixi va madaniyatini global miqyosda tanitish uchun zarurdir[Xoshimov.2009:8].

O‘zbekistonning sanoat rivojlanishi XIX–XX asrlarda milliy iqtisodiyotning
shakllanishi va modernizatsiyasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan murakkab
jarayon sifatida o‘rganiladi. Bu davrda sanoatning rivojlanishi nafaqat iqtisodiy,
balki ijtimoiy, siyosiy va madaniy omillar bilan ham belgilanadi. Tarixshunoslik va
manbashunoslik yondashuvlari tadqiqotchilarga sanoat jarayonlarini chuqurroq
o‘rganish, statistik va arxiv materiallari orqali davrning real holatini aniqlash
imkonini beradi. Shu sababli maqola asosiy e’tiborni tarixiy manbalarni tahlil
qilishga va ular yordamida sanoat rivojlanishini izohlashga qaratadi.

O‘zbekiston sanoat rivojlanishini o‘rganishda tarixshunoslik va
manbashunoslik metodlariga asoslangan tadqiqotlar yetarlicha rivojlangan. Ushbu

sohada milliy olimlarning asarlari bilan bir qatorda, Markaziy Osiyo va Rossiya
imperiyasi iqtisodiy tarixiga bag‘ishlangan xorijiy manbalar ham keng qo‘llaniladi.

Tadqiqotchi olim Ahmadov “O‘zbekiston iqtisodiy tarixi (XIX–XX asrlar)”
asarida sanoatning rivojlanishi bosqichlari va iqtisodiy omillar batafsil yoritilgan.
Muallif, xususan, paxta sanoati, to‘qimachilik va temirsozlikning XIX–XX
asrlardagi o‘sishini tarixiy manbalar va arxiv hujjatlariga tayangan holda tahlil
qiladi. Tadqiqotchi olim Karimov esa sanoat rivojlanishiga mehnat resurslari va
ishchi kuchi ta’sirini o‘rganib, iqtisodiy jarayonlarni ijtimoiy kontekst bilan
bog‘laydi. Ushbu milliy tadqiqotlar O‘zbekiston sanoatining hududiy va ijtimoiy
jihatlarini aniqlashga yordam beradi [Khaydarov.2020:4].

Xorijlik tadqiqotchi Becker “Central Asian Industrialization under Russian
Empire” asarida Markaziy Osiyo sanoatining Rossiya imperiyasi davrida
rivojlanishi, investitsiya siyosati va texnologik modernizatsiya jarayonlari ko‘rib
chiqiladi. Xorijiy tadqiqotlar O‘zbekiston sanoatini global iqtisodiy kontekstga
joylashtirish va uning rivojlanish omillarini solishtirish imkonini beradi. Milliy
arxiv materiallari (1870–1930) sanoatning hududiy tarqalishi, zavod va
fabrikalarning tashkil etilishi, ishlab chiqarish hajmlari va ishchi kuchi taqsimoti
bo‘yicha muhim ma’lumotlar beradi. Tarixiy gazetalar, hukumat hisobotlari va
statistik materiallar sanoatning raqamli va faktik tahlilini amalga oshirishda asosiy
manba hisoblanadi[Zaripov.2016:23].

Tahlil shuni ko‘rsatadiki, ilmiy adabiyotlar sanoat rivojlanishining iqtisodiy,
siyosiy va ijtimoiy omillarini o‘rganishda muhim manba sifatida xizmat qiladi.
Milliy va xorijiy tadqiqotlar birgalikda O‘zbekiston sanoatini mahalliy va global
kontekstda tahlil qilish imkonini beradi. Shu bilan birga, ba’zi manbalar
yetishmasligi, statistik ma’lumotlarning to‘liqsizligi va arxiv hujjatlarining
cheklanganligi tadqiqotlarda metodologik chegaralarni belgilaydi.Ilmiy adabiyotlar
tahlili ko‘rsatadiki, O‘zbekiston sanoati rivojlanishini o‘rganish uchun
tarixshunoslik va manbashunoslik metodlarini qo‘llash zarur. Tadqiqotlar
sanoatning hududiy, iqtisodiy va ijtimoiy jihatlarini aniqlash, rivojlanish
bosqichlarini belgilash va davrning siyosiy sharoitini hisobga olish imkonini
beradi.

O‘zbek davlatchiligi tarixini o‘rganishdagi yana bir muammo — ilmiy
metodologiyaning dolzarbligidir. Tarixshunoslar bu sohada turli metodologik
yondoshuvlarni qo‘llayaptilar, ammo barcha yondoshuvlar o‘zaro bir-birini
to‘ldiruvchi tarzda ishlashini ta’minlash kerak [Abdinazarova.2023:60].

Tarixshunoslikning asosiy tarkibiy qismlaridan biri – bu tarixiy manbalar,
xususan, yozma asarlar va arxiv materiallaridir. O‘zbek davlatchiligi tarixini
o‘rganishda o‘ziga xos yondashuvlar zarur, chunki ba’zi manbalar noto‘g‘ri talqin
qilinishi yoki tarixiy faktlar to‘g‘risida o‘zgartirishlar kiritilishi mumkin.
Tadqiqotchi olimlar Azimov, Mavlonov kabi tarixchilar, o‘zbek tarixining
rivojlanishidagi yozma manbalarni va ulardan foydalanish metodologiyasini tahlil
qilganlar [Poyonov.2024:6].

Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, XIX–XX asrlarda O‘zbekiston sanoati
murakkab va ko‘p qirrali jarayon sifatida rivojlangan. Sanoatning rivojlanishida
iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy omillar uzviy bog‘liq bo‘lgan. Milliy va xorijiy arxiv

manbalarini tahlil qilish orqali sanoatning hududiy taqsimoti, ishlab chiqarish
hajmlari, ishchi kuchi va texnologik yangilanishlar aniqlangan[Salomov.2006:36].

Tarixshunoslik va manbashunoslik yondashuvlari tadqiqotchilarga sanoat
rivojlanishining bosqichlarini aniq belgilash va davrning real iqtisodiy holatini
tasvirlash imkonini beradi. Shu bilan birga, ba’zi manbalar cheklanganligi, statistik
ma’lumotlarning to‘liqsizligi va arxiv hujjatlarining yetishmasligi tadqiqotning
chegaralarini belgilaydi[Qosimov.2010:75] .

Tadqiqot mavzusi yuzasidan quyidagi taklif va tavsiyalar beriladi
Birinchidan, Manbalarni boyitish va arxivlarni tadqiq qilish: Milliy va
xorijiy arxivlarda sanoat rivojlanishiga oid yangi materiallarni o‘rganish, mavjud
hujjatlarni raqamlashtirish va keng jamoatchilikka taqdim etish.
Ikkinchidan, Hududiy tadqiqotlarni kengaytirish: Har bir viloyat va
hududdagi sanoat rivojlanishining tarixiy xususiyatlarini alohida o‘rganish,
mahalliy arxiv va manbalarni tahlil qilish.
Uchinchidan, Interdisciplinar yondashuvni qo‘llash: Tarixshunoslik,
iqtisodiyot, sotsiologiya va texnologiya tarixini birlashtirgan tadqiqotlar olib
borish.
To’rtinchidan, Statistik va raqamli tahlil metodlarini rivojlantirish: XIX–
XX asrlar sanoati haqidagi statistik ma’lumotlarni raqamli formatga o'tkazish,
grafik va diagrammalar orqali vizual tahlil qilish.
Beshinchidan, Ta’lim va ilmiy ishlarda qo‘llash: Ushbu tadqiqot natijalarini
universitetlar, ilmiy markazlar va tarixiy muzeylarda o‘quv materiallari sifatida
qo‘llash, O‘zbekiston sanoati tarixini kengroq yoritish.

O‘zbek davlatchiligi tarixining tarixshunoslik masalalari va muammolariga
oid ilmiy adabiyotlar tahlili, tarixiy manbalar va tadqiqotlar metodologiyasining
ahamiyatini ko‘rsatadi. Yuzaga kelgan muammolarni hal qilish uchun
tarixshunoslikda yangi metodologiyalar va ilmiy yondashuvlardan foydalanish
zarur. Ilmiy adabiyotlar tahlili orqali o‘zbek davlatchiligining tarixiy rivojlanishini
yanada to‘liq va haqqoniy o‘rganish imkoniyati mavjud.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:

1. Xoshimov, A. Tarixshunoslik va uning zamonaviy metodlari. – Toshkent:
Sharq Nashriyoti. 2009.8-bet.
2. Izzatilla M. Khaydarov, About the History of Agro-Industrial Food Complex in
Uzbekistan (80-90s of the XX Century), International Journal of Psychosocial
Rehabilitation, 2020.
3. Jahongir Gulmurodovich Zaripov, Industrial Migration to Uzbekistan during the
Soviet Era (1960-1980), ZTVDQ (ILM-FAN YANGILIKLARI
KONFERENSIYASI).
4. Xidoyatxon Oripovna Abdinazarova, Stages of Development of Uzbekistan
Industry and Changes in It, Eurasian Journal of History, Geography and
Economics, Vol. 20 (2023), 56-60 b.
5. Abdusamad Baxodir o‘g‘li Poyonov, Mining and Metallurgy Industry in the
History of Economic Development of New Uzbekistan, Information Horizons:

American Journal of Library and Information Science Innovation, Vol.2 No.6
(2024) 6. Salomov, F. O‘zbek davlatchiligining shakllanishi va rivojlanishi. –
Toshkent: O‘qituvchi. 2006.35-36-betlar.
7. Qosimov, Z. Tarixiy manbalarni tahlil qilish metodologiyasi. – Toshkent:
O‘zbekistonda ilmiy nashr. 2010.75-bet.

O‘ZBEKISTON XALQLARINING SHAKLLANISH JARAYONI VA
TARIXIY MANBALARDAGI AKS ETISHI
Karimjonova Dilorom Qobuljonovna
Fan va texnologiyalar universiteti, talabasi
karimjonovadilorom2008@gmail.com

Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston xalqlarining etnogenezi va etnik
tarixining shakllanish bosqichlari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida tarixiy
manbalar, arxeologik topilmalar, tilshunoslik hamda antropologik dalillar asosida
xalqning paydo bo‘lish jarayoni o‘rganildi. Shuningdek, “Avesto”, “Tarixi
Bayhaqiy”, “Boburnoma” kabi yozma manbalar asosida xalqning madaniy, diniy
va ijtimoiy hayotiga oid ma’lumotlar tahlil qilindi [2-B-44-50]. Natijalarga ko‘ra,
o‘zbek xalqi bir vaqtning o‘zida turli qabila va elatlar o‘zaro aralashuvi natijasida
shakllanib, hozirgi milliy o‘zlikning tarixiy asosini tashkil etgan [5-B-343-345].

Kalit so’zlar. etnogenez, etnik tarix, o‘zbek xalqi, madaniy meros, tarixiy
manbalar, etnik shakllanish, milliy o‘zlik, antropologiya.

Kirish. Har bir xalqning tarixi, madaniyati va o‘zligining shakllanishi
ularning etnogenez jarayoni bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘zbekiston hududi
qadimdan turli madaniyatlar, sivilizatsiyalar va etnik guruhlar chorrahasida
joylashgani bois, bu yerda yuz bergan etnik jarayonlar murakkab va ko‘p qirrali
bo‘lgan [1-B-25-32]. Arxeologik topilmalar, yozma manbalar va tilshunoslik
tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek xalqining etnik shakllanishi ming yillar
davom etgan uzoq tarixiy jarayon natijasidir [2-B-44-50].
O‘zbekiston xalqlarining etnogenezi masalasi nafaqat tarix fanining, balki
etnografiya, arxeologiya, antropologiya va tilshunoslik kabi fanlarning ham
o‘rganish obyektidir. Chunki har bir xalqning kelib chiqishi, uning madaniy o‘ziga
xosligi va milliy qadriyatlarining ildizlarini aniqlashda turli fanlar yondashuvini
uyg‘unlashtirish zarur [3-B-58-66].
Tarixiy manbalar, xususan “Avesto”, “Tarixi Bayhaqiy”, “Boburnoma” kabi
asarlarda O‘zbekiston hududida yashagan qadimiy qabilalar, ularning turmush
tarzi, diniy e’tiqodlari va o‘zaro aloqalari haqida muhim ma’lumotlar keltirilgan
[4-B-12-19]. Shu jihatdan, bu manbalarni ilmiy tahlil qilish o‘zbek xalqining etnik
shakllanish bosqichlarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
Bugungi globallashuv sharoitida milliy va etnik o‘zlikni anglash, tarixiy ildizlarni
o‘rganish jarayoni xalqning o‘zini tanish va o‘z qadriyatlarini asrab-avaylashida
g‘oyat dolzarb masala bo‘lib qolmoqda [5-B-343-345]. Shu sababli, O‘zbekiston
xalqlarining shakllanish jarayonini tarixiy manbalar asosida o‘rganish nafaqat
ilmiy, balki ma’naviy ahamiyat kasb etadi.

Tadqiqot uslublari. Mazkur tadqiqotda O‘zbekiston xalqlarining etnogenezi
va ularning shakllanish jarayonini ilmiy asosda o‘rganish uchun bir nechta ilmiy